Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2014/09/27 15:00
نوسەر: جینۆسایدی کورد

جینۆسایدی كورد لەباشووری كوردستان “عێراق”

تەها سلێمان

جینۆسایدی كورد، لەباشووری كوردستان “عێراق” چەندین وێستگەی جۆراو جۆری بەخۆوە بینیوە، بەعس وەك پارتی فەرمانڕەوای عێراق لە ساڵی 1963 تا 2003 گەورەترین بەرپرسیارێتی تاوانەكانی جینۆساید دژ بەگەلی كورد لەئەستۆ دەگرێ‌، ئێمە لێرەدا ناتوانین هەموو وێستگەكانی ئەم كردەیەو تەواوی وردەكاری و لایەنە جیاجیاكانی روون بكەینەوە، بەڵكو هەوڵدەدەین كۆمەلێك وێستگەی لەیەكتر جیاواز، واتە كات و ساتی جیاواز، بەڵام تەواو كەری یەكتری كردەكە، بەكۆمەلێك داتاو بەڵگەنامەی سەلمێنراو، بخەینە روو. پێشمان وایە بەلایەنی كەم ئەمەی ئەم بەشەی كوردستان و بەشەكانی تری كوردستان، كەلە پێشووتر باسمان كرد، دەبنە سەرەتایەك بۆ تێگەیشتن لە پەلامارو شاڵاوی جینۆسایدكردنی گەلی كورد لەلایەن فەرمانڕەواكانی “توركیا، ئێران، سوریا، عێراق” و تەواو كەری یەك فەلسەفەو ئامانج ئەویش جینۆسایدكردنی كوردە.

جینۆسایدی فەیلییەكان لەعێراق

كوردی فەیلی، ناو یان نازناوێكە بەوكوردانە دەوترێ‌ كەبەزۆری لەشاروشارۆچكەكانی ناوەڕاست و خوارووی عێراق نیشتەجێبوون و لەرووی ئاینیەوە سەربەمەزهەبی شیعەن. ئەم كوردانە لەلایەن دەوڵەتی عێراقی كەبەعس فەرماڕەوایی دەكرد، لەساڵی 1963وە بەهەموو شێوەیەك روو بەرووی كۆمەڵكوژی و جینۆسایدو پاكتاوی رەگەزی بوونەتەوە. ژێدەرو ئامارەكان ئەوە دەردەخەن و پشڕاست دەكەنەوە، كە بەدەیان هەزار لەم توێژەی كورد روو بەرووی مەرگ بوونەتەوە.

بەڵام بەدرووستی لەساڵی 1980 وەزیری ناوخۆی عێراق، فەرمانی وڵاتبەدەركردنی كوردە فەیلییەكانیدا، لەفەرمانەكەی وەزیری ناوخۆی عێراقدا هاتوە”: ئەو ئیرانیانەی لەوڵاتدان و رەگەزنامەی عێراقییان نییە، هەروەها ئەوانەش كەمامەڵەیان كردوەو بڕیارییان لەبارەوە دەرنەچوە دەردەكرێن”. لەهەمانكاتدا بڕیارەكەی حكومەتی عێراقی ئەوەشی تێدا بوو “: كەلاوانی كوردی فەیلی لەتەمەنی 18 تا 28 ساڵ، بگیرێن و لەبەندیخانەی پارێزگاكاندا، تاماوەیەكی نادیار دەسبەسەربكرێن”. هەروەك بڕیارەكەی وەزیری ناوخۆی حكومەتی عێراق ئەوەشی دووپات كردوەتەوە “: كەهەركەسێك لەو كوردانەی ئاودیوی ئێران دەكرێن، ئەگەر هەوڵیاندا بگەڕێنەوە تەقەیان لێبكرێت”.

لەرۆژی 26-2-1981 لەرۆژنامەی سەورەی زمانحاڵی حكومەتی عێراق “سەدام حوسێن” لەبارەی كوردە فەیلیەكانەوە دەڵێ‌”: ئەم توێژە لەعێراق ریشەكێشبكەن، تاوەكو خاكی عێراق و هەوای عێراق پیس نەكەن و خوێنی عێراقیش پیس نەكەن، كاتێك بەڕێگەی ژن و ژنخوازییەوە خوێنیان تێكەڵی خوێنی عێراقییەكان دەبێت”. سەرنجدان و وردبوونەوە لەم قسەیەیی “سەدام” سەرۆكی دەوڵەتی پێشووی عێراق بەسن بۆ ئەوەی تێبگەین كە شۆڤێنیەت و رادەی رەگەزپەرستی بیركرنەوەی حزبی بەعس و سەرۆك و سەركردەو حكومەتەكەی لەعێراق تاچ رادەیەك دژ بەمرۆڤ و هاوكات لەهەوڵی ئەوەبوە لەناوییان ببا، بەتایبەت ئەوانەی جیاوازبوون لەگەڵی.

بەپێی زانیارییە بەردەستكەوتوەكان، پێش ساڵی 2003 زیاتر لە “200” هەزار دانیشتوانی عێراق ئاوارە یان راوەدووی ئێران نراون، كە 65% كە شەست و پێنج لەسەدی ئەو ژمارەیە لە كوردی فەیلی بوون و تائێستاش زۆرێكیان لەو وڵاتە ماونەتەوە. ئەمە جگەلەوەی لەماوەی دەسڵاتی حزبی بەعس بە هەزاران كوردی فەیلی زیندانی كراون و لەسێدارە دراون و كۆمەڵكوژی كراون.

بەڵام عارف قوربانی نووسەرو لێكۆڵەر لەبواری جینۆساید، لەبەرگی یەكەمی كتێبی شایەتحاڵەكانی و لەپێشەكی كتێبەكەدا، بەوردی ئەوە پشت راست دەكاتەوە كەژمارەی جینۆسایدی فەیلییەكان لەعێراق زۆر لەوە زیاترەو بەپشت بەستن بە كۆمەڵێك دیكۆمێنت دەنوسێ‌” لە ساڵی 1971 چل هەزار خێزانی كوردی فەیلی كە ژمارەیان ” 180″ هەزار كەس دەبوو، دەست گیرا بە سەرموڵك و ماڵ و سامانیانداو ئاودیوی ئێران كران، هەروەها “300” هەزار كوردی تری فەیلی لە ساڵی 1980 ئاودیوی ئێران كرد بە بیانووی ئەوەی ئەوانە بە رەچەڵەك ئێرانین، لە كۆی ئەم “300” هەزار فەیلیە ” 15 ” هەزار گەنجیان لێ بێ سەرو شوێن كردن و تا ئێستا چارەنوسیان دیارنیە.

 ژێدەرو ئاماری تریش زۆرن كەژمارەی وەدەرنانی كوردە فەیلیەكان لەعێراق و زیندانی كردن و كوشتن و زەوتكردنی سەروەت و سامانیان و بێسەرو شوێنكردنیان، بە “500” پێنج سەد هەزار كەس ئەژمار دەكەن، بەڵام بەپێی ئەو سەرچاوانەی لەبەردەستی ئێمەدان، وە ئەوەشی كەسەرچاوەو بەڵگەنامەكان بۆ ئێمەیان ساغكردوەتەوە “380” هەزار كوردی فەیلی روو بە ڕووی قڕكردن و جینۆسایكردن بوونەتەوەو ئاسەوارەكانیشی تا ئێستا ماون و بۆچەندین دەیەیی تریش هەردەمێنن.

جینۆسایدی شاری قەڵادزێ‌

شاری قەڵادزێ‌ دەكەوێتە سنووری پارێزگای سلێمانی، هاوكات دەكەوێتە ناوچەی پشدەرو نزیكە لەسنووری وڵاتی ئێران. ئەم شارەو ناوچەی پشدەر، هەمیشە جێگای چاوتێبڕینی حكومەتی عێراقی “بەعس” بوە، بۆیە لەدەیەیی هەفتاكان و هەشتاكان “2” دووجار ئەم شارە جینۆسایدكراوە، ئەمە جگەلە چەندین هەوڵ و ئاماژەی تر، كە راستێنەی هەوڵەكانی جینۆسایدی شاری قەڵادزێ‌ و ناوچەی پشدرە دەخەنە روو.

 ئەگەر لەشێوازەكانی جینۆسایدو ئامانجەكانی وردبینەوە، ئەوادەردەكەوێ كەبۆردوومانی قەڵادزێ‌ لە 24-4-1974 و تێك چوونی باری ژینگەو تێكدان و كاولكردنی شارەكە بۆدواجار لەساڵی 1989، جینۆسایدێكی سەلمێنراوە بەپێی هەمووبەڵگەنامەكان، چونكە مەبەستی ڕژێمی بەعس، لەناوبردن و قڕكردنی دانیشتوانی شارەكەو هەروەها تێكدانی باری ژینگەو كولتور و ئابووری و بایۆلۆژی ئەو دەڤەرەبووە.

قوربانیەكانی كۆمەڵكوژی قەڵادزێ‌ 1974

لەبۆردوومانی حكومەتی عێراقی و رژێمی بەعس لەساڵی 1974 و ئەنجامدانی كۆمەڵكوژی لەشارەكەدا، “92” هاوڵاتی سیڤیل كۆمەڵكوژ دەكرێن و دەبنە قوربانی، كەئەمەی خوارەوە ناوی تەواوی قوربانییەكانە: فەخرییە میرزا حسن جعفر، سالح احمد سابیر، كەژاڵ احمد سابیر، سلام احمد سابیر، رزگار احمد سابیر، عبدلجبار احمد سابیر، بەختیار ئەحمد سابیر، جوانە احمد سابیر، شەهلا احمد سابیر، بەدرییە محمد خدر، شوكریە رسوڵ احمد، رزگار رسوڵ احمد، بێگەرد رسوڵ احمد، وشیار رسوڵ احمد، نەغەدە رسوڵ احمد، شنۆ رسوڵ احمد، گوڵەباخ حسن حاجی محمود، ئومێد غەریب محمد لمین، ئامانج غەریب محمد لمین، ئاری غەریب محمد لمین، پەرژین احمد خدر، جوان رزاق رشید احمد، نیان رزاق رشید احمد، بۆتان رزاق رشید احمد، ئالان رزاق رشید احمد، بەهێ رحمان اسعد، سۆران زاهیر تۆفیق، سنەوبەر زاهیر تۆفیق، سروە زاهیر تۆفیق، رووناك اسماعیل محمد، ئالان جمال كابان، سۆزان جمال كابان، ئاریان جمال كابان، حمە سالح سام سام، هیوا غەفور، بورهان عبدالله شاسوار، سەروەر علی قادر، ئازاد حسین احمد، عمر مەجید، سۆران محمد سەڵتە، سمكۆ محمد سلمی، سفینە محمد امین، گوڵزار محمد رسوڵ، عەبدالخالق، كوڕێك ناوی نەزانراوە، دلێر ئەتروشی، پەرژین باقی، ئامانج قادر احمد، قمریە قادر احمد، نەرمین باقی، محمد احمد حسن، سعدیە حمە سعید، عباس رسوڵ حمە، محمد علی بابكر، جمال احمد رسوڵ، گەلاوێژ احمد رسوڵ، بەهار سلیم رسوڵ، ناسك سلیم رسوڵ، بەختیار سلیم رسوڵ، جمال حمە علی، ئەمیر رەئوف، مام فەتاح، قوباد حسن حاجی محمود، پێشرەو زاهر رشید، كلی حمد علی، رحمان حمد رحمان، پیرۆز رحیم عوسمان، دانا فەتحی كریم، ئەحمەد ئیسماعیل ئاڵا، فەقێ عبدالله محمد، ئازاد احمد حسن، ئامان عمر داود، اسماعیل احمد عبدالله، حسن محمد غەفور، بابكر عبدالله محمد، زارا محمود عبدالله، شەونم حاجی فەقێ، عائیشە حمەلاو احمد، رسوڵ حمد، ئیرەج احمد، ئامان رشید، احمد عبدالله احمد، احمد اسماعیل ،حسن میرزا دڵشاد، حمد احمد حسن، فەتاح قادر احمد، قادر عبدالله، عبدالقادر مەحمود همزە، دلێر تۆفیق مەجید، محمد هۆمەر كوڕ، حسێم مەحمود هۆمەر”.

 راگواستنی قەڵادزێ‌ وەك بەشێك لەجینۆساید

دوای وەستانی جەنگی نێوان “عێراق – ئێران” لە ٨/٨/١٩٨٨ رژێمی بەعس لە ٢٠/٦/١٩٨٩ وە دەستیكرد بەڕاگواستنی شاری قەڵادزی و تەواوی ناوچەی”پشدەر” بۆ ئۆردوگاكانی خۆرئاوای پارێزگای هەولێرو خۆرئاوای سلێمانی، كەدوای چۆڵكردنی شارەكەو ناوچەكە لە هاوڵاتیان بەبەكارهێنانی ماددەی(TNT) سەرجەم خانوبەرەو قوتابخانەو مزگەوتەكانی شارو ناوچەكە تەقێنرانەوەو خاپوركران و ناوچەكەش بە “خاكی حەرام و قەدەغە كراو” دانراو هیچ كەس لە خەڵكی ناوچەكە بۆی نەبوو بەسەردانی كاتیش بچێتە ناوچەكەو ئەگەر بەقاچاخیش بڕۆشتایە، لەلایەن سوپای عێراقی و دەزگا ئەم نییەكانیەوە دەستگیربكرایە بێ سەرو شوێن دەكرا.

ئەم ئامارانەی خوارەوە لە نێوان ساڵی “1977 بۆ 1989 “دەتوانێ‌ بمانگەیەنێتە بەردەم چەردەیەك زانیاری درووست و پشتراِستكراو، سەبارەت بەجینۆسایدی شاری قەڵادزێ‌ و تەواوی ناوچەی پشدەر.

راگوێزانی “13” ی سنووری شارۆچكەی چوارقوڕنە بۆ نێو ئۆردوگاكە، راگوێزانی “9” گووندو دانیشتوانەكەی بۆ ئۆردوگای زۆرەملێی كۆمتان، راگوێزانی “4” گووندو دانیشتوانەكەی بۆ ئۆردوگای زۆرەملێی ئێنزێ‌، راگوێزانی “43” گووندو تەواوی دانیشتوانەكەی بۆ ئۆردوگای زۆرە ملێی بەستەستێن، راگوێزانی “17” گووند بۆ ئۆردوگای زۆرە ملێی توە سوران، راگوێزانی ” 27″ و دانیشتوانەكەی بۆ ئۆردوگای زۆرەملێی پێماڵك، راگوێزانی “12” گووندو تەواوی دانیشتوانەكەی بۆ ئۆردووگای زۆرە ملێی ژاراوە.

واتە كۆی گشتی “125” لەسنووری شاری قەڵادزێ‌ و ناوچەی پشدەر، لەشوێنی نیشتەجێبوونی خۆیان بەتۆبزی هەڵكەندراون و دابەشكراون بەسەر كۆمەڵكێك ئۆردوگای زۆرە ملێدا، كەكەمترین پیچداویستییەكانی ژیانی تێدا مەیسەرو دەستەبەر نەبوە.

ئەمانەش دواترو لەدادگای باڵای تاوانەكانی عێراق بوون بەڵگەو توانیان دۆسیەیی شاری قەڵادزێ‌ و پشدەر وەك تاوانی كۆمەڵكوژی بسەلمێنن و بڕیاری كۆتایی لە ساڵی 2013 دا لەبارەوە بدات.

 جینۆسایدی بارزانییەكان لە باشووری كوردستان

   ناوچەی بارزان لە باشووری كوردستان دەكەوێتە ناوچەیەكی شاخاوییەوە، لەنێوان “عێراق – ئێران- توركیا”، ئەم ناوچەیە لە حەوت هۆزێكهاتوە “: شێروانی، دۆڵەمەڕی، گەردی، نزاری، بەرۆژی، مزووری، هەركی بنەجێ‌”، لەڕووی ئیدارییەوە بارزان قەزای مێرگەسوورەو سەربەپارێزگای هەولێرەو پێنج شارچكەی هەیە وەك “: بارزان، كۆڕەتوو، مەزنی، پیران، شێروان مەزن”. ژمارەی گووندەكانی “260” گووندەو دوای جینۆسایكردنیان تائێستا نزیكەی “82” گووندییان ئاوەدانكراوەتەوە. كۆی ژمارەی دانیشتوانی ناوچەی بارزان بە “500” هەزار كەس مەزەندە دەكرێن.

شاڵاوی جینۆسایدی بارزانییەكان

پاش رێكەوتنامەی جەزائیر لە ساڵی، رژێمی بەعس بەشێوەیەكی پڵان بۆداڕێژراو، كەوتە شاڵاوی كۆمەڵكوژی بارزانییەكان و هەنگاوە بەراییەكانی ئەم كۆمەڵكوژییەش بەم شێوەیە دەستی پێكرد. سەرەتا بارزانییەكان رووبەڕووی ئاوارەبون بوونەوەوكەوتنە دیوی ئێران، و بەشارە فارسە ئێرانییەكاندا بڵاوبوونەوە یان دابەشكران، بەم شێوەیە دەستكرا بەجینۆسایدی بارزانییەكان. لەساڵی 1975 دانیشتوانی “نزارو بەرۆژ” بۆخوارووی عێراق دوورخرانەوەو فڕێدرانە سنووری پارێزگای دیوانیە، لەساڵی 1978 بەهەمان شێوە دانیشتوانی ناوچەكانی “مزووری، شێروانی، گەردی” بۆ ئۆردگاكانی “بەحركە، دیانا، هەریر، كۆرەتوو” لەسنووری پارێزگای هەولێر گوێزرانەوە. لەپرۆسەیەكی ترو لەشێوەی پێشوو، لەساڵی 1982 دانیشتوانی “شێروان مەزن”یان بۆ ئۆردگای زۆرەملێی “سێبیران” گواستەوە.

دواترو دوای ئەو هەنگاوە بەراییانە، كردەوەی كۆمەڵكوژی بارزانییەكان بەشێوەیەكی فراوانترو كرداری لەلایەن |دەوڵەتی عێراق و حزبی بەعس”وە دەستی پێكرد. لەساڵی 1983 شاڵاوی جینۆساید بوو بەكردەیی و بەچەند قۆناغێك و سەرەنجام “8000” هەزار كوردی بارزانی – دەستگیرگران و لە بیابانی “البوصیە الجنوبیە” گوولەباران كران و “جینۆساید” كۆمەڵكوژكران.

دەستپێكی ئەم كردەوەو شاڵاوەی جینۆساید بەچەند قۆناغێك و بەم شێوەیە بوو:

یەكەم: قۆناغی یەكەم لە 29 تا 30- 7- 1983 دەستگیركردنی هەندێ‌ كەسایەتی دیاری بارزانییەكان.

دووەم: قۆناغی دووەم لە 31-7-1983 بەكۆمەڵگرتنی هەموو نێرینە “رەگەزی نێر”ی بارزانییەكان لە ئۆردووگاكانی ” قودس و قادسیە”.

سێیەم: قۆناغی سێیەم لە 10-8-1983 بەكۆمەڵگرتنی هەموو نێرینە “رەگەزی نێر”ی بارزانییەكان لە ئۆردوگا زۆرەملێكانی ” هەریر، بەحركە، دیانا”.

چوارەم: قۆناغی چوارەم راوەدوونان و بەكۆمەڵگرتنی ئەو بارزانیانە بوو، بەهەرشێوەیەك بوبێت لە شاڵاوەكانی گرتن رزگارییان ببوو.

بەم شێوەیە وەك لەپێشووتر ئاماژەمان بۆكرد، “8000” هەزار لەڕەگەزی نێری بارزانانیەكان لە گەنج و پیرو مێرد مناڵ، لەلایەن دەوڵەتی عێراق بەرێبەرایەتی “بەعس”  لەناوبران و جینۆساید كران.

تەنها “606” رووفاتی بارزانیەكان دۆزراونەتەوە

لەدوای پرۆسەی رووخانی بەعس لەفەرمانڕەوایی لەساڵی 2003، لەپرۆسەی گەڕان و پشكنینەكان تا ئێستا توانراوە تەنها “606” لە رووفاتی شەهیدو قوربانییەكانی ئەم كردەی جینۆسایدی بارزانییەكان بۆ باوشی نێشتمان و زێدی خۆیان بگەڕێنرێتەوە بەم شێوەیەیی خوارەوە، یەكەم: لە 16-10-2005 “513” رووفات لە “بوسەیە” خوارووی عیراق. دووەم: لە 6-3-2014 “93” رووفات دیسان خوارووی عیراق، واتە لە كۆی “8000” هەزار كوردی بارزانی كۆمەڵكوژكراو “7394” حەوت هەزارو سێسەدو نەودو چوار رووفاتی قوربانییەكان هێشتا لە نێو گۆڕە بەكۆمەڵەكانن و بەنادیاری ماونەتەوەو نەتوانراوە بە دروستی بدۆزرێنەوەو بهێنرێنەوە بۆ كوردستان.

هەڵەبجەی جینۆسایدكراو ” پێناسەیەكی كورتی هەڵەبجە”

شاری هەڵەبجە یەكێكە لە قەزا دێرینەكانی باشووری كوردستان، و دەكەوێتە باشووری رۆژهەڵاتی عێراق و هاوكات هاوسنورە لەگەڵ دەوڵەتی ئێران. لەلایەكی تریشەوە “84” هەشتاوچوار كیلۆمەتر لەپارێزگای سلێمانیەوە دوورە، هەروەك پێش بڕیاری بەپارێزگابوونی لە رووی ئیدارییەوە سەربەپارێزگای سلێمانی بوە.

بەپێی سەرژمێری ساڵی 1946 ژمارەی ماڵەكانی “470” ماڵ بوەو ژمارەی دانیشتوانەكەی “2300” دووهەزارو سێسەد كەس بوە، لەسەرژمێری ساڵی 1977 ژمارەی دانیشتوانەكەی بۆ “91937” هەزار كەس بەرزبوەتەوە، بەسەرجەم شارۆچكەو گووندەكانی دەوروبەرییەوە، كە جگە شارۆچكەكانی سەربەقەزاكە، “216” گوندی لەسەربوە. لەسەرژمێری ساڵی 1987 بەساڵێك پێش جینۆسایدكردنی دانیشتوانی شارەكەو دەوربەری بەشارۆچكەو گوندەكانەوە گەشتوەتە “115540” سەدو پانزە هەزارو پێنج سەدو چل كەس. لەساڵی 1988 پێش كۆمەڵكوژی و كیمیابارانكردنی شارەكە لەو ژمارەیەیی سەرەوە تەنها “70000” هەزار كەس لەناو ناوەندی قەزاكە نیشتەجێبوون، واتە “45540” چل و پێنج هەزارو پێنج سەدو چل كەس لەو ژمارەیە لە شارۆچكەكانی خورماڵ و سیروان و تەواوی گوندەكانی دەورو بەری نیشتەجێبوون. دوای راپەڕینی ساڵی 1991 دانیشتوانی شاری هەڵەبجە دابەزی بۆ “4300” هەزار كەس، ئەمەش لەئاكامی رووخاندن و راگوێزانی گوندەكان و شارۆچكەكانی دەورو بەری و كیمیابارانكردنی.

لەساڵی 1991 بۆ ئێستا 2014 و دوای بڕیاری بەپارێزگابوونی شاری هەڵەبجە، كە هەریەك لە شارەكانی پێنجوێن و سەیدسادق و شارۆچكەكانی خورماڵ و سیروان و تەوێڵەو ژمارەیەكی زۆر گوندی دەكەوێتە سەر، سەرجەم ژمارەی دانیشتوانی سنووری ئیداری هەڵەبجە دەگاتە نزیكەی “400” هەزار كەس.

جینۆسایدكردنی هەڵەبجە

دوای ئەوەی حكومەتی عێراق بەفەرمانڕەوایەتی “بەعس”، ماوەی هەشت ساڵ دەبوو لەجەنگێكی كاولكەرو لەهەمانكاتدا، تاقەت پڕوكێن بوو لەگەڵ دەوڵەتی ئێران، رێك لەم كاتە، لەگەورەترین تاوانی دژ بەكوردو كوردستان و دانیشتوانی شاری هەڵەبجەو مرۆڤایەتی ئەنجامدا، ئەویش ئەوەبوو بە چەكی كیمیاوی و لە رێگەی فڕۆكەی جەنگی و بۆمباری گەورەو موشەك  و ناپاڵم، هێرشی كردە سەرشاری هەڵەبجە.

هێرشەكە پێش نیوەڕۆی 16- 3- 1988 بە “هێزی ئاسمانی، موشەك، بۆمبای گەورە، ناپاڵم”دەستی پێكرد، كەشاری هەڵەبجەو دەوروبەریان گرتەوە، ئەم هێرشە بەتەواوی شارەكەو دانیشتوانەكەی سەغڵەت كردو بوە هۆكاری بڵاوكردنەوەی ترس و دڵە ڕاوكەیەكی زۆر لەنێوچین و توێژەكانی دانیشتوانی شارەكەو دەورو بەری.

پاش نیوەڕۆی هەمان رۆژ، پاش بۆردوومانكردنێكی سەختی شارەكەی كرد، پاشان بەچەكی كیمیاوی هێرشی كردە سەرشارەكە لە جۆری چەكی كیمیاوی ” سارین، خەردەل، تابوون” كەدواترو لەئاكامدا بوە هۆی گیان لەدەستدانی “5000” هەزار كەس لەدانیشتوانی سیڤیلی شارەكەو برینداربوونی هەزارانی ترو ئاوارەبوونی ئەوانی تر كەلەپەراوێزی كیمیابارن و كۆمەڵكوژییەكە دەربازییان ببوو.

دانیشتوانی هەڵەبجە ئەوانەی توانیان لەدەست هێرش و پەلامارەكەی “بەعس” رزگارییان بێت، بەناچاری پەنایان بردە بەر وڵاتی ئێران، ئێرانیش رۆڵێكی پۆزەتیفانەی بینی لەچارەسەركردنی بەركەوتوان و بریندارەكانی هێرشی كیمیاوی بۆسەرشاری هەڵەبجە. بەڵام پاش ماوەیەك عێراق بڕیاری بەناو لێبوردنی دەركرد، بۆ ئەوانەی كە لەكاتی هێرش و پەلاماری سەرشارەكەو كیمیابارانكردنی دەربازی ئێران ببوون، لەگەڵ هاتنەوەی بەشێك لەو خانەوادانە راستەوخۆ لەلایەن رژێمی بەعسەوە بۆ هەتایی بێسەرو شوێن كران، بەڵگەیەكی روون لەم بارەوە هەیە كە ئەویش ئەوەیە كاتێك دوای ئەنجامدانی هەشت شاڵاوەكەی ئەنفال “جینۆساید” كە دوای كیمیابارانكردنی هەڵەبجە ئەنجام دراو لەخوارەوە بە فراوانی باسی دەكەین، بەشێك لە پیرو پەككەوتەكان برانە زیندانی نوگرە سەلمان، دواتر بەبڕیارێكی بەعس هاتنەوە، دەگیِڕنەوە كە گەیەنراونەتە ئەوێ‌ لەسەر دیواری هۆڵەكانی ئەو قەڵایەیی تیای بەند كرابوون، دەیان ناو ناونیشان و یادەوەری هەڵەبجەییەكانی پێوە بوە، ئەمەش سەلمێنەری راستی جارێكی تر كۆمەڵكوژكردنی ئەو هەڵەبجەیانەیە كە بەبڕیاری لێبوردنی بەعس دوای دەربازبوونیان لە كاتی كیمیابارانكردنی شارەكەیان دەربازببوون، هاتنەوەو بڕیارەكەش تەنها بە ئامانجی لەنێوبردنیان بوو.

لەلایەكی تریشەوە بەڵگەنامەو ژێدەرەكان ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن، پێش كیمیابارانكردنی هەڵەبجە كە پێشووتر هێزەكانی ئێران و پێشمەرگەی بەشێك لە حزب و لایەنە سیاسییەكانی تێهاتبوو، لە ئێوارەی 13 – 3- 1988 هێزەكانی ئێران تاڵانییەكی زۆریان لە شارەكەدا كرد، كەبەم شێوەیەیی خوارەوە پۆلێن دەكرێ‌:

سوپای ئێران دوای داگیركردنی هەڵەبجە ناحیەكانی ” سیروان – خورماڵ – بیارە” دەست بەسەراگرتنی چەك وكەل وپەلی سەربازی ودام ودەزگا سەربازییەكان راستەوخۆ دەستی دایە لە بن هێنانی شارستانیەت لەناوشارو دەوروبەریداو هەموو فەرمانگەو كەل وپەل و ئامێرە خزمەت گوزارییەكانی دەست بەسەرا گرت و گواستیەوە بۆ ئێران و لەوانە رێژەیەكی زۆری لە كەل وپەل وموڵكی هاوڵاتیانی بەركەوت و لەخوارەوە هەندێكیان دەخەینە ڕوو:

أ‌-        كارگەی چاككردنی توتن بە هەموو ئامێرو چەند عەمبار توتنیشەوە.

ب‌-      كەل و پەل و ئامێر و ئۆتۆمبێلی “11” فەرمانگەی خزمەتگوزاری مەدەنی وەك نەخۆشخانەكان، بەریدو گواستنەوە، كارەبا، ئاگركوژاندنەوە… هتد.

ت‌-      وێستگەی سەرەكی كارەباەی قەزای هەڵەبجە،”55″ محاویلەی كارەبا “كە بۆ سیستەمی كارەباەی ئێران بەكار نایەت” زیاتر لە “50” كم سیمی كارەبا، هەموو ستوونەكانی كارەباو تەلەفۆنی دەرەوەی شار كە بە ئاسانی بۆیان دەرهاتووە.

پ‌-      هەموو ئامێرو ئۆتۆمبێلەكانی فەرمانگەی كشتوكاڵ و شارەوانی كە هەندێ شۆفڵ و تراكتۆری مەدەنیش هەر بەناوی ئەو فەرمانگانەوە بران ونەدۆزرانەوە.

ج‌-      سەدان ئۆتۆمبێلی هاوڵاتیان یان دووكان و ئامێرەكانی ناوی بران و نەدۆزرانەوە.

ح‌-      گەنم و جۆی ئەوساڵەی سنوورەكە هەمووی دروێنە كراو گواسترایەوە بۆ ئێران و هەندێك لەو جوتیارانەی كە بەڵگە نامەیان هەبوو بە مەزەندە گەنم و جۆیان بۆ گەڕاندنەوە.

خ‌-      كتێبخانەی گشتی هەڵەبجەی شەهید كە بڕی (17,600) پەرتووكی تێدا بووە.

د‌-       كەل وپەلی”25″ و قوتابخانە بەمێزو تەختەڕەش و دەفتەرو قەڵەمی قوتابیانیشەوە.

ژ‌-       كەل وپەل وئامێری كارەبا و فەرش و راخەری 21 مزگەوت… هتد.

ر‌-       ئێران بە خواستی خۆی رۆژی “13” ی تەمموزی 1988 لە هەڵەبجە كشایەوە، بەچەند رۆژ پێش ئاشكراكردنی وەستانی شەڕ، لەكاتی كشانەوەدا بە خێرایی دەستی دایە تەقاندنەوەی دام و دەزگاكانی دەوڵەت و ئەو رۆژە تەنها فریای تەقاندنەوەی “73” بینایەی دەوڵەت كەوت كە زۆرینەیان قوتابخانە و نەخۆشخانە وفەرمانگە خزمەتگوزاریەكان بوون.

واتە بە شێوەیەك لە شێوەكان دەتوانین بڵێین بە دەر لە یارمەتیە مرۆییەكانی ئێران، لە هەمانكاتدا دەستی لە بەشێك لە تاڵانكردنی هەڵەبجەو وێرانكردنی هەبوو، هاوشانی شاڵاوی جینۆسایكردنی لەلایەن رژێمی “بەعس” وە.

تاوانی جینۆسایدكردنی هەڵەبجە لەلایەن حكومەتی عێراق “بەعس”وە، چەندین ئاسەواری ئابووری و كۆمەڵایەتی و دەروونی و كلتووری جۆراو جۆری بەدوای خۆیدا هێنا، كە تائێستاش بەردەوامییان هەیەو هەرجارەی بەشێوەیەك دەردەكەن و رۆڵی نەرێنی خۆیان داناوە.

ئەم خشتەیەیی خوارەوە بە روونی ژمارەی قوربانییەكانی كۆمەڵكوژی “جینۆساید”ی هەڵەبجەمان بۆ شی دەكاتەوە، خشتەكە ژمارەی رەگەزی نێرو مێ‌، گەنج و پیرو مناڵ، هەموویمان بەوردی دەخاتە بەردەست.

كۆمەڵێك كۆمپانیا كەمەوادی چەكی كیمیاوییان بەعێراق فرۆشتوە

ذ ناوی وڵات ژمارەی كۆمپانیا
1 ئەڵمانیا 82
2 بەریتانیا 17
3 نەمسا 17
4 ئەریكا 14
5 بەلجیكا 12
6 فەرەنسا 13
7 ئیتالیا 12
8 سویسرا 11
9 ئەرژەنتین 5
10 ئیسپانیا 3
11 مۆناكۆ 2
12 بەرازیل 1
13 میسر 1
14 یۆنان 1
15 هێند 1
16 یابان 1
17 جیرسی 1
18 پۆلۆنیا 1
19 سوئید 1

تێبینی: خشتەكە لە كتێبی “جینۆسایدو ئەنفالی كورد” ی “چنار نامق” وەرگیراوە

سەرنجێك لەسەرئەم خشتەیەیی سەرەوە

بەپێی ئەو خشتەیەیی سەرەوە “196” كۆمپانیای جۆراو جۆر لە |19″ وڵاتەوە كەرەستەی كیمیاویان بەعێراق فرۆشتوە، لەكۆی ئەو وڵاتانە تەنها “1” وڵاتی عەرەبی تێدایە ئەو “میسرە”، واتا “18” وڵاتیان لەئەوروپاو رۆژئاوان، كەتیایاندایە لەپێشكەوتووترین وڵاتەكانی جیهانە، وەك وڵاتی سوئید.

ئەمە ئەو راستیەمان بیردەخاتەوە كە جگەلە حكومەتی عێراقی و پارتی بەعسی فەرمانڕەوای ئەوكات، ئەو وڵاتانەشی كەناویان لەخشتەكەدا هاتوەو لەرێگای كۆمپانیاكانیانەوە كەرەستەی كیمیاویان پێی فرۆشتوە، بەرپرسیارێتی گەورە هەڵدەگرن، چونكە كیمیاباران و جینۆسایدكردنی هەڵەبجە بەكەرەستەكیمیاویانە بوە كە ئەوان بەحكومەتی عێراقیان فرۆشتوە.

شاڵاوی ئەنفال لوتكەی جینۆسایدی كورد

شاڵاوی ئەنفال كەبەهەشت قۆناغی یەك لەدوای یەك لەساڵی 1988 لەلایەن رژێمی بەعس لەعێراق ئەنجامدرا، تیایدا جگەلەسووتاندنی خاك و تێكدانی ژینگەو خاپووركردنی “5000” هەزار گووندی لادێ‌ نشین، بەتاڵانبردنی سامانێكی زۆری هاوڵاتیانی سیڤیل، “182” هەزاری مرۆڤی لەژن و منال و پیرو پەككەوتەو گەنج، بێسەرو شوێن كردو زیندەبەچاڵی كردن.

بڕیارە ترسناكەكەی “عەلی حەسەن مەجید”.

كاتێك بەفەرمانێكی كۆماری ژمارە”160″ كە لە پاشكۆی بەڵگەنامەكاندا دامان ناوە، لەلایەن كەسی یەكەمی دەوڵەت و بەعس “سەدام حوسێن”، “عەلی حەسەن مەجید” لەكەسە هەرەنزیكەكانی بنەماڵەكەی، دەكرێتە بەرپرسی سەربازی و ئەمنی و هەواڵگری و حزبی یەكەم لەهەرێمی كوردستان، و دەستڕۆشتوویەكی پێدەدرێ‌، یەكەم بڕیار كەدەری دەكات، ترسناكترین بڕیارەو دەتوانرێ‌ بە مانیڤیستۆی جینۆسایدی گەلی كورد ناو زەدبكرێ‌، ئەمەی خوارەوە دەقی بڕیارەكەی “عەلی حەسەن مەجید”ە.

 بڕیاری 4008

ژمارە 28/8004

بەروار 20-6-1987

لە سەركردایەتی نوسینگەی سكرتارییەتی رێكخستنی باكورەوە

بۆ/ قیادەی فەیلەقی یەك، قیادەی فەیلەقی دوو، قیادەی فەیلەقی پێنج

لەبەر ئەوەی ماوەی رەسمی بۆ كۆكردنەوەی ئەو گووندانە لە بەرواری 21ی حوزەیران -1987 كۆتایهاتوە، بڕیارماندا لە رۆژی 22ی حوزەیرانی 1987 دەستبەكاربین بەم شێوەیەیی خوارەوە:

1-      هەموو گووندەكان لەمەودوا بە ناوچەی قەدەغەكراو دادەنرێن لە رووی ئەمنییەوە، كە هەتا ئێستا شوێنی بە كرێگیراوی ئێران و تێكدەران و خائین زادەو نموونەكانیانن كە خیانەتكارانی عێراقن.

2-      بە تەواوی قەدەغەیە خەڵك و ئاژەڵی تێدا بمێنێت، ئەم ناوچانە بە ناوچەی قەدەغەكراو دادەنرێن و تەقەكردن تیایاندا ئازادە بێ‌ مەرج و بێتەعلیمات، مەگەر تەعلیماتی تر دەربچێت لە لایەن بارەگاكەمانەوە.

3-      هاتوچۆ لەوێوە  بۆ ئێرەو لێرەوە بۆ ئەوێ‌ یان كشت و كاڵ و تۆوكردن و پیشەسازی و ئاژەڵداری قەدەغەن و لە سەردەزگا پەیوەندیدارەكان پێویستە بە دواداچوونی جددییان لەم بارەوە هەبێت و هەریەكەو بە پێی تایبەتمەندی خۆی.

4-      سەرۆكایەتی فەیلەقەكان لێدانی تایبەت ئامادەبكەن، ناو بەناو بە تۆپ و فڕۆكەو سەمتی و كۆپتەر لە هەموو كاتێكدا بە شەوو بە رۆژ بخەنكار بۆ كوشتنی گەورەترین ژمارە لەو كەسانەی كە لە شوێنە قەدەغەكراوەكاندان و ئاگادارمان بكەنەوە.

5-      حجزكردنی هەموو ئەو كەسانەی كە دەستگیردەكرێن لە گووندەكانی ئەو ناوچانە، لێكۆڵینەوەیان لە گەڵ دەكرێت لەلایەن دەزگا ئەمنییەكانەوەو حوكمی سێدارەیان بەسەردا جێبەجێدەكرێت، ئەوانەی كە تەمەنیان لە 15 ساڵ زیاترە هەتا 7 ساڵ، دوای سوود وەرگرتن لەو زانیاریانەی پێیەتی وە ئاگادارمان بكەنەوە.

6-      دەزگا پەیوەندیدارەكان هەڵدەستن بە لێكۆڵینەوە لە گەڵ ئەوانەی خۆیان بە دەستەوە دەدەن لە دەزگا حكومییەكان و حزبیەكاندا بۆ ماوەیەك كە ئەو پەڕی  3 هەتا 1 رۆژبێت، دەبێت لەو حاڵەتانە ئاگادار بكرێینەوە،  ئەگەر ماوەكە پێویستی كرد لەو ماوەیە زیادبكرێت ئەوا دەبێت بە تەلەفۆن یان برووسكە رەزامەندی ئێمە وەربگرن، لە رێی هەڤاڵ “تاهر ئەلعانی” یەوە.

7-      هەموو ئەو شت و مەكانەی كەوا فەوجەكانی دیفاع وەتەنی و جەنگاوەرەكانیان دەستیان دەكەوێت بۆ خۆیان دەبێت تەنها چەكە قورسەكان و چەكی ئەسنادو چەكی مام ناوەندی نەبێت چەكە سووكەكان بۆخۆیان دەبێت، ئێمەی لێئاگادار بكەنەوەو تەنها ژمارەكانیان تۆمار بكەن. پێویستە لە سەر فەرماندەی جەحافلەكان چالاك بن بۆ ئاگاداركردنەوەی هەموو مووستەشارەكان و فەرماندەی سرییەكانیان و مەفرەزەكانیان، وە بەوردی ئێمە ئاگادار بكرێینەوە لە چالاكییەكانی فەوجەكانی دیفاع وەتەنی. سەرۆكایەتی مەجلیسی تەشریعی، سەرۆكایەتی مەجلیسی تەنفیزی، دەزگای زانیاری، سەرۆكایەتی ئەركانی سووپا، پارێزگارەكان، سەرۆكەكانی لیژنە ئەمنییەكان “نەینەوا، دیالە، سەڵاحەدین، سلێمانی، ئەربیل، دهۆك، رازگری لقەكانی ئەو پارێزگایانەی كە لەسەرەوە ناویان هاتوە، بەرێوەبەرایەتی هەوڵگری گشتی سەربازی گشتی، بەرێوەرایەتی ئەمنی گشتی، بەرێوەبەری ئەمنی ناوچەی حكومی زاتی، بەێوەبەری ئەمنی پارێزگاكانی “نەینەوا، تەئمیم، دیالە، سەڵاحەدین، سلێمانی، ئەربیل، دهۆك”. تكایە بۆ تێڕوانین و جێبەجێكردن هەركەسەو بە پێی تایبەتمەندێتی خۆی.

ئاگادارمان بكەنەوە

ئیمزا

عەلی حەسەن مەجید

ئەندامی سەركردایەتی هەرێمایەتی

سەركردایەتی نوسینگەی رێكخستنی باكوور

مێژووی ئەنجامدانی شاڵاوەكانی ئەنفال “جینۆساید”

لەم هەشت قۆناغەی شاڵاوەكانی جینۆسایدی كورد كەبەئەنفال ناوزەد كرا، لەلایەن رژێمی “بەعس”وە، یەكە سەربازییەكان و دەزگای هەواڵگری سەربازی و مەدەنی و حزبی، هێزە ئاسمانیەكان، هێزە زەمینەكان، دەزگاكانی حزبی بەعس، دەزگا ئەمنیەكان، و تەواوی ئەودەزگایانەی پەیوەندییان بەدەوڵەتی عێراق و حزبی “بەعس”وە هەبوو، بەشدارییان كرد. بەپێی بەڵگەنامەفەرمییەكانی دەوڵەتی عێراق و میدیاكانی نووسراوو بینراوو بیستراوی ئەوكات لە 1988، قۆناغەكانی هەرهەشت شاڵاوەكە بەم شێوەی خوارەوە پۆلێن كراوە:

ئەنفالی یەكەم “شاڵاوی دووەمی جینۆساید”:

سەرگەڵوو بەرگەڵوو 22ی شوبات تا 19ی مارتی 1988، ناوچەكانی دۆڵی جافایەتی و سەرگەڵ و بەرگەڵو دەگرێتەوە، ئامانج لەیەكەم هەنگاوەكانی شاڵاوەكە، ئەوەبوو زیانێكی گەورە بە هێزی پێشمەرگەی بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد بگەیەنێ‌ و بڕستی ئەوەی لەبەلا ببڕێ‌ كە بتوانێ‌ داكۆكی لە چین و توێژەكانی دانیشتوانی ناوچە جیاحیاكانی كوردستان بكات، قۆناغەكانی دوای قۆناغی شاڵاوی یەكەم، لەلایەكی تریش پەیوەندی نێوان بزووتنەوەی رزگاریخوازی كوردی و هێزی پێشمەرگەو خەڵكیش ببچڕێنێ‌، رێك واش دەرچوو بەشێك لە ئامانجەكەی لەو مەبەستەی سەرەوە هاتەدی، لەلایەك زەبرێكی كوشندەی لەهێزی پێشمەرگە وەشاندو لەلایەكی تریشپەیوەندی نێوان بزووتنەوەی رزگاریخوازی كوردی و هێزی پێشمەرگەی تووشی لەبەریەك هەڵوەشانەوە كرد.

ئەنفالی دووەم: “شاڵاوی سێیەمی جینۆساید”

قەرەداغ 22ی مارت تا1ی نیسانی 1988، واتە لە 22ی مارت “ئازار” تا 1ی نیسان شاڵاوی یەكەم دەستی پێكردو ناوچەكانی “بازیان” لەسنووری قەزای چەمچەماڵ و قەرەداغ لەسنووری پارێزگای سلێمانی گرتوە. شوێن و جێگای سەرەكی شاڵاوەكە “قەرەداغ” بوو، ئەو هاوڵاتیانەی لە شاڵاوی ئەنفالی دووەم ” جینۆ سایدی دووەم” بەرەو سلێمانی هەڵاتن، بەشێكیان رزگارییان بوو، بەڵام ئەوانەی بەرەو سنووری گەرمیانی پارێزگای كەركوك هاتن هەموویان بێسەرو شوێن كران. من خۆم ئەوكاتە تەمەنم 16 ساڵان بوو، ماڵمان لەنزیك لیوایەكی سەربازی بوو، كەبەلیواكەی “بارق” مەبەست لە”بارق عەبدوڵا حنتە”ی ئامرلیوایە، ناسرا بوو، تەواوی ئەوانەی گەشتنە شاری “كەلار- گەرمیان” راستەوخۆ دەست بەسەركران و دوای دوو رۆژ بێسەرو شوێن كران.

ئەنفالی سێیەم:  “شاڵاوی سێیەمی جینۆساید”

لە 7تا 20ی نیسانی 1988 دەستی پێكرد، ئەم قۆناغەی شاڵاوی ئەنفال ” شاڵاوی جێنۆسایدی سێیەم، بەسەختترین و بەرفراوانترین شاڵاوەكان دادەنرێ‌ و زۆرترین هێزی سەربازی و ئەمنی و جاش و موستەشار، بەشدارییان تێكرد. شوێنی ئەنجامدانی شاڵاوەكە دەشتێكی پان و بەرینە لەبەشی باشووری كوردستانی عێراقدایە، سنووری جوگرافی ئەم ناوچەیە لەلای باكوورەوە رێگای سەرەكی نێوان “كەركوك – چەمچەماڵ”ەو لای رۆژئاواشەوە رێگای سەرەكی “كەركوك – خوورماتوە”و لای باشوریشی ” هەرسێ‌ رێگای شارەكانی “كەلار- كفری- باوەنور”ەو لای رۆژهەڵاتیشەوە “زنجیرە چیاكانی قەرەداغ”ە. لەم پانتاییە جوگرافیەدا چەندین شارو دەیان شارۆچكەو هەزاران گوندی لێیەو شارۆچكەی قادر كەرم دەبێتە ناوەندی سەرەكی ئەم ناوچەیە. لەم قۆناغەدا، زۆرترین خەڵك دەستگیركران و بێسەرو شوێن كران. وەك لە پێناسەی قۆناغی دووەمی شاڵاوی ئەنفال ” جینۆساید” ووتم، تەمەنم “16” ساڵان بوو، بەهارێكی باراناوی بوو، هەواڵ هات بۆشار كەبەهەزاران كەس لە گوندی “ملە سورە” لەسەرجەم گوندەكانی ناوچەكەوە هاتوون و لەوێ‌ كۆبوونەتەوە، دوای “2” رۆژ كەمتر ئەوەی تەراكتۆری هەبوو بەتەراكتۆری خۆی و ئەوەی نەیبوو بەپێ‌ و بەكەرو وڵاخ، دواتر لەنزیك گووندی “حەسیرە” بە ئۆتۆمبێلی سەربازی رژێم بە رەتڵی گەورە گەورە گوێزارنەوە بۆ قەڵای قۆرەتوو، ئێمە لەناو شاری كەلار لەدرزی ستارەی ماڵەكانەوە تەماشایانمان دەكرد، چونكە جگەلەپاسەوانییەكی تووند، سەر هەموو رێگاكان بە سەربازو هیزی جۆراو جۆر كۆنترۆڵ كرابوو، ئەمە جگەلە قۆڵەكانی “چەمچەماڵ – قادر كەرەم” و ” نەیجوڵ – خورماتوو” و “شێخ تەویل – باوەنوور” و” سەرقەڵا- كفری” و ” گوندی قوریچایی – كفری” و ” سەنگاو – دەربەندیخان” كە بەهەزاران خێزان لەو قۆڵانە دەكەتنە بەردەستی رژێم و ئەویش لە خێراترین شاڵاودا بێسەرو شوێنی دەكردن.

قۆناغی چوارەم: “شاڵاوی جینۆسایدی چوارەم”

ئەم شاڵاوە لە 3ی مایس تا 8ی 1988 دەستی پێكرد، بەشێكی بەرچاو لەسنووری پارێزگای كەركوكی گرتەوە، لەسنوورەكانی شارۆچكەكانی ” تەق تەق، ئاغجەلەر، شوان، قەرەهەنجیر” و بەشێكی زۆر لە سنووری نێوان هەردوو شاری “كۆیەو چەمچەماڵ”.

لەم شاڵاوەدا، بەسەدان گوند بەركەوتن و بەهەزاران كەس بێسەرو شوێن كران. نووسەر “مەلا شاخی” لە كتێبی ” ئەنفالی خاڵخاڵان” تەواوی ئەوانەی بێسەرو شوێن و جینۆساید كراون لەشاڵاوی ئەنفالی چوار ” شاڵاوی چوارەمی جینۆساید” بە پشت بەستن بەسەرژمێری و بەڵگەنامەكان، بە زیاتر لە ” 3775″ سێ‌ هەزارو حەوت سەدو حەفتاو پێنج هاوڵاتی كورد، لەژن و مناڵ و پیرو پەككەوتە، مەزەندە دەكات و لیستێكی دوورو درێژی ناوی قوربانییەكانیشی تۆمار كردوە.

 ئەنفالی پێنج و شەش و حەوت “شاڵاوی جینۆسایدی پێنج و شەش و حەوت”

ئەم شاڵاوانە لە 15ی حوزەیران تا 26ی ئابی 1988 خایاند، تیایدا ناوچەكانی “بالیسان و هیران و نازەنین و شەقڵاوە و خۆشناوەتی و رەواندوزو چۆمان و سۆران”ی گرتەوە، چەندین شاڵاوی دوورو درێژی تێكەوت و بەهۆی سەختی و چڕی ناوچەكەوە، رژێم نەیدەتوانی بەئاسانی كۆنترۆڵی ناوچەكە بكات، ئەگەرچی لەشاڵاوەكانی پێشووتر پشتیوانی و پشتگیری لە هێزی پێشمەرگە بڕیبوو، بەڵام بەهۆی سەختی ناوچەكە هەم پێشمەرگە دەیتوانی بەرگری بكات و هەمیش خەڵك دەیتوانی لەچنگی هێزە پەلاماردەرەكانی رژێم خۆی قوتاربكات، كەچی هێشتاش بەهەزاران خەڵكی گرت و بێسەرو شوێنی كردن.

ئەنفالی هەشت ” شاڵاوی جینۆسایدی هەشتەم”

سەرەتای ئەم شاڵاوەی ئەنفال و جینۆساید، لە 26ی ئابی 1988 دەستی پێكردو لە 6ی ئەیلولی 1988 كۆتایی پێهات. شوێن و پێگەی جوگرافی ئەم شاڵاوو پەلامارە تەواوی ناوچەی بادینان و دەورو بەری گرتەوە، لەهەمانكاتدا بەشێك لەسنوورەكانی پارێزگای دهۆك و دەوڵەتی توركیاو ئێرانی گرتەوە. لەم شاڵاوەدا، زیاتر لە ” 163″ بەر پەلامارەكە كەوتن، تەنها ئەو خەڵكانە رزگارییان بوو، كە ئاودیوی سنووری توركیا بوون، ئەوانی تر كە دەستگیركران، وەك تەواوی خەڵكەكەی تر كەلە “7” شاڵاوەكەی پێشوو گیرابوون و كۆمەڵكوژو بێسەرو شوێن كران، ئەمانیش چارەنووسیان هەروابوو.

ئەم شاڵاوەی جینۆساید، لەكاتێكدا ئەنجامدرا شەڕی نێوان ” عێراق- ئێران” كۆتایی پێهاتبوو، رژێمی بەعس خۆی ناوی لێنا “خاتمە الانفال”، بەڵام خۆی لەڕاستیدا وانیەو پێچەوانەكەی راستە، بەڵكو لەدوای ئەم شاڵاوە “شاڵاوی هەشتەمی جینۆساید”، چەندین شێوازی تری جینۆسایدكردن دەست پێدەكات، هەروەك كوشتن و بێسەرو شوێنكردن و برسیكردن و بێكاركردن و ئاخنین لە ئۆردوگاو زۆر شێوازی تر جینۆسایدكردن.

دەست نیشانكردنی بەر پرسیارێتی لە جێبەجێكردنی شاڵاوەكانی ئەنفالدا “جینۆساید”

ئەوەی لە جێبەجێكردنی شاڵاوەكانی ئەنفالدا، بە پەلەی یەكەم یەكەم بەرپرسیارێتی هەڵدەگرن، ئەم جومگە سەرەكی و ناوەندیانەی سیستەمی حكومڕانی بەعسن، لەوانە ” ئەنجومەنی سەركردایەتی هەڵوەشاوەی شۆِرش و ئەندامەكانی، پارتی بەعسی عەرەبی سۆسیالیست و سەركردایەتی و مەڵبەندو لقەكانی لە سەر ئاستی پارێزگاو شارەكانی باشووری كوردستان، سوپای عێراق و هێزی ئاسمانی “بە یەكەكانی كۆماندۆ، هێزی تایبەت، ئەندازیاری و یەكەكانی بەكار هێنانی چەكی كیمیاوی”، گاردی كۆماری، بەڕێوەبەرێتی گشتی هەواڵگری سەربازی، بەرێوەبەرێتی گشتی ئاسایش، هێزەكانی كوتوپڕ، فەوجەكانی بەناو بەرگری نیشتمانی ” موستەشارو جاش”، سوپای میلی، لیژنەی پێشوازی كردن لەوانەی دەگەڕانەوە یان دەیانەویست خۆیان رادەستی هێزەكانی رژێم بكەن، لیژنەی ئەمنی بە ناوی بەگژاچوونەوەی چالاكی دوژمنكارانە، لیژنەی بەدوادا چون بۆ ئەوانەی دەگەڕانەوەو راونانی هەڵاتوەكان”.

لەنێو ئەم جومگە سەرەكی و یەكەو ناوەندانەدا، بە سەدان تۆمەتبارو داوا كراو هەن، كە راستەوخۆو ناڕاستەوخۆ، بەشداربوون لە ئەنجامدانی تاوانی شاڵاوەكانی ئەنفال وەك تاوانی “جینۆساید”، بە تایبەت ئەو دەزگایانەی چ سەربازی یان ئەمنی یان هەواڵگری یاخود لقی پارتی بەعس لە پارێزگانی هەرێم یان هێزی ئاسمانی، هەموویان بە پێی بڕیاری ژمارە “160”ی 29- ی مارتی 1987 ی ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕشی هەڵوەشاوە، خرابوونە ژێر دەسڵات و فەرمانی راستەوخۆی “عەلی حەسەن مەجید” بوون، بە واتایەكی تر تەنها بە گەڕانەوە یان وەرگرتنی ئۆكەی لە “عەلی حەسەن مەجید” دەیانتوانی پەلامارو كۆمەڵكوژی و شاڵاوێك ئەنجام بدەن و خەڵك بگرن و بكوژن و زیندانی بكەن و بێسەرو شوێنی بكەن.

بڕیاری ژمارە “160” ی ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕشی هەڵوەشاوە، لەو بەروارەی سەرەوە كە باسمان كرد، دەسڵاتی رەهای لە بوارەكانی ” دەزگاكانی دەوڵەت، حیزبی، سەربازی، ئەمنی، هەوڵگری” بە هەموو واتایەك بەخشیبوە “عەلی حەسەن مەجید” و پێویستی بە هیچ دوو دڵی و گەڕانەوەیە نەبوو، بۆ هەر بریارێك بیدات و بیەوێ‌ جێبەجێی بكات.

ریزبەندی بەرپرسیارێتی سەربازی، جگە لە “سەدام حوسێن” وەك سەرۆكی ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش و “عەلی حەسەن مەجید” وەك بەرپرسی یەكەم لە باشووری كوردستان لە هەموو ئاستەكان، بەم شێوەیە دەست پێدەكات بۆ یەكەكانی خوارەوە ” وەزیری بەرگری عێراق “عەدنان خەیروڵا” كە دواتر بە پڵانی “سەدام” لە رێگای كەوتنە خوارەوەی “هێلی كۆپتر كوژرا، سەرۆك ئەركانی سوپا “نزار عەبدل كەریم خەزرەجی” كە ئێستا لە دەرەوەی وڵات نیشتەجێیە، فەرماندەی فەیلەقی یەك كە بارەگاكەی لە كەركوك بوو “سوڵتان هاشم”، فەیلەقی پێنج كە فەرماندەكەی “یونس مەحمەد زەرب” بوو، فەرماندەی مەیدانیش لیوا رووكن ” ئەیاد خەلیل زەكی  و بارق حاجی عەبدوڵا حنتە” بە دوای یەكدا فەرماندەیی شاڵاوەكانی ئەنفالی یەك و دوویان كردوە. ئەمە جگە لە چەندین فەرماندەی تری سەربازی لە ئاست و پلەی جیاجیا سەرپەرشتی و ئەنجامدەری هەر هەشت شاڵاوەكە بوون و تەواوی دەزگاكانی تری حكومەت و حزبی و سەربازیش، هەماهەنگ و هاوكارو چاوساغی هیزی سەربازی بوون، كە بڕوای ئێمە تێكڕای ئەوانە بەرپرسیارێتی هەڵدەگرن، لە سەروویانەوە “سەدام حوسێن و عەلی حەسەن مەجید” كە لەبەرامبەر بەشێك لە بەرپرسیارێتی تاوانەكانیان لە لایەن دادگای باڵای تاوانەكان لە عێراق لە دوای رووخانی رژێمی بەعس لە ساڵی 2003 دادگایی كران و لە سێدارە دران.

تێبینی: بڕوانە لیستی یەكەم و دووەم، لە بەشی بەڵگەنامەكان، كە بە روونی ناوی تاوانبارو تۆمەتبارەكان دەست نیشان دەكات

بەشێك لەوگووندانەی بەری شاڵاوی جینۆساید كەوتوون

زۆرترین ئەو ناوچانەی كەهەشت شاڵاوەكەی جینۆساید “ئەنفال” یان تێدا ئەنجامدراوە، گووند “لادێكان”ن، لادێكان ئەو شوێنانەن، كە خەڵكی سیڤیلی لەسەرجەم چین و توێژەكات تێدا نیشتەجێبوون، زۆربەی ئەو خەڵكە بەگشتی سەرقاڵبوون بەكاری كشت و كاڵ و ئاژەڵداری، ئەوەی لەخوارەوەو لەخشتەكەدا دەبینرێت، بەشێكە لەوگووندانەی كەلەهەشت قۆناغەكەی شاڵاوی جینۆساید بەركەوتوون و خەڵكەكەی بێسەرو شوێن كراون. سەرنج بدە خشتەكە كەتیایدا بەڕوونی سنووری هەرچوارپارێزگاكەی باشووری كوردستان و كووندە بەركەوتوەكانیان بەژمارە دیاری كراوە. پشڕاستكردنەوەشیان بەپێی یەكێك لەبەڵگەنامەكانی دادگای باڵاێ‌ تاوانەكانە لەعێراق كەدوای رووخانی رژێمی بەعس، دەیسەلمێنێ‌ و دانی پێدا دەنێ‌.

ژمارەی گووندەكان و سنووری پارێزگاكانیان لە باشووری كوردستان

ژمارەی گووند شار، شارۆچكە پارێزگا
83 كۆیە هەولێر
37 خورماتوو، نەوجوول سەڵاحەدین
49 قەرەداغ سلێمانی
49 چەمچەماڵ، شوان كەركوك
52 چەمچەماڵ، سەنگاو كەركوك
76 چەمچەماڵ، ئاغجەلەر كەركوك
44 كەلار، تیلەكۆ سلێمانی
39 كەلار، پێباز سلێمانی
27 چەمچەماڵ، قەرەحەسەن كەركوك
34 سوورداش سلێمانی
23 كفری، سەرقەڵا دیالە
85 چەمچەماڵ، قادر كەرەم كەركوك
10 چوارتا، ماوات سلێمانی
13 شەقڵاوە، بالیسان هەولێر
23 ئامێدی دهۆك
35 ئاكری دهۆك
19 شێخان موسڵ
100 زاخۆ دهۆك
63 دهۆك

بەوردبوونەوە لە خشتەكەی سەرەوە بۆمان روون دەبێتەوە تەنها لە “8” شاڵاوو پەلامارەكەی ئەنفالدا “جینۆساید”، “3534” گووند لە سنووری پارێزگاكانی ” كەركوك، سلێمانی، دهۆك، هەولێر” كەهەرچوار پارێزگا كوردییەكەی باشووری كوردستانن، جگە لە گرتن و كۆمەڵكوژكردنی دانیشتوانەكەی “جینۆسایكردن”، تەواوی گووندو شوێنی نیشتەجێبونەكانیشیان، سوتێنراوەو خاپوور كراوە. ئەمە جگەلەوەی پێش ئەم شاڵاوو پەلامارەش، بەچەند قۆناغێك و لەكات و ساتی گرتنە دەستی دەسڵات لەلای بەعسییەكان “پارتی بەعس” هەرجارەو بەسەدان گوند وێران و خاپوور كراون یان سوتێنراون و دانیشتوانەكەی راگوێزراون بۆ ئۆردگا زۆرە ملێكان، لەنموونەی گوندەكانی سەرسنووری “ئێران – عێراق، توركیا- عێراق، سوریا – عێراق” و هاوكات سنووری بەشێك لەپارێزگا كوردستانییەكان.

دوای شەش مانگ تێپەڕبوون بەسەر دەسڵاتەكەیدا، لەسنووری پارێزگای كەركوك لە قەزای دووبز “22” گوندو لەسنووری پارێزگای هەولێر لە قەزای مەخمور ” 6 ” گوندو لە ناحیەیی سەرگەڕاان ” 14″ گوند كە كۆی هەموویان دەكاتە ” 42″ گوند، دانیشتوانەكەی ئاوارەو دەربەردەركردوجێگاكانیانی بە عەرەب پڕكردەوە، ئیتر لەم كاتەوە بەكرداری دەست دەكرێت بە جێبەجێكردنی توخم و رەگەزە دژە مرۆییەكانی ئایدۆلۆژیای بەعس لەباشووری كوردستان و دژ بەكورد، دوا بە دوای ئەمەش بە ناوی پشتێنەی ئەمنی سەر سنورەوە لە نێوان ” سوریا – عێراق و عێراق – توركیا و عێراق – ئێراندا” لە پارێزگای ” هەولێرو سلیمانی و دهۆك”دا سەرجەم ئەو گوندانەی خاپوركران و دانشتوانەكەی ئاوارەی شارو شارۆچكەكان كراون یان لە ئۆردوگا زۆرەملێمان نیشتەجێكران، “926” گوندبوون، لە پرۆسەیەكی نەخشە بۆ كێشراویشدا ئەم بازنەیی توندتر كردەوەو عەرەبی لە زۆربەی ئەو ناوچانەدا نشتەجێكرد، بەتایبەت سنوری پارێزگای هەولێرو دهۆك و ئەوپەڕی توانای دارایی و مەعنەوی بۆ رەخساندبوون، هەرلەدرێژەی ئەم هەڵمەتەدا ” 120″ گوندی سنووری قەزای خانەقینی كوردستانی رووخان و سەرجەم دانشتوانەكەی، بەشێكی ئاوارەی ئێران بوون و بەشێكی زۆریشی بەرەو ناوەڕاست و خوارووی عێراق بران.  هەروەها لەناوچەی زەنگ ئابادی سنووری شاری كفری كە سەربەپارێزگای كەركوك بوەو بەتۆبزی خراوەتە سەر پارێزگای دیالەی عەرەب نشین، زیاتر “50” گوند لەساڵی 1987 پێش شاڵاوەكانی ئەنفال “جینۆساید” خاپوور كراون و سوتێنراون و دانیشتوانەكەی بۆ ئۆردگای زۆرە ملێ‌ راگوێزراون.

هێرشە كیمیاییە پێزانراوەكان لەباشووری كوردستان

لەساڵی 1987 بۆ 1988 حكومەتی عێراق كۆمەڵێك هێرشی كیمیاوی ئەنجامدا، بۆسەر بەشێك لەناوچەوشاروشارۆچكە كوردستانییەكان، ئاكامی ئەم هێرش و پەلامارە كیمیاوییانە، جگەلەپیسكردنی ژینگەو بەسووتەمەرۆكردنی، چەندین ئاسەواری كۆمەڵایەتی و تەندروستی و دەروونی جۆراوجۆری بەدوای خۆیدا هێنا، كە تائەم ساتەوەختەش كاریگەرییەكانیان بەردەوامی هەیە. ئەمەی خوارەوە بەشێك لەو زانیاریانەیە، كە دەكرێ‌ بەرچاو روونییەك بداتە خوێنەری خاوەن مەبەست، و كۆی پەلامارە كیمیاوییەكان “40” پەلامارو شاڵاون.

میدڵ ئیست وۆچ لە راپۆرتێكی بەناو نیشانی جینۆساید لەعێراق و پەلاماری ئەنفال بۆ سەركورد دەنوسێ‌:” روونتر ئەم خشتەیە تەنها ئەوهێرشانە دەگرێتەوە كەوا “میدڵ ئیست وۆچ”  توانیویەتی تۆماری بكات لەرێگەی ئەو بەڵگەو شایەتانەوە كەبەچاوی خۆیان بینیویانن، ژمارەی راستەقینە رەنگە زیاتر بێت، چونكە زۆر راپۆرتی نەسەلمێنراوو ئیدیعامان پێگەیشتووە دەربارەی هێرشكردنی چەكی كیمیایی لەماوەی 1987-1988 دا بەگوێرەی چاوپێكەوتنە مەیدانیەكانمان، لایكەمەكەی شەست گوند، جگە لە شارۆچكەی هەڵەبجە، بەگازی خەردەل‌و دەمارە گازیان هەردووكیان پێكەوە هێرشیان كراوەتە سەر، وادیارە رژێمی عێراق بۆچوار مەبەستی یەكتری تەواوكەر چەكی كیمیایی بەكارهێناوە.

راپۆرتەكە ئەو چوارمەبەستە بەم شێوەیەیی خوارەوە پۆلێن دەكان و دەست نیشانی دەكات:

1-بۆ لێدانی بنكەو بارەگا سەرەكیەكان‌و شوێنەكانی كۆبوونەوەی هێزی پێشمەرگەی قەرەداخ ( ئەنفالی دوو) دۆڵەكانی بالیسان‌و سماقوڵی (ئەنفالی پێنج‌و شەش‌و حەوت)، زێوەشكان (ئەنفالی كۆتایی) بوون.

2-بۆ هەراسان كردن‌و كوشتنی ئەو پێشمەرگانەی لەحاڵەتی پاشەكشەدا بوون لە كاتی چوونە پێشەوەی ئەنفالدا، هێرشی لەمجۆرە، ئەوانە بوون كە كرانە سەر “شاناخسێ‌” (ژمارە 14 لە خشتەكەدا) “كەژی زەردە” (ژمارە 19)، “تازەشار” (ژمارە 20) و “ناوچەكانی شەقڵاوەو رەواندز” (ژمارە 26 و 27).

3-بۆ سزادانی بە كۆمەڵی خەڵكی مەدەنی لەسەر پشتگیری كردنیان بۆ پێشمەرگە، دراماتیكیترین حاڵەتیش بۆمبارانی هەڵەبجە بوو، پاش گرتنی لەلایەن پێشمەرگەو گاردەكانی شۆڕشی ئێرانەوە، ئەوانیتر، ئەو هێرشانەی ساڵی 1987 دەگرێتەوە بۆ سەر”شێخ وەسان‌و بالیسان” (ژمارە 4 ) هێرشەكانی ئەنفال بۆ سەر “سێوەسێنان” (ژمارە 15 )و گۆپتەپە (ژمارە 22).

4-بۆ بڵاوكردنەوەی ترس‌و تۆقین لەناوسەرجەم دانیشتوانی مەدەنیداو دەرپەڕاندن و رەوپێكردنی گوندنشینان لەماڵەكانیان، بۆئاسانكردنی گرتن‌و راگواستن‌و كوشتنیان بەزۆری، دەستپێكردنی هەر قۆناخێكی پەلاماری ئەنفال لە هەرهەشت قۆناغەكەدا “شاڵاوی جینۆساید” ئەم جۆرە هێرشانەی دەگرتەخۆـ بەڵام لەئەنفالی كۆتایدا (خاتمە الانفال) لەناوچەی بادیناندا زۆر ئاشكرا دەركەوت‌و زیاد لەسی گوند لەیەك كاتدا بۆمباران كران لەسەركەرتێكی رۆژهەڵات – رۆژئاوا لە بەیانی رۆژی 25 ی ئابی 1998 دا.

لەگەڵ ئەوەشدا كە جیاكردنەوەیەك لەنێوان ئەم ئامانجە جۆراوجۆرانەدا یارمەتی تێگەیشتنی ئەو بیركردنەوە تاكتیكیانە دەدات كە پەلامارەكانی عێراقیان لەپشتەوە بوو، بەڵام لەزاراوەی یاساییدا ئەمە شتێكی بێ‌ مانایە، چەكی كیمیایی بە سروشتی خۆی هیچ شتێك ناوبوێرێ‌‌و جیایناكاتەوە، لەبەر ئەوە بەركارهێنانی لەهەر هەلومەرجێكدا بێت، دەبێتە هۆكاری كۆمەڵكوژی. “

ئەم ئاماژەیەیی كۆتایی دواپەرەگرافی ئەم بەشەی راپۆرتەكە ئەو پۆلینكردنەی سەرەوە، راستێنەی شتێكمان بۆ روون دەكاتەوە ئەویش ئەوەیە، كە حكومەتی عێراقی و پارتی بەعسی فەرماڕەوا، لەژێرهەر ناونیشان و بەهەرپاساوێك چەكی كیمیاوی قەدەغەكراویان بەكارهێنابێت، ئامانجە سەرەكیەكەی روونە، ئەویش جینۆسایدكردنی گەلی كوردو لەنێوبردنی بوەو كردارەكەشی پێچەوانەی هەموو یاساو ریسا نێودەوڵەتییەكان بوە، بەتایبەت ئەو رێكەوتنەی ساڵی 1948 ی نەتەوە یەكگرتوەكان لەبارەی جینۆسایدەوە.

خشتەكە روونتری دەكاتەوە

ژمارە بەروار شوين جؤر ژمارە
1 15/4/1987 سەرگەڵوو – بەرگەڵوو فڕۆكە نازانريَت
2 15/4/1987 شاخی گۆجار – ماوەت راجیمە ………..
3 15/4/1987 زێوەشكان فڕۆكە ………..
4 16/4/1987 شێخ وەسان، بالیسان ……….. 225 – 400
5 ؟/5/1987 جافەران (قەرەداخ) راجیمە ………..
6 ؟/5/1987 سەركۆ (قەرداخ) فڕۆكە ………..
7 27/5/1987 گوندی بلە- دۆڵی مەلەكان فڕۆكە 1 +
8 7/5/1987 بەرگوڵوو، هەڵەدن، یاخسەمەر، سێكانیان‌و ناوچەكانی دەروپشت (هێرشی چەند بارە). فڕۆكە + راجیمە 7+
9 ؟/2/1987 ناوچەی شێخ بزێنی فڕۆكە ………..
10 ؟/2/1987 تةكىَ، بةلةطجار فڕۆكە ………..
11 16/3/1988 هةلَةبجة هەڵەبجە 3200 + 5000
ئةنفالى يةك (دؤلَى جافةتى
12 23/2/1988 یاخسەمەر راجیمە 5
13 23/2-8/3/1988 سەرگەڵوو، بەرگوڵوو، هەڵەدن‌و چیاكانی نزیكیان (لێدانی بەردەوام) فڕۆكەو راجیمە + نازانريَت
14 22/3/1988 شاناخسێ‌ فڕۆكە تا 28
ئەنفالی دوو (قەرەداخ)
15 22/3/1988 سێوەسێنان راجيمة 78 – 87
16 23/3/1988 دووكان (قەرەداخ) راجيمة ………..
17 24/3/1988 جافەران راجيمة ………..
18 24/3/1988 مەسۆیی راجيمة ………..
19 30/3/1988 كەژی زەردە (قەرەداخ) راجيمة ………..
ئەنفالی سێ‌ (گەرمیان)
20 10/4/1988 تازةشار فڕۆكە 15 – 25
ئەنفالی چوار (دۆڵی زێی بچووك)
21 3/5/1988 عسكةر فڕۆكە 9
22 3/5/1988 طؤثتةثة فڕۆكە 154-300
ئەنفالی پێنج، شەش، حەوت (شەقڵاوە – رەواندز)
23 15/5/1988 وەرێ‌ فڕۆكە 37
24 23/5/1988 دۆڵەكانی سوێرە، بالیسان، هیران، سماقووڵی فڕۆكە 2 +
25 26/5/1988 ئاكۆیان، فەقێیان، چیایی راجیمە ………..
رەشكی  
26 31/7/1988 دۆڵەكانی مەلەكان، سوێرە، گەرەوان، بالیسان، هیران، سماقووڵ، بنمێرد فڕۆكە 13 +
27 8-8/26/8/1988 دۆڵی بالیسان‌و ناوچەكانی هاوسنوری (لێدانی بەردەوام) فڕۆكە نازانريَت
ئەنفالی كۆتایی (بادینان)
28 24/8/1988 زێوەشكان فڕۆكە+  راجیمە نازانريَت
29 25/8/1988 برجینێ‌ فڕۆكە 4
30 25/8/1988 تلاكرو فڕۆكە نازانريَت
31 25/8/1988 گەڵناسكێ‌ فڕۆكە نازانريَت
32 25/8/1988 تویكا، بەركەڤرێ‌ فڕۆكە 14-15
33 25/8/1988 وەرمێلی، بلێجانی فڕۆكە ………
34 25/8/1988 ئێكماڵە، هێسێ‌، خرابە فڕۆكە 3-6
35 25/8/1988 رویسێ‌، نزدوورێ‌ فڕۆكە +1
36 25/8/1988 بەرەبێی فڕۆكە ……….
37 25/8/1988 سوارێ‌، سپیندار، ئاڤوك، سێدەرا (باشوری چیای گارە) فڕۆكە + 2
38 25/8/1988 مێرگەتووی، باوەڕكا كەڤری‌و گوندەكانی تر (باكوری چیای گارە) فڕۆكە نازانريَت
39 25/8/1988 گوێزێ‌، ڕدێنیا شێرانەو گوندەكانی تر (باكوری چیای گارە) فڕۆكە + 9
40 25/8/1988 باڵووكا فڕۆكە نازانريَت

 لەكۆی ئەو “40” پەلامارو شاڵاوە كیمیاویەیی بۆ سەركوردستان و ناوچە كورد نشینەكان كراوە، وەك لەخشتەكەدا روون دەبێتەوە، زیاتر لە “” هەزار قوربانی لەژن و پیاوو پیرو مناڵ و مێرد مناڵ لێكەوتوەتەوە، ئەمە جگە لە چەندین كاردانەوەی ئابوری و كۆمەڵایەتی و دەروونی و ژینگەیی، هاوكات بڵاو بوونەوەی چەندین نەخۆشی كەتائێستاو بۆ داهاتوویەكی دووریش كاریگەری نەرێنیان دەمێنێ‌.

نموونەی ئافرەتی بەركەوتووی كۆمەڵكوژكراو “جینۆساید” (42) گووند

ئەم خشتەیەیی خوارەوە نموونەیەكی سەلمێنراومان دەخاتە پێش دەست و پێمان دەڵێ‌ لە كۆی (42 ) گووند، لەساڵی 1988 لە قۆناغی سێیەمی شاڵاوی جینۆساید “ئەنفال” كۆمەڵكوژكردنی دانیشتوانەكەی بەچ شێوەیەك ئەنجام دراوە، چەندیان ئافرەت بوون و كۆمەڵكوژ كراون، وردبوونەوەی زیاتر لە خشتەكە ڕاستیەكان ڕوونتر دەبنەوە. هێنانەوەی ئەم نموونەیەو خشتەكە بۆ ئەوەنییە كە گوومان هەبێ‌ لە كردەی كۆمەڵكوژییەكە، بەڵكو بۆ ئەوەیە بزانین رژێمی لە گۆڕنراوی بەعس چۆن و چەن دڵڕەقانە لە هەردوو رەگەزی نێرو مێ‌ لە ژن و مناڵ و پیرو پەككەوتە، كردەی كۆمەڵكوژی ئەنجام داوە.

 لەخشتەكە ورد بەرەوە

ژ ناوی گووند ژمارەی كۆمەڵكوژكراو ڕەگەزی نێر ڕەگەزی مێ‌
1 نەوجوول 115 73 42
2 گەرمك 272 172 100
3 دووڕاجی 159 119 40
4 زینانە (1) 163 134 39
5 عەزیز قادر 215 107 108
6 زینانە(2) 193 109 84
7 وارانی (1) 101 67 34
8 تاڵاو 95 69 26
9 وارانی (2) 129 69 63
11 ساڵەیی 90 60 30
12 محمود بەگ 60 42 18
13 قەواڵی 101 52 49
14 پەڵكانە(1) 47 27 20
15 باشتەپە 16 9 7
16 قومپەڵك(2) 23 16 7
17 شۆراو 13 11 2
18 تەپەچەرموو 11 9 3
19 عارەب ئاغا 1 1
20 نامیق 4 1 3
21 گومەتە بۆر 1 1
22 چەچان 4 4
23 حیدەرەسوور 110 57 53
24 ئیمام محمد 36 22 14
25 چەوری 89 59 30
26 قەڵا 23 13 10
27 ئۆمەر سۆفی 25 16 9
28 لفتی ئاغا 53 32 21
29 تازە شار 21 21
30 كانی قادر قەڵا 48 48
31 كۆشك 24 22 2
32 ئاوباریك 44 42 2
33 سۆفی ڕەزا 21 17
34 عزیز بەگ 110 21 35
35 شێخ جلال 19 19
36 شێخ حەمید 44 43 1
37 كانی قادری ژووروو 37 37
38 كۆرو مۆر(1) 23 22 1
39 كۆرومۆر(2) 42 29 13
40 كانی قادر كەلاوە 35 35
41 دارتوو 24 22 2
42 بنەكە
سةرجةم   42 2575 1729 898

ئەمەی سەرەوە تەنها نموونەی “42” گووند بوو، كە چۆن هەردوو رەگەزی لە “نێرو مێ‌” تێدا جینۆساید كراوە. ئەم “42” ش دەكەوێتە سنووری قۆناغی سێیەمی شاڵاوی ئەنفال “جینۆساید” كە لەبەرواری 7 تا 20ی نیسانی 1988 ئەنجامدرا. دیارە بەسەدان گوندی تریش لەم قۆناغەی شاڵاوی ئەنفال “جینۆساید” بەركەوتوون، بەڵام زانیارییەكان وەك پێویست بەردەستی ئێمە نەكەوتن بۆ ئەوەی وەك پێویست دایاننەین. بەڵام وەك لە خشتەكە روون دەبێتەوە لە سەرجەم ئەو “42” گوندەدا، ژمارەی بێسەروشوێنكراوان و جینۆساید كراوان “2575” دووهەزارو پێنج سەدو هەفتاو پێنج كەسە، كە “1729” كەسیان لە رەگەزی نێرە بە مناڵ و گەورەو گەنج، “898” كەسی تریشیان لە رەگەزی مێیە بە پیرو مناڵ و گەنج.

جینۆسایدی “بالیسان”

شارۆكەی “بالیسان”، یەكێكە لە شارۆچكە ناودارەكانی كوردستان، لە رووی ئیدارییەوە دەكەوێتە سەر شاری “شەقڵاوە”، لەبەر ئەوەی شارۆچكەی “بالیسان” و دەورو بەری كە دەكاتە گوندەكان و ژمارەیان “83” هەشتاوسێ‌ گوندە، جگە لەوەی پێگەیەكی ستراتیژی هەبوەو لە بزووتنەوەی رزگاریخوازی كوردیشدا، رۆڵێكی بەرچاوی هەبوە، بەردەوام لەلایەن حكومەتە یەك لەدوای یەكەكانی عێراق روو بە ڕووی هێرش و پەلامار بوەتەوە، بە تایبەت لە سەردەمی دەسڵاتی پارتی بەعسی فەرمانڕەوا، كە بۆماوەی یەك چارەكە سەدە لە 1963 تا 2003 فەرمانڕەوایی عێراقی كرد.

بالیسان، بەچەندین شێوەو چەندین جار روو بەڕووی شاڵاوی جینۆساید بوەتەوە، دەتوانین بەم شێوەیەیی خوارەوە هێش و پەلامارەكانی شاڵاوەكانی جینۆساید بۆ سەر بالیسان و گوندەكانی دەورو بەری پۆلین بكەین:

یەكەم: لە 16 – 16 – 1987 رژێمی بەعس كیمیابارانی شێخ وەسان و بالیسان و گوندەكانی كانیبەرد، بالۆكاوەو زنجیرە چیای دەرە شێرو ناوچەی ساوسێوكانی كرد، لەم شاڵاوەدا ژێدەرو سەرچاوەكان پشڕاستی دەكەنەوە كە ژمارەی قوربانییەكان، لە ئەنجامی شاڵاوی كیمیابارانكردنەكەدا، “390” هاوڵاتی سیڤیل بوون، كە “109” راستەوخۆ شەهید بوون و “281” كەسیشیان بریندار بوون و دواتر زۆریان لە ئەنجامی سەختی برینەكانیان گیانیان لە دەستدا.

دووەم: لە 21- 4- 1987 جارێكی تر دۆڵی بالیسان دەكەونە بەر شاڵاوی كیمیابارانكردنی فڕۆكەكانی بەعس و زەرەرو زیانێكی زۆر بە دانیشتوانی ناوچەكە دەگەیەنن.

سێیەم:  لە 23- 5- 1987 گوندەگانی “كوڕە شێرو كەندول و بلێ‌” بەچەكی كیمیاوی بۆردومان دەكات.

چوارەم: لە 27-5-1987 جارێكی تر گوندەكانی “مەلەكان، بلەی خواروو، بلەی سەروو، تارینان، دۆڵی سماقولی” كیمیاباران دەكات و لە ئەنجامدا، “8” شەهیدو “12” برینداری لە هاوڵاتیانی سیڤیل لێدەكەوێـتەوە.

پێنجەم: لە 2- 7- 1988 جارێكی تر گوندی “سەروچاوە، سماقوڵی، گەناو، شارسینە، خەتێ‌، دەراش، بالیسان، نازەنین، گەروان” دەكات و لە ئەنجامدا زەرەرو زیانێكی زۆری مادی و مەعنەوی و ژینگەیی بەدوای خۆیدا دێنێ‌.

شەشەم: لە 31- 7- 1988  بۆجارێكی “سماقوڵی و بالیسان، هیران” بەچەكی كیمیاوی لەلایەن رژێمەوە بۆردومان دەكرێت و قوربانی و برینداری لێدەكەوێتەوەو زیانی زۆر بەدوای خۆیدا دێنێ‌.

حەوتەم: لە 25- 8- 1988 گوندەكانی “خەتێ‌ و وەرێ‌” دەكەونە بەردەم پەلامارو شاڵاوی كیمیابارانكردنی فڕۆكە جەنگییەكانی بەعس، لەهەمان كاتدا شاری رەواندوز دەكەوێتە بەردەم پەلاماری كیمیابارانكردن و زەرەو زیانی زۆری مادی و مەعنەوی و ژینگەیی بەدوای خۆیدا دێنێ‌.

لە لێكۆڵینەوەیەكدا لە سەر كیمیابارانكردنی “شێخ وسان و بالیسان” عەدالەت عومەر ساڵەح بەم شێوەیە پۆلینی قوربانییەكان دەكات “: 24 چوار شەهید لە بالیسان لە ئەنجامی راستەەخۆی چەكی كیمیاوی كە لە گۆڕێكی بە كۆمەڵی گوندە كۆمەڵكوژكراون و دواتر دەرهێنراونەتەوە، لە شێخ وەسان “103” شەهید لە ئەنجامی راستەوخۆی چەكی كیمیاوی و لە گەڵ “50” كەسی تر كە لە گوندی سەروچاوە لە گۆڕێكی لە كۆمەڵ نێژراون، “33” مناڵی تەمەن خوار “4” ساڵ و “28” مناڵی تر تەمەن “5 تا 14” ساڵ، لە گەڵ “9” كەسی تەمەن لە نێوان “60 تا 85” ساڵ، كە دیسان بەچەكی كیمیاوی شەهید كراون. لە كاتی گواستنەوەی بەركەوتوانی كیمیاوی بۆ نەخۆشخانەی شاری رانیە “10” كەس شەهید بوون و “4” كەسی تریش لە نەخۆشخانەی هەولێر شەهید بوون. “75” هاوڵاتی تر لە رەگەزی نێرو لە تەمەنی كامڵدا لەلایەن بەرێوەبەرایەتی ئەمنی هەولێر بێسەرو شوێن كراون و “22” كەس تری خەڵكی بالیسان و “50” كەسی خەڵكی تری شێخ وەسانان، دیسان بێسەرو شوێن كراون.

جگە لەم ئامارانەی سەرەوە زۆربەی لێكۆڵینەوەو بەراورد كارییەكان، بە پێی بەڵگەنامەكانی بەردەست مەزەندەی ئەوە دەكەن، كەسەرجەم قوربانیەكانی دۆڵی بالیسان “400” قوربانی بن، كەبەر چەكی كیمیاوی كەوتوون و شەهید بوون.

جینۆسایدو كیمیابارانی”گۆپتەپە”

گوندی گۆپ تەپە یەكێك بوە لە گوندە ئاوەدانەكان و ژمارەی دانیشتوانەكەی بە هۆی شوێنی جوگرافی و پێگەی ستراتیژییەوە زۆر بوەو بەردەوامیش روو لە زیادبوون بوە، ئەم گوندە رێك دەكاتە سەر زێی بچوك و دەكەوێتە سنووری ئیداری شارۆچكەی ئاغجەلەر سەربە قەزای چەمچەماڵ. لە رووی هەڵكەوتەی جوگرافیەوە، سەخت بوەو بە سانایی بۆ رژێمی بەعس رام نەكراوە یان نەیتوانیوە دەستی بگاتێ و دانیشتوانەكەی دەستگیرو دەسبەسەر بكات.

لە 3-  5- 1988 رژێمی بەعس بە رێگای فڕۆكەی جەنگی گوندی “گۆپتەپە”ی كیمیابارانكرد، بە شێوەیەك كە تەنانەت دانیشتوانی گوندەكەو ناوچەكەش بڕوایان نەدەكرد، حكومەت بەو شێوە دڕندانەو بە چەكی كیمیاوی قەدەغەكراو، پەلاماری گوندەكەیان بدات و جینۆسایدیان بكات.

ئەنجامی ئەم شاڵاوەی جینۆسایدی گوندی “گۆپتەپە”، بە دیاریكراوی “335” شەهیدو قوربانی بوو، لە “مناڵ و پیرو گەنج و ئافرەت”، ئەمە جگە لە چەندین برینداری تر، كەئێستاش ئاسەوارەكانی ماون و كاریگەری نەرێنی بەدوای خۆیاندا دێنن.

جینۆسایدی”سێوسێنان”

گوندی “سێوسێنان” كە ئێستاو دوای راپەڕینی 1991 گەلی كوردستان كراوەتە شارۆچە، ئەم شارۆچكەیە دەكەوێتە نێو ناوەندی ناوچەی قەرەداغەوە، لە رووی ئیدارییەوە سەر بە قەزای قەرەداغەو دەكەوێتە سنوری پارێزگای سلێمانیەوە، بە دەیان گوندی لە سەرە. پێگەیەكی ستراتیژی ناوچەكەیەو دانیشتوانەكەی بەكاری كشت و كاڵ و ئاژەڵدارییەوە سەرقاڵن، وەك لە رابوردووشدا بەهەمان كارو كاسبیەوە سەرقاڵ بوون.

لە قۆناغی دووەمی شاڵاوی ئەنفال ” شاڵاوی جینۆساید” كە لە  22ی مارت تا1ی نیسانی 1988 دەستی پێكردو كۆتایی پێهات، گوندی “سێوسێنان” یەكێك بوو لەو گوندانەی كە بەشێوەیەكی زۆر ترسناك كەوتە بەر شاڵاوی كیمیابارانكردن لە كاتژمێری “12” ی شەو لە رێگای تۆپی دوور هاوێژ لە شاری دەربەندیخانەوە. ئاكامی ئەم كیمیابارانكردنەش كە بە دیاری كراوی لە22 – 3- 1988 كرا، زیاتر لە “86” شەهیدو بە دەیان قوربانی و برینداری لێكەوتەوە، كە هەموویان ژن و مناڵ و پیرو گەنج بوون.

 جینۆسادی مەسیحی و ئێزدییەكان لە شاڵاوی ئەنفالی هەشتدا

وەك لە پێناسەی قۆناغەكانی شاڵاوی ئەنفالدا ئاماژەمان بۆ كرد، سەرەتای ئەم شاڵاوەی ئەنفال و جینۆساید، لە 26ی ئابی 1988 دەستی پێكردو لە 6ی ئەیلولی 1988 كۆتایی پێهات. شوێن و پێگەی جوگرافی ئەم شاڵاوو پەلامارە تەواوی ناوچەی بادینان و دەورو بەری گرتەوە، لەهەمانكاتدا بەشێك لەسنوورەكانی پارێزگای دهۆك و دەوڵەتی توركیاو ئێرانی گرتەوە. لەم شاڵاوەدا، زیاتر لە ” 163″ بەر پەلامارەكە كەوتن، تەنها ئەو خەڵكانە رزگارییان بوو، كە ئاودیوی سنووری توركیا بوون، ئەوانی تر كە دەستگیركران، وەك تەواوی خەڵكەكەی تر كەلە “7” شاڵاوەكەی پێشوو گیرابوون و كۆمەڵكوژو بێسەرو شوێن كران، ئەمانیش چارەنووسیان هەروابوو.

لەم پەلامارەدا، كە پێی دەوترێ‌ قۆناغی هەشتەم “6” گوندی ئێزدی و مەسیحی ئەنفال و جینۆساید دەكرێن، كە ئەوانیش ئەم گوندانەی خوارەوە “دۆسكی، سەرسەنگ، دۆسكی، بەرواری باڵا، دێرە لووك، نیروەو رێكان”، ئەوانەی لەم “6” بێسەرو شوێن كراون بەم شێوەیە ” 150″ بێسەرو شوێنكراو، “34” پیاو، “30” ئافرەت، “41” مناڵ، “45” دیارینەكراو، واتە ئەگەر سەرنج بدەی ژمارەی مناڵ ئەوەی زانرەوەو پشڕاست كراوەتەوە زیاترە لە نێو بێسەرو شوێنكراوان، كە جینۆساید كراون، ئەمەش هێندەی تر دڵڕەقی و شێوازی دڕندانەی پەلامارەكەمان بۆ روون دەكاتەوە، كە لەلایەن “بەعس” وە ئەنجامدراوە.

جینۆسایدی شاری “سەید سادق”

قەزای سەیدسادق لەڕووی جوكرافییەوە دەكەویتە رۆژهەڵاتی پارێزگای سلیمانی، بەدووری “53” كیلۆمەتر لە ناوەندی پاریزگای سلیمانییەوە، یەكێكە لە قەزا گەورەكانی پارێزگای سلێمانی كە ژمارەی دانیشتوانەكەی زیاتر لە 93000 هاوڵاتی دەبیت، هەروەها دەكەوێتە ناوەندی قەزاكانی (پینجوین، هەڵەبجەی تازە، هەڵەبجەی شەهید)، وەك دانیشتوانی قەزاكە بەشێكیان گوزارشتی لێدەكەن، بە پایتەختی شارەزوور ناوی دەبەن. لە رووی میژووییەوە سەید سادق لە “22 ” ی تشرینی یەكەمی ساڵی 1955 بە بڕیاری ئەوكاتەی حكومەتی عێراق كراوە بە ناحیە، بە ناوی “ناحیەی شارەزوور” وە، لە بەرواری 22/2/2007 بە بڕیاری حكومەتی هەرێمی كوردستان كراوە بە قەزا.

لە مێژووی دوورو نزیكی سنووری قەزای “سەید سادق” دا، چەندین جار روو بەڕووی تاوان و ستەملێكردن بوەتەوە، بەڵگەنامەو دیكێومتەكان ئەوە پشت راست دەكەنەوە، جۆری ئەو تاوانانەی كە دەرهەق بە “سەیدسادق” و دانیشتوانەی  ئەنجام دراوە، تاوانی “قڕكردنی بەكۆمەڵ،  تاوانی دژ بە مرۆفایەتی، تاوانی جینۆساید” بوون.

بۆ ساغ كردنەوەو ناساندنی راستێنەی ئەو تاوانانەی سەرەوە، هاوڵاتیان و پارێزەران و یاساناسانی سەیدسادق لە بەرواری 13/3/2009لە رێگەی داواكاری گشتی بەغدادەوە سكاڵایان تۆماركرد لەسەر ئەو تۆمەتبارانەی كە دەستیان هەبوو لە ڕووخاندن و ڕاگواستنی “سەیدسادق”، هەمان ئەو تۆمەتبارانە بوون كە دەستیان هەبوو لە جینۆسایدو ئەنفالكردنی ناوچەكانی گەرمیان، ئەم سكاڵایەش بە پشت بەستن بە یاسای ژمارە “10” ی ساڵی 2005، بە پێی مادەكانی “11,12” لە یاسای دادگای باڵای تاوانەكانی عیراق، كە لەلایەن سەرۆكایەتی ئەنجومەنی نیشتمانی ئەوكاتەی عێراق ئەم یاسایە دەركرا. پاش لێكۆڵینەوە لە كەیسی وێرانكردن و راگواستنی سەید سادق لە لایەن دادگای باڵای تاوانەكانی عێراق بە هەوڵ و كۆششی پارێزەران و وەزارەتی شەهیدان و ئەنفالكراوەكانی حكومەتی هەریمی كوردستان و لیژنەی بەدواداجوونی یاسایی كەیسەكانی كوردستان، لە بەرواری 26/12/2013 بریاری بەجینۆسایدناساندنی “قەزای سەید سادق” لەلایەن دادگای باڵای تاوانەكانی عێراق دەرجوو، كە ئەم كەیسەش بە كرداری  درێژكراوەی شاڵاوەكانی ئەنفال بڕیاری لەسەردرا، كە سەرەتای باسەكەمان لە سەر جینۆسایدكردنی باشووری كوردستان بە روونی ئاماژەمان بۆكردو دواتر زۆرێك لە وێستگەكانیمان خستە ڕوو.

جگە لە وێرانكردن و خاپوركردنی شارەكەو دەربەدەركردنی دانیشتوانەكەی، بە پێی داتاكانی بەردەست، ژمارەی گوندە راگوێزراوەكانی قەزای “سەید سادق” “54” گوندن، كە لەدوای ڕووخاندنی “سەیدصسدق” لە ساڵی 1988، سەرجەم گوندەكان راگوێزران بۆ ئۆردووكا زۆرەملیكانی “نصرو برایەتی” و بە زۆرەملی تێیدا نیشتەجێكران.

ئەمەش بەپیی ئەو یاسایەیی كە لەسەرەوە ئاماژەمان بۆكرد، و بە پشت بەستن بە پێوەرە نێو دەوڵەتیەكان، تاوانی جێنۆسایدو دژە مرۆڤایەتی بوون.

جینۆسایدی گوندی “سۆریا”

گوندی “سۆریا” لە باشووری كوردستان، دەكەوێتە سنووری پارێزگای دهۆك و سەربەقەزای زاخۆیە، كۆمەڵكوژی “جینۆسایدی” گوندی “سۆریا”ی كلدانی، یەكێكە لە تاوانە گەورەكانی رژێمی بەعس، گە لە رۆژی 16ی ئەیلولی 1969 بە شێوەیەكی زۆر دڕندانە ئەنجامی دا.

ئەم كۆمەڵكوژیە بە تاوانێكی گەورەو دژی مرۆڤایەتی ئەژمار دەكرێ‌، كە تیایدا “97” هاوڵاتی لە ئافرەت و مناڵ و پیرو گەنج، بوون بە قوربانی و “49” هاوڵاتی تر، “39” لە كلدانی و “10” لە كورد، بە شێوەیەكی زۆر دڕندانەو وەحشیانە كوژران و سوتێنران.

لەم شاڵاوەدا، كە بۆسەر گوندی “سۆریا” كرا، تەنانەت پارێزی لە ئاژەڵ و پەلەوەرو ژینگەش نەكراو بە تێكڕا، كوژران و سوتێنران و لەنێو بران، ئەمەش ئەوەندەی تر دڵڕەقی و وەحشیگەرێتی رژێمی بەعس دەردەخا، كەچەند بەشێوەیەكی بەربەریانە گوندێك و دانیشتوانەكەی، ئاڵ و پەلەوەرەكانی، خاك و دانەویڵ و ژینگەكەی، پێكەوە دەكوژی و دەسوتێنێ‌.

 شاهید حاڵێكی زیندووی كاتی ئەنجامدانی تاوانی جینۆسایدی گوندی “سۆریا” “سەید حنا ئیلیا ئەل گزنجی” دەگێڕێتەوەو دەڵێ‌”: بەیانی رۆژی سێ شمە رێكەوتی 16 ئەیلولی 1969 مەفرەزەیەكی سەربازی بە پێشی گوندەكە بەرەو فیشخابوور بەسەركردایەتی مولازم عەبدل كەریم ئەل جحێشی تێپەڕین، دوای ماوەیەكی كورت خەڵكی گوندەكە گوێیان لە دەنگی تەقینەوەیەك بوو لە دوور، ماوەیەكی كەمی بەسەردا تێپەڕی سریەیەكی سەربازی هاتن بۆ گوندەگە. خودی مولازم “جحێشی” بڕیاریدا بە “موختار”ی گوندەكە كە هەموو خەڵكەكە كۆبكاتەوە، باوكی یەكێك لە شەهیدەكان هەوڵی دا خەڵكی گوندەكە بەلای چەپ و راستدا لە ترسی كوشتن هەڵبێن. لەم كاتەدا بوو باوكی ئەو شەهید حنا دەیەویست قەناعەت بە مولازمەكە بكات، هێمن بنەوە كە هیچ مەترسییەكیان لەسەر نیە، چونكە دڵنیابوو لە پاكی و خاكێتی دانیشتوانی گوندەكە.

هەروەك پرسیاری لە مولازم “جحێشی” كرد، كە هۆكاری كۆكردنەوەی خەڵكەكە بەو شێوەیە چیە؟ لەبەرامبەردا مولازمەكە تۆمەتی هاوكاری هێزی پێشمەرگەی دایە پاڵ گوند نشینەكان و لە چاندنی ئەو مینەی بە سەربازەكاندا تەقیەوە. باوكی شەهید “حەنا” هەوڵی دا  تێی بگەیەنێ‌ دانیشتوانی گوندەكە هیچ ئاگایەكیان لەو بابەتە نیە، هەموویان جوتیارو خەڵكی سادەو هەژارن، هیچ شتێك لەبارەی مین و دژایەتی هێزە سەربازییەكان نازانن، وە هیچ زانیارییەكیان لە بارەی بوونی پێشمەرگە لە ناوچەكە نیە.

بەڵام مولازم جحێشی جەختی كردەوەو ووتی”: ئەگەر ئەنجامدەری ئەو كارەم رادەست نەكەن، ئەوا هەمووتان تاوانبارن، هەمووتان ترسنۆكن و هەمووتان گولە باران دەكەم”. خوێن و عەزەب و توڕەیی لە ناو چاوی دەباری، كاتێك سەربازەكانی دانیشتوانی گوندەكەیان لە ژن و مناڵ و پیر كۆكردەوە، كاتێك مولازم جحێشی كەسی وەك ئەنجامدەری ئەو كردەوەیە نەدۆزییەوە، میلی چەكەكەی راكێشاو ئەمری بە سەربازەكانی كرد، دەست بە گولە بارانكردنی خەڵكی گوندەكە بكەن. لەم كاتەدا ئافرەتێكی بوێر بە ناوی “لەیلی خمو” روو بە رووی “جحێشی” بوەوەو بو مەبەستی راوەستاندنی لە كوشتنی خەڵكە بێتاوانەكە چەكەكەی