Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2014/09/23 8:25
نوسەر: جینۆسایدی کورد

كۆمەڵگە و ترس” پەلاماری ئەنفال وەك نموونە”

نوسینی: هۆشیاری عەبدل عەزیز

 

گەورە نووسەری بە رەچەڵك عەرب و ئەمریكی كەنعان مەكیە لە (كۆماری ترس‌) دا بە باشترین شێوە هەوڵی شیكاركردن و خوردكردنەوەی بەعس و ڕژێمەكەی داوە و ویستویەتی لەو كۆمارە ترسناكەوە بەعسمان پێبناسێنێ . چونكە بەعس نەك تەنها بۆ كورد و عێراقیەكان بەڵكوو بۆتەواوی گەلانی دنیا ڕژێمێكی نهێنیاوی و ئایدۆلۆژیا ئاڵۆز و كۆلاج كراوبوە ، ئەو وەك حزبێكی تۆتالیتاری، هەرگیز خاوەنی ئایدیۆلۆژییەكی مرۆیی دیاری كراوونەبووە، هەربۆیەشە زیاتربە زادەیی دیاردەیەكی نائاسایی دەزانرێ لە ناوچەكەدا و هەرگیز  بەزادەی گەشەی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگەی عەرەبی نازانرێ و لە گەڵ ئەوەشدا بەعس بە درێژایی مێژووی پەیدابوونی حزبێكی تەقلیدی بووە‌و زیاترلەحزبی نازی ئەڵمانی‌و فاشی ئیتاڵی‌ دەچێ و هەمووشیان یەك جۆر ڕەفتار دەكەن لە سەر ئەرزی واقع و خاوەنی مێژوویەكی رەشن لەمێژووی مرۆڤایەتیدا . بەعس هەر لەسەرەتاوە بڕوای بەدایەلۆگی سیاسی‌و راگۆڕینەوە نەبووە و زیاتر هەوڵی سەركوتكردن‌و ملكەچكردنی كۆمەڵگە داوە ،  بۆیە دەبینی كاتێك هەر كەس‌و حزب‌و لایەنێك هەوڵی جیاوازی نێوخۆی و فیكری دابێ لەحزبی بەعسدا ئەوا بەتوندترین شێوە سزادراوە.

هەرلە سەرەتای گەشەكردن و بەرفراوانبوونەوەی رێكخستنەكانێوە بانگەشەی ئەوەی دەكرد كە نەتەوەی عەرەب نەتەوەی سەردەست و پیرۆزە و دەبێ تەواوی گەلانی نا عەرەبی ناو عەرەب سوژدەی بۆ بەرن هەوڵی دەدا كۆمەڵگەی عەرەبی بە هەموومانایەكی شۆڤێنیانەوە لە مەحف بوونەوەبپارێزێ ، چونكە دامەزرێنەرانی ئەو هێزە مەترسیدارە بڕوایان وابووكە جگە لەبەعس هیچ هێز‌و لایەنێك لەتوانایدا نییە ئەم نەتەوە ماندووە رزگار بكات ، لە ڕاستیشدا ئەمە جگە لەوەهمێكی سیاسی و بیركردنەوەیەكی پوچ هیچی تر نەبووە‌و نییە و پێچەوانەش بەو تێروانینە بەدرێژایی مێژووی خۆی بەعس كێشەی عەرەبی قوڵكردۆتەوەو هێزێكی گرێ وگۆڵاوی پڕ ئیشكالیەتی نابابەتیانە بوە چونكە لەئاستی نێوخۆی عەرەبیدا رۆڵێكی نیگەتیڤی مەترسیداری گێڕاوە و بوەتە هۆكاری بەرهەمهێنانەوەی  كۆمەڵێك بۆچوونی شۆڤێنی لەلای بەشێك لەتاكی عەرەبی و لەلایەكی تریشەوە كۆمەڵگەی عەرەبی زیاتر بەرەو داهێزران‌و پەرتەوازەیی بردوە . لەسەر ئاستی كێشەدەرەكیەكانیشدا نەیتوانیوە هەنگاوی چارەسەر بهاوێ كە نموونەترینیان بە بنبەست گەیاندنی كێشەی فەلەستینە و نەیتوانیوە دۆخێكی نوێ بخولقێنێ‌ .

شیكاركردن و خوێندنەوەی وەها سێستەمێكی سیاسی و رژێمێكی دەسەڵاتداریش ڕەنگە كارێكی هەروا ئاسان نەبێ ، چونكە ڕژێمێكی ئاوا پڕ لە نهێنی و ڕەفتار شاراوەی مەترسیدار كە میكانیزمی یەكخستنی سوڵتەی سیاسی بە درێژایی زیاتر لە سی ساڵ و ئیحتیكاركردنی پایەكانی سێستەمی حوكمرانی لە عێراقدا بۆ بەرهەمهێنانی شێوە حوكمرانیەكی جیاواز لە دیكتاتۆریەت و تۆتالیتاریەت و هەوڵدان بۆ بێدەنگ كردنی كۆمەڵگە ، بۆخۆی پێویستی بە خوێندنەوە و شیكاركاریەكی ورد هەیە و دەبێ بابەتیانە دیووی ناوەوەی ئەو ئەقڵیەت و ئاژواندنانەی بەعس بخوێنینەوە و بزانین بەعس خۆی وەك هێزێكی باننەتەوەی و لێكدراو مۆترۆبەكراوی فاشیزم چۆن و كەی توانی پانتایی سێستەمی سیاسی عێراق دیسپلینكات و هۆكارەكان چی بوون بۆ بەرهەمهێنانی وەها هێزێكی نەناسراو ، چونكە بەعس وەك حزبێكی تۆتالیتاری عەرەبی لەسەرەتای ساڵانی سییەكانی سەدەی رابردوودا و لەلایەن (میشێل عەفلەق‌و سامی ئەلجندی‌و جەلال ئەلسەید و سەڵاحەدین بەیتار‌)ەوە و لەوڵاتی سوریا دامەزرا. هەرچەندە هەندێك لە شارەزایانی بەعس پێیان وایە كە (زەكی ئەرسوزی) یەكەم بونیادنەری بەعسە و ئەو وەك عەرەبێكی شۆڤێنی دیار دامەزرێنەری یەكەمی حزبی بەعسە. بەڵام خودی بەعسیەكانی بەعس لەو دەمەوە تا نەها بە هەر هۆكارێكبێ ڕاستی ئەو بابەتیان شاردۆتەوە و نایدركێنن ، بەعس جگە لەحزبێكی بچكۆكی پایەلاوازی سیاسی هیچی تر نەبوو، بەڵام رەوشی سیاسی و كۆمەڵایەتی ئابوری ئەو دەمەی وڵاتانی عەرەبی، كە لەلایەن ئینگلیز‌و هاوپەیمانەكانەوە داگیركرابوون رێگەی خۆشكرد بۆئەوەی بەعس چ وەك حزب‌و چ وەك ئایدیۆلۆژی پان عەرەبی، لەئاستی گشتیدا و لە سەرئاستی كۆمەڵایەتی‌و سیاسیدا گەشە بكات. ئەم گەشەكردنەی بەعس زیاتر لەگەشەكردنی نازیەكانی ئەڵمانیا و هێزە فاشیەكانی دوای یەكەم جەنگی جیهانی یەكەم دەچوو كە بەخێرایی كەوتە گەشەكردن و هەڵسانەوە و بەدرێژیی مێژووی تەمەنیشی نەیتوانیوە بە شێوە سروشتی و مەدەنیەكەی گەشە بكات‌و دواجار دەسەڵات بگرێتە دەست، پێچەوانەی ئەمەش بەعس بڕوای بە زەبروزەنگ و توند‌وتیژی هەبووە وهەر لەو رێگەیەشەوە و بە كودەتا گەیشتۆتە دەسەڵات . بەعس لەدوای دامەزراندنی، وەك حزبێكی خاوەن ئایدیۆلۆژی پان عەرەبی، لقی لەچەند وڵاتێكی عەرەبی كردەوە، لەوانە عیراق‌و ئوردون‌و میسر‌و فەلەستین‌و لوبنان.. لەسوریا‌و عیراقیش بەعسییەكان دەسەڵاتیان گرتە دەست. لەسوریا هەتا ئێستاش بەعسییەكان لەسەر حوكمن

میشیل ئەفلق ی داڕێژەری فیكری بەعس ، لە شیكردنەوەی عێراقدا وەك پێكهاتەیەكی كۆمەڵایەتی فرە ڕەنگ و دابڕاوو لە دەورو بەرێكی عەرەبی پاشایەتی ، بایەخی تەواوی داوەتێ بۆ سەركەوتنی بەعس وەك هێزێكی نەناسراوی فیكری نوێ و دەتوانێ لە نێوخودی خۆیدا هەوڵی كردنەوەی ئەو دەرگایە بدات كە كردنەوەی ئاستەنگی كەمتر بەرهەمدێنێ لەوەی كە هەیە و دەكرێ دواتر و لە ڕیگەی ترەوە كۆنترۆڵ بكرێ .

بەعس وەك هەر هێزێكی فاشی بەردەوام لە هەوڵی ئەوەدابوو كە چۆن جۆرێك لە دوژمن لە نێووخۆی خۆیدا بەرهەمبێنێ و لە بەرهەمهێنانی ئەمەشدا دەیویست لەو ڕێگەیەوە وێنەی سەیر بخولقێنێ و بروایەكی وا لایی بەعسیەكان و گەلانی عێراق دروستكات كە مانەوەی بەعس پێویستیەكی هەمیشەیە و نابێ كەس رووبەرووی بێتەوە، نموونەش بۆ ئەمە ئەوەیە بەعس (لقی نهێنی) بوو، ئەم لقە حزبێكی نهێنی بوو لەناو خودی حزبی بەعسدا و بۆ سەلماندنی ڕاستی بوونی روحی حزب لە 22ی تەموزی 1979دا، كە سەدام تازە پۆستی سەركۆماری وەرگرتبوو لەكۆبوونەوەیەكی تایبەتدا لەگەڵ ئەندامەكانیدا، لەسەر رۆشنایی زانیارییەكانی (لقی نهێنی) حزب (55) ئەندام بەوە تاوانباركران كە دوژمنی شۆڕشن، (22) كەسیان هەر لەوجیگەیەَدا ئیعدام كران، ئەوانی تریش دەربەدەركران‌و دوورخرانەوە لەحزب.

ئەم كردارەی بەعس هەولێك بوو بۆ چەسپاندنی حاڵەتێكی نوێی مەترسیدار و هاوكات لە هەوڵی دۆزینەوەی میكانیزمێكیشدابوو بۆ ئەوەی لە رووی سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتیەوە زۆرترین دڕندە بەعسی بەرهەمبێنێ تا لە ڕێگەی ئەوانیشەوە زۆرینەی تاكەكانی كۆمەڵگەی عێراقی بەشداربن لە مۆترۆبەكردن و خولقاندنی تاواندا ، زۆرجار پرۆسەی لە سێدارەدان و گوللە بارانكردنی گەنجان بە بەشداری خودی گەنجانی بەعسی كراوە و پرۆسەی كوشتنەكە بوەتە پرۆسەی ڕاهێنان و نمایشكاری سزادان ، بەعس بەم هەنگاوانەی كەم كەم گەیشتە ئەو برواایەی كەدەبێ كۆی گروپە كۆمەڵایەتیەكان لە پێكهاتەی گشتی كۆمەڵگادا بكاتە هاوبەشە تاوان ولە ڕێگەیەوە پایەكانی سێستەمی سیاسی و حزبی دەسەڵاتداری پێ قایمكات و وەك هاوبەشێكردنێكی راستەقینە لە هەنگاوەكانی دەوڵەتدا بۆ بێدەنگكردنی خودی كۆمەڵگە رۆڵ بگێڕن  و ببنە فاكتەری مانەوەی خودی ترس .

بەعس لەم پرۆسەیدا دەیویست دۆخێك بەرجەستەكات كە تێیدا ماوەیەك لە  نێوان تاك و دەسەڵات دا نەمێنێ و گەر هەشبوو بە مومارەسەی بێدەنگی پڕیكاتەوە و بیسەلمێنێ كە ئەو وەك هێزێكی نوێی دونیای عەرەبی كە ئەوكات حوكامی عەرەب خۆیان بە خاوەنی پلە یەكی ژیان دەزانی و وایانكرد بەعس بەو جۆرە گەشە بكات و گەورەبێ تا ئەو ئاستەی هەرلە سەرەتاوە ترس بكاتە پاڵنەری بەعسی بوون و خەڵك ناچاربێ وەك بەعسیەك هەڵسووكەوت بكات ، بەوەشەوە نەوەستا و پرۆسەی بەعساندنی كۆمەڵگە گەیشتە ئەوەی كە خەڵكی بە ڕاستی ببێتە بەشێك لە دامودەزگا سەركوتكاریەكانی ڕژێمی ئەوكاتی عێراق و بە شێوەیی جیاجیا بەشداریان لە بەهێزكردنەوەی بەعسدا دەكرد تا ئەو ئەندازیەی كە بێدەنگی ببێتە فاكتەری دروستكردنی ( سەددام و حیزبەكەی ) لەمێژووی مرۆڤایەتیشدا دیكتاتۆر‌و دەسەڵاتخوازی مەترسیداری جدی هەبوە و بۆ هەزارەها ساڵیش لەژێر ناوی جیادا جیادا حوكمیان كردوە وەك دیكتاتۆری و رژێمی رەها، رژێمی ستەمكار و پاشایەتی رەها بوونیان هەبوە و وەك مۆدێلی جیاواز لەو پرۆسەیە دەركەوتوون و بەردەوام بوون لەمومارەسەكردنی دەسەڵاتی نێگەتیڤ  و پێیان وایە كە بەعس بەرهەمی ئادیۆلۆژیایەكە كە لەسروشتی سیاسیدا بوونی نیە و هەڵگری فۆرمێكی تازەیە و لە خۆیدا هەڵگری فایرۆسی هەمان ئەو خانە مردوانەیە كە ئێستا سەردەردەهێنن لە قەوارەی ئەو فۆرمە تازانەی كە لە توخم و رەگەزەكانی تۆتالیتاریزم پێكدێ .

بەعس لە عێراق كە لەلایەن خودی سەدام حوسێنەوە ڕێبەرایەتی دەكرا لەخۆوە نەبووە  سێستەمێكی توندوتیژی تۆتالیتار، بەڵكو كۆمەڵێ‌ هۆكاری خودی و بابەتی لەو دۆخەدا وایی كرد بەعس بە هەموومانایەك كۆمەڵگە دیسپلینكات ، چونكە هە لە بنەڕەتەوە كۆمەڵ لە لایی بەعس یەكەیەكی ناكارا و بێكەڵكە و جگە لە كۆمەڵە مێگەلێكی سروشتی هیچی ترنییە ، لە روانگەی بەعسەوە تاك لەكۆمەڵدا بونەوەرێكی نەخۆش ‌وخۆویستە ‌و ناتوانێ ڕاستی و ڕەوانی بەرەوسەركەوتنی كۆمەڵایەتی هەنگاوبنێ و پێچەوانە بەم ئاكارەی تاك دەبێ بەعسیەكان هەمیشە ڕەقیبی كۆمەڵگە بن و چاودێری هەڵسوكەوت و ڕەفتاریان بكرێت‌و تاكەكان لەحاڵی خۆپەرستی‌و هەلپەرستی رزگار بكرێن‌و بهێنرێنە سەر رێگەی راستەقینە كە لەلای بەعس بریتە لە پابەندبوون و گوێڕایەڵی ‌و ملكەچی و ناكرێت هەرگیز بەگوێیان بكرێت و بۆ بەڕێوەبردنی ئەمەش دەبێ (نخبە)یەكی دیاریكراوی نەتەوەی واتا (عەرەبی)  رۆڵی هەڵسوڕێنەری كۆمەڵگە بگێڕن و ئەوانەش ئەو كەسانەن كە خودی بەعس دیاریان دەكات ، ئەوەی كە بەعس هەوڵی بۆ دەدا بونیادنانی دەوڵەتێك بوو لەم چەشنە و دەیویست كە كۆی كۆمەڵگە ببێتە كۆیلەی هێزی دەسەڵاتداری بەعس و بۆ ئەمەش زۆرترین هەنگاوی هاوێشت و وای بە كۆمەڵگە دەگەیاند كە ئەو كەسانەی ڕێبەرایەتی بەعس دەكەن كەسانی ئاسایی كۆمەڵگە نین و ئەوان لە بیركردنەوەدا كەسانی لێهاتوو دیارن وەك كەسی لەخۆبردوو ئەركی رزگار كردنی نەتەوەییان پێسپێردراوە و بەردەوامدەبن لەدژی ئەو نەخۆشییە نەتەوەییانەی كە زۆربەی زۆری نەتەوەی عەرەبی تووشی بووە و ئەو دوژمنەی كە بەرپرسیارە لەبڵاوكردنەوەی ئەو نەخۆشییانە ، واتا بەعس هەوڵی دەدا لەو ڕێگەیەوە بایەخی تەواو بەچەمكی دەستەبژێری بدات و كۆنترۆڵكردنی كۆمەڵگەی داهاتۆی پێبسپێرێ ، لەم تێڕوانینەی بەعسەوە عەرەب بەو گەورەییەی خۆیەوە بچوك كرابوەوە لە بەعسیكی بچوكدا وەك ئەوەی نازیەكانی  ئەڵمانی لە ساتیگرتنە دەستی دەسەڵاتدا كاریان لە سەركرد ، هیتلەر وەك سەركردەی مەترسیداری نەزیەكان هەمیشە جەختی لەوە دەكردەوە كە ئەڵمانیەكان وەك نەتەوە رەسەنایەتی خۆیان لەدەست داوە‌و لەمەترسیەكی گەورەدان لە بەرانبەر دوژمان و جگە لە نازیەت  هیچ هێزێكی فیكری و سیاسی تر ناتوانێ ببێتە فریاد رەسی رزگاریان و بۆ ئەمەش پێویستە بەشانازییەوە ئەڵمانیەكان ببن بەنازی‌ و پەیوەست بن بەڕیزەكانی ئەو حزبەوە و پرنسیپەكانی پەیڕەو بكەن.

نازیەكانیش هاوشێوەی فاشیەكانی ئیتالیا و بەعس لە وڵاتانی عەرەبی بڕوای بەدەسەڵاتێكی كەمینە هەبوو بەسەر زۆرینەدا، ئەو كەمینەیەش دەبێ لەو كەسانە پێكبێن كە فیكر و ئایدۆلۆژیایی نازیەتیان هەرس كردوە و بڕوایی تەواویان بە پاراستنی گەڵی ڕەسەنی ئەڵمان هەیە ، پێشیان وابوو جەماوەر لە كۆمەڵە كەسانێكی نا تەندروست وناهۆشیاری گەلحۆ پێكدێت و دەبێ ئەوان وەك نازیی ڕابەرایەتیەكی تاكڕەوانەیان بكەن ، نابێ لە زۆر لە مەسەلە  سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتیەكاندا و بەتایبەتی لەمەسەلەی دەسەڵاتدا گوێیان لێبگیرێت و بەقسەیان بكرێت ،  پێچەوانەش دەبێ تەنها دیسپلینكرێن و هیچی تر .

هەمووئەوانەش كە ئاماژەم بۆ كرد ئەوە دەردەخات كە نازیەت و بەعس لەسروشت‌و پرەنسیپی خۆیاندا تۆتالیتارن و ڕاستەوخۆ لە ژێر كاریگەری و رەنگدانەوەی فاشیزمدان و دەیانەوێ بە هەمان ڕێچكە و تونێلی ئەو فیكروفەلسەفەیەدا بچن و كۆمەڵگە لە سەر بنچینەی  ناسیۆنالیزمی نەتەوەی سەردەست و پیرۆز بونیاد بنێن كە جگە لە سەرۆكێكی كاریزمی كەسی تر نەتوانێ هەڵسوڕێنەری پایەكانی سێستەمی سیاسی و یەكەی ئابوری كۆمەڵایەتی بێ .

*****

بەعس وەك زۆربەی هەرەزۆری هێزە فاشیەكان هەوڵی دا لە خاڵێكی مەترسیدارەوە دەست پێبكات و بەمەش هەر لە سەرەتای خولقاندنیەوە هەوڵی دا ئەو خاڵە بە سەر دوو ڕێگەی جیاواز دا دابەش بكات و هەر ڕێگەیەكیش بۆ مەبەست و مەرامێكی تایبەت .

ڕێگەی یەكەم : هەوڵداوە خۆی وەك هێزێكی بان نەتەوەی مۆدێرن بشوبهێنێ‌ ، بەم خۆشوبهاندنەش وایی كرد بەعس وەك ناوێكی نوێ‌ و هەڵگری فیكرێكی كۆلاجكراوی نوێ‌ دەركەوێ‌ ، ئەمەش بە سوود وەرگرتن لەو ڕەوشە قەیراناویە مەترسیدارەی كە ئەوكاتی عێراقی گرتبوەوە و گەلانی عێراقی توشی گەورەترین تەنگەتاوی و نا هەمواری كردبوەوە و لە قەیرانەكانی ئابووری وسیاسی وكۆمەڵایەتی ئەوكاتی رژێمە یەكلەدوای یەكەكانی پاشایەتیدا توابوونەوە و بە پەرۆشەوەلە فیكر و ئایدۆلۆژیایەكی نوێ دەگەڕان بۆ دەرباز بوونیان لەو ڕەوشە ناهەموارەی تێیكەوتبوون، بەعس لێرەوە دەستی بەناوی خۆیەوە گرت و كەوتە چالاكی نواندن و سەرەتاش وەك هێزێكی سیاسی كۆمەڵایەتی كەوتە جمووجوڵ و خۆسازدان .

رێگەی دووەم : هەوڵیدا لە ڕێگەی دروشمە سەرەكییەكەیەوە ” أمە عربیە واحد – ژاتە رسالە خالدە” نەتەوەی یەكگرتووی عەرەب-خاوەن پەیامێكی نەمرە، بگاتە تەواوی كۆمەڵگەی عەرەبی  چونكە لەوكاتەدا ئەم دروشمە كاربۆنیە بۆ نەتەوەی عەرەب گەورەترین دروشم و پەیامبوو كە بەعس ڕایگەیاند و لایەنە پراكتیكیەكەی ئەم پەیامەش هەر سەرەتا لە نێووخۆی خودی بەعسەوە هەنگاوی بۆ نرا وخواستە خوازراوەكانی فاشیزم لە رۆژهەڵاتی ناوین و بەتایبەت عیراق چەكەرەی كردو شین بوو، بەمەش دەگەینە ئەو بڕوایەی هەر لە یەكەم چركە ساتی بزاوتنییەوە بەعس نییەتێكی خراپ ودژە مرۆی هەڵگرتووەو ویستوویەتی كۆماری ترس بوونیاد بنێ گەلانی عێراق بە تایبەت كورد بخاتە نێووبەرداشی جووینەوەوە و بیهاڕێ ، سەرە ڕایی هەموو ئەمانەش هێشتا بەعس لە بەرهەمێنانی تۆتالیتاریەت و ترس دڵنیا نەبوو ، بۆیە لە پەلاماردانی كادیرە خاوەن بۆ چوونە جیاوازەكانەوە دەستی پێكرد و گەیشتە ئەو بڕوایەی كە بەعس بەتەنها سیستەمێكی پەیوەندی زمانەوانی و عاتیفی نی یە لە دنیای عەرەبدا و بەڵكو حیزبێكی باننەتەوەی گرنگ و گەورەیەو دەكرێت بە تەنها لە سنورێكی دیاری كراودا چەق نەگرێ و ببێتە ئەقلیەت و حزب لە چەمكێكی سیاسییەوە بگۆرێ بۆ هێزێكی تۆكمەی مەترسیدارو دایماڵێ لەوەی كە حزب وسیلەیە بۆ بەدەستهێنانی ئامانجێكی باڵای جەماوەری كە لە پێكهاتەی نەتەوە، یان چین، یان ئایین پێكدێت ، ئەم هاوكێشەكرداریە لەلایی بەعس تەواو پێچەوانە دەبێتەوە و حزب لەوەسیلەوە دەبێتە ئامانج و میللەتیش لە ئامانجەوە دەبیتە وەسیلە و ئامرازێكی هەرانبەهای بێنرخ و بەردەوام گەل بەكاردەهێنرا بۆ بەهێزكردنی خودی بەعس و پاراستنی پایەكانی بەعس و پێی وابوو ئەگەر حزب وەك یەكەیەكی خاوەن پرنسیب و باڵا لاواز و سستبێ لە سەر ئاستی گشتی كۆمەڵگە ئەوە جەماوەری گەلیش لەوپەڕی لاوازی و بێهێزیدا دەبێ و بەمەش نەیارانی گەڵ سەركەوتوو دەبن بەسەر كۆی كایەی گشتی كۆمەڵگەدا .

ئەم كاروكردەوانەی بەعس وایی كرد لەبری ئەوەی وەك رێكخراوێكی سیاسی كۆمەڵایەتی دەركەوێ ، بووبە ڕێكخراوێكی پۆپۆلیستی پۆلیسی و بەوپەڕی دڵڕەقیەوە مامەڵەی دەكرد و هەرلەپاش ئەوەی  لە 17ی تەموزی 1968دا بۆ جاری دووەم دەسەڵاتی گرتەوە دەست، دەستی كردە هەوڵدان بۆ كۆنترۆڵكردنی كۆمەڵی عێراقی و  یەكەم هەنگاویش كە بەعس لەم بوارەدا نایی بریتی بوو لە تەسفیەی رێكخستنە ناوخۆیەكانی خودی حزب و ئاڵوگۆری بە چەندین كادیر و سەرپەرشتیاری حزبی كرد و رێكخراوی ناوخۆی حزبی بەشێوەیەكی تەواو لەرێگەی مەكینەی پڕوپاگەندەوە خستە خزمەتی خودی حزب و هەڵمەتی رێكخستنی هاووڵاتیانی عیراقەوە لە چوارچێوەی بەعسدا . ئەمەش ڕاستەوخۆ لە دوایی گرتنە دەستی دەسەڵاتەوە دەركەوت و توانی ببێتە جیهازێكی كۆنترۆڵكاری بەهێزی حزبی و لەگەڵ بەرەوپێشچوونی رۆژگاردا بەعس بوو بە دڕندەیەكی سیاسی مەترسیدار و بەردەوام لە هەوڵی كۆنترۆڵكردن‌و چاودێری جموجۆڵا‌و بیركردنەوەی سەرجەم هاووڵاتیانی عیراقی‌ و تەنانەت خودی ئەندامانی حزبی بەعسیش دابوو . بەم شێوە توندو تۆبزیە ژمارەی شعبەكانی لە ساڵانی 1980كاندا گەیشتە زیاتر لە 21 شعبە و هەمووئەو شوعبانەش بە شێوەیەكی هەرەمی ڕاستەوخۆ پەیوەندیان بە سەركردەی یەكەمەوە هەبوو كە خودی سەدام بوو ، ئەم شوعبانە بە شێوەیەكی چوارگۆشەیی دابەش بووبوون بەسەر پارێزگاكاندا‌و سێ‌ شوعبەش لە شێوە سێگۆشەیەك لەبەغدا هەبوون سەرجەم ئەمانەش سەركردایەتی قوتری و قەومیان پَكدەهێنا و بریتی بوو لەباڵاترین دەسەڵاتی حزبی وبەرزترین ئۆرگانی راپەڕندن لە عێراقدا و هاوكات مەترسیدارترین ئۆرگانی حزبیش بوو چونكە هەردوو قیادەی قوتری‌ وقیادەی قەومی لە ناو ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش (مجلس القیادە الپورە)دا كۆدەبوونەوە و لەوانیشەوە دادگایی شۆڕش (محكمە پورە) پێكدەهات و ڕاستەخۆ سەددام وەك كەسی یەكەم چاودێری دەكردو تەواوی ئەو ئۆرگانانەش لە ژێردەستی سەددام و دەست و پەیوەندەكانی دابوون و عێراقیان پێ دیسپلینكردبوو ، بە پێی سەرچاوە نافەرمیەكانیش كە ئاماژە بە پایەكانی بەعس دەكەن لە عیراق ، حزبی بەعس لەساڵی 1955دا تەنها (289) ئەندام و لەساڵی 1958دا (300) ئەندامی چالاكی هەبوو، لەساڵی 1976دا ژمارەی ئەندامە چالاكەكانی بوو بە (10) هەزار، لەساڵانی 1980دا بناغەی لایەنگرانی بەعس فراوانكرا، لەو ساڵەدا (سەدام) بەدەنگی بەرز‌ڕایگەیاند كە ئێستا بەعس خاوەنی زیاتر لەیەك ملیۆن ئەندامە و لەساڵی 1984دا گەیشتە یەك ملیۆن‌و نیو لایەنگر، بەم شێوەیە بەردەوام بوو تا لە ساڵانی 1980 بەدواوە، جگە لەدامودەزگاكانی دەوڵەت، بەعس چووە ناو یەكەی خێزان‌و ڕێكخراوە پیشەیەكانی قوتابیان ‌و لاوان‌و ژنان‌و مامۆستایان‌و چووە ناو زانكۆ خوێندنگەكان و تەواوی دەزگاكانی كەرتی گشتی‌و تایبەتی‌و كۆیی جومگە گشتیەكانی كۆمەڵگەی عێراقیەوەوهەرچی هەڵگری ناسنامەی عیراق بوایە دەبوو ببێ بە بەعسی ‌و بەعسیش بریتی بوو (سەدام حوسێن) و ڕۆژ لە دوای رۆژ بەعس هەوڵی كۆنترۆڵكردنی زیاتری عێراقی دەدا تا گەیشتە ئەوەی بەعس بەپشت بەستن بە سێ‌ بەشی تایبەتی (ئەمن) و (ئیستیخبارات )و  (موخابەرات) هەڵسێ بە ڕێكخستنی كاروباری گشتی كۆمەڵگە و هەموو ئەوانەش پۆلیسی سیاسی بەعس بوون و بریتی بوون لەمەكینەیەكی ئاڵۆزی ترسناك‌ و رۆڵیان چاودێری كردنی شۆڕشگێرانی ئەندامانی ئۆپۆزیسیۆنی عێراق و كۆنترۆڵكردنی هاوڵاتیانی عیراقی بوو لە ناوەوە و دەرەوەی عێراق و لەو ماوەیەی دەسەڵاتی ئەوسێبەشەشدا هەزاران هاوڵاتی بە بیانووی جیاجیا و بۆ مەرام و مەبەستی ترسناك كوژراون و لە سێدارە دراوون .

لە رووی پەروەردە‌شەوە بەعس تێروانینێكی یەكجار جیاوازی هەبوو و بۆ كۆمەڵگە و پێی وابوو كە منداڵ هیچ ئینتمایەكی كۆمەڵایەتی‌و چینایەتی و دەكرێ بە جۆر و شێوازی تایبەت پەروەردەبكرێ ، بۆ ئەم پەروەردە كردنەش ئەركی حزبە كە ئینتما بۆ منداڵان دەستنیشان بكات و نابێ ڕێگە بدرێ بە شێوەی تایبەتی خێزان گەورەببن بۆیە بەعس لەهەر كەسێك زیاتر گرنگی دەدا بەبەعسی كردنی منداڵان و كاتێكیش ئەو منداڵە حزبیانە پێدەگەیشتن ئیتر دەبوو لە ماڵەوە رۆڵی مامۆستا ببینێ‌‌و بچێت بەگژ دایك‌و باوكە ناحزبییەكەیدا و مەخسەدیش لەو كردارە ئەوە بوو كە بەعس دەیویست هەر لە سەرەتاوە كۆمەڵگەیەك لە بەعسی بەرهەمبێنێ .

بەخوێندنەوە و لێكدانەوەی هەمووئەمانەش كە بەعس و ئایدۆلۆژیاكەی بەكاریان بردوە دەگەینە ئەو ڕاستەیەی كە بەعس هەر سەرەتاوە هەوڵی ئەوەی داوە بە ترس دەستپێبكات ، بۆیە هەوڵیدا لەو فەزا سیاسیە ڕەخساوەدا ڕۆڵی گرنگ و كاریگەری لە سەر سایكۆلۆژیای كۆمەڵایەتی كۆمەڵی عێراقی هەبێت و كاریگەریەكە هێندە بەهێزبێت كەوا لە ماوەیەكی كورتدا ببێتە پرۆسەیەكی گشتگیر و بەتەواوەتی كۆنترۆلی پێكهاتە سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری یەكان بكات. بەعس بەو جۆرە كاری بۆ ئەوە دەكرد كە دەبێ‌ ئەقڵیەتی بەعس كاربكاتەسەر كۆی بوارە جیاجاكانی ژیان و ڕاستەوخۆش دەست هەبێ لە ترس و دەرهاوێشتەكانیدا ، دیارە لەم دۆخەوە بەعس لە خودی خۆی رامابوو بەوەی كاتێك بەعس لە دایك بوو توانای ئیش كردن وجوڵاندنەوەی لە سەر فەزای سیاسی وكۆمەڵایەتی و ئابووری عێراق لە ئاستێكی گەلێك نزم دا بوو تواناو ئیمكانی ئەوەی نەبوو كە وەك گروپێكی تازەو هەڵتۆقیوی بێ‌ پرۆسەو بەرنامەیەكی دیاری كراو لە ژینگەیەكی خێڵەكی وەكی عێراقدا وەڵامێكی جدی و بابەتی پێبێ‌ بۆ خوازیارانی. هەر بۆیەش گەیشتە ئەو بروایەی كە دەبێت بەعس وەك حزبێكی نوێ‌ و لەهەمان كاتیشدا نەتەوەی دینی  مەزهەبی ترسێنەر خۆی دەربخات و بتوانێت لەو بارودۆخە خێڵەكی یەی عێراق ڕۆڵی ڕیشەی هەبێت و ئەمەشی بە باشی كرد  ویستی هاوكاتی ئەوەش لە ڕێگەی ئەو دوو ڕەهەندە سیاسی و كۆمەڵایتی یەوە زۆربەی هەرەزۆری ئەندامانی كۆمەڵگاكەی قبوڵی بكەن و ببێتە جێگەی متمانەی خەڵك بەمەش بەعس هەوڵی دا ئەو چوارچێوە گشتی یەی كە بۆ خۆی  نەخشاندبووی بكاتە چوارچێوەی سنوری دەوڵەت و تێیدا هاوڵاتیان خۆیان وەك بەعسی بناسێنن بەم ناسینەش بەعس كەوتە كەڵكەڵەی مومارەسەكانی بیری تۆتالیتاریەتەوە و ویستی ئەو فەلسەفەیەی كە بوە پنت و بنەمایەكی بەهێز بۆ خولقاندن و بەرهەمهێنانی كاولكاریەكانی سەدەی بیستەم ‌و هەرئەمەش بوو شەرعیەتی دەدا كە سێستەمە تۆتالیتارییەكانی وەك بەعس بەو جۆرە دەركەون و ببنە هێزی دیفاكتۆ لە سەرئاستی گشتی كۆمەڵگە و خۆیان بە خاوەنی بێ ئەملا و ئەولای تاكەكان بزانن و وەك سەرچاوەی سەرەكی و مەرجەع  پەیڕەوی لێ بكرێ ، هەر لادانێكیش لەو پرۆسەی دیسپلینكردنە بۆ خۆی مانای پێشێلكردنی بەها پیرۆزەكانی حزبی دەگەیاند كە بەعس بەرهەمی هێنابوو ، مومارەسەكردنی ئەم پرۆسەیەش ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە خولقاندنی ترس و دڵە راوكە و پاكتاوكردنی بەرامبەرەكەیەوە هەبوو كە هەربەعسیەك دەبوو ئەو ڕاستیە بزانێ كەزمانی بەعس زمانی مردنە و پێچەوانەشی هەرمردنە ، لەم پرۆسەیەشدا جگە لە بیری تۆتالیتاریەت و فاشیزم ئاین سەرچاوەیەكی بەهێز بوە لە پێشدەمی بەعسدا و لەناو سیاقی جێبەجێكردندا ڕەنگی داوەتەوە و لە نێوو خۆیشیدا یەك شیكار‌و یەك راڤەی هەبوە بۆ ژیان كەئەویش نەهێشتی جیاوازییەكان بوە لە وڵاتدا و هەركەس بەعسی نەبوایە دەبوایە بەعسی بێ ئەمەش لە خۆیدا بەخشینی سیفەت و ئاكارێكی  تۆتالیتاریانەیە بە كۆمەڵگە و هەوڵی دا جۆرێك كلتوری مەترسیدار بەرهەمبێنێ و بەرهەمیشی هێنا و واییكرد لە ترسەوە بێدەنگی بەرجەستەكات كە دواجار لەویشەوە پرۆسەی سڕینەوە وەك بەشێك لە سێستەمی پاكتاوی ڕەگەزی گەشەی كرد و بوە كەڵچەری پرۆسەیەك كە تائێستاش كاریگەری و ئاسەواری ماوە و نەتوانراوە ئەوەی بەعس چێیكرد بسڕرێتەوە و ببێتە پرۆسەیەك لە ڕابردوو .

 

*****

ڕاستە ئەنفال وەك ناو وەك چەمك و مانا ئەو پرۆسە تەواو قێزەونە بووكە بەعس لە پەلامارێكی وەحشیانەی تەواو دڕندانەدائەنجامیدا ، بەڵام ئەنفال دڕێژكراوەی پرۆسە پەلامارێكە كە پێشتر و لە لایەن خودی هاوزمانیانی بەعسەوە موومارەسە كراوە و بوەتە مێژوو ، مێژویەك كە تەنها بەعس داهێنەری نەبووە، بەڵكو ئەو بەسوود وەرگرتن لە ڕابردوو توانی بە ئەقڵیەت و لێكدانەوەیەكی نوێ دەست بۆ گەورەترین و هەمەجیانەترین تاوان بەرێ كە ئەنفاڵە ، پێشترو لە سەرەتاكانی سەدەی بیستەمدا هێزە فاشیەكانی ئەوكات زۆرپرۆسەی هاوشێوەی ئەنفال یان بەشێوازی جیاجیا ئەنجامدابوو،بەڵام هیچیان هێندەی بەعس بە بەرنامە و نەخشەی تەواوەوە كاریان لە سەر سڕینەوە و پاكتاوی رەگەزی نەكردوە ، چونكە ئەوەی لەئەنفالدا روویدا ئەوە نەبوو كە لە هۆڵۆكۆست دا نادیاری  چارەنووسی ئەرمەنەكان دا روویدا ، ئەنفال گرێیكی تازەی لە پەیوەندی سڕێنەوەدا بەرهەمهێنا ، ئەویش ئەوەیە كە تا ئێستاش لە دەرەوەی ئێمە بە گوومانەوە لە زۆری ژماری قوربانیەكان دەروانرێ كەتاكو ئێستاش زۆر دەوڵەتانی جیهان دودڵن لەوەی ئەو تاوانە بدەنە پاڵ دەوڵەتی شۆڤێنی بەعس ، زۆرێك لەمەسەلەكان لە پرۆسەی ئەنفالدا وەك گرێیەكی نادیار ماوەتەوە، راستە ئەنفال بەشێكە لە كوشتن و سڕینەوە ، بەڵام وەك ئاماژەمان پێدا زۆر حاڵەتی نوێ و كردەی نوێی تێدایە و نەتوانراوە بدۆزرێتەوە ، ڕەنگە بەعس وەك هێزێكی رەفتار فاشی لە پراكتیزە كردنی سیاسەت و لیكدانەوەی فیكری خۆیدا بۆ سڕینەوەی ئەوی تر سوودی لەئەزموونی ئەوانیتر بۆ پیادەكردنی دەسەڵاتی رەهای خۆی، وەرگرتبێ، بەڵام پرۆسە پەلامارەكەی بەعس دۆندی دڕندایەتی یە و بە تەنهاش بەعس لێی بەرپرسیار نیە  و بەڵكو تەواوی مرۆڤایەتی ‌و سەرجەم دەسەڵاتدارانی گۆیی زەوی بەشێكی تاوانەكە هەڵدەگرن و بەرپرسیارن لە روودانی وەها پەلامارێكی دڕندانەی مەترسیدار ،

لەمێژووی سەدەكانی ڕابردوودا زۆربەی حوكام لەسەر ئەوە كۆك بوون، كە نەیارانی دەوڵەت خیانەتكارن و خیانەتكاریش سزاكەی سڕینەوەیە ، بەعسیش وەك حیزبێكی فاشی هەڵگری هەمان ڤایرۆسی سرینەوەی خیانەتكارە و بەناوی مانەوەی خۆی و وەك هەوڵێك بۆ پاراستنی ئەو تێروانینە هەمووكارێكی  دەكرد، ئەو بۆ سڕینەوەی ئەوانەی لەخۆی ناچن، كاری جدی و بەردەوامی دەكرد و هەوڵی دەدا لەو بابەتەوە لەوانی تر نەچێ  و بەڵگەش بۆ ئەوە ئەوەیە كە هەرگیز وەك ئەوانی تر نەیتوانی نەتەوەی دوەم لە چوارچێوە و پێكهاتەی عیراقدا قبوڵكات ، كورد لەبۆچوونی بەعسدا كوردبوە و نەیتوانیوە پەیوەستبوونی بە پاراستنی هاوبەشی ژیان هەرس كات و هەرگیز نەبووینە بەشێك لەئەوان، كورد نەیاری بەعس نەبوو كورد داوایی مافە سەرەتایەكانی خۆی زیاتری نەكردوە و نەبوەتە تەنێكی مەترسیدار لە جەستە و لێكدانەوەی بەعسدا .

پرۆسەی ئەنفال سەلمێنەری ئەو راستیەیە كە ئەنفال بەرلەهەموو شتێك پرۆسەیەكی بەعسیانە بوو بۆ سڕینەوەی هەموو بنەما كەلتووریەكانی كورد ونەتەوەكەی ، كەپێدەچێت ئەنفال یەكەم هەنگاوی ترسناكی ئەم رژێمە بووبێت بۆ سڕینەوەی هەموو ئاسەواری ناسنامەی نەتەوەیەك، كەلەناو پێكهاتە نەخۆشەكەی بەعسدا رەنگی دابوەوە ، بەعس لە دۆخێك دەگەڕا كە دەست لەجێبەجێكردنی قۆناغەكانی تری ئەم كردەیە هەڵنەگرێ و دەیویست بە ماوەیەكی دیاریكراو سەرجەم پرۆژەی قۆناغەكانی پرۆسەی ئەنفال تەواو بكات ‌و كورد بە یەكجاری بسڕێتەوە ، كەچی لە بەرانبەر وەها پرۆسەیەكیشدا كورد گەلێك خەمساردانە مامەڵە لە سەر ناساندن و شیكاركردنی بەعس و فیكری فاشیانەی بەعس دەكات و تائێستەش نەیتوانیوە بە باشی بە پێی گەورەیی تاوانی پەلاماری ئەنفال كاربكات وەك پرسێكی گەورەی نەتەوایەتی‌و نیشتمانی بیگەیەنێتە دەرەوەی خۆی ، نەبوونی ئەمەش لە ڕابردوو ئێستاش كاریگەری نیگەتیڤی لە سەر پرسی تێگەیشتنمان لە بەعس و پرۆسەی گێرانەوەی ئیعتیباری نەتەوەی داناوە و نازانرێ بەچی پێوەرێك كار لە سەر گەراندنەوەی قەرەبووی قوربانیان بكرێتەوە و كێ بەرپرسیارە لەو دۆخەی كە تائێستاش بێدەنگی لێ دەكرێ ،ئەمانە و پرسگەلێكی تروامان لێدەكات كە ڕاشكاوانە بێژین  كورد وەك نەتەوە و وەك سێستەمی سیاسیش ناتوانێ‌ روداوپێهاتەكان وەك خۆیی بخوێنینەوە و ئەگەرەكانی بەردەم ئەو پێش هات‌و روداوانە شرۆڤە ‌و تەفسیر بكات، تەفسیرنەكردنی ئەو مەسەلانەش دەچنە خانەی نابەرپرسیارێتی لە ئاست تێگەیشتنمان لەو كۆمارە ترسناكەی بەعس كە ئەوەی بەسەرتا هێناوە وەك نەتەوەیەك نەتوانی بیخوێنیتەوەو دواجار لە مەترسیەكانی نەگەی .

بۆ نووسینی ئەم بابەتە سوودلەو سەرچاوانە وەرگیراوە

  • د . ئەلبیرت عیسا / كتیب .. خوێندنەوەی بەعس بۆ فاشیزمی مێژوویی
  • كەنعان مەكیە / كتیب .. كۆماری ترس

 

بۆچوون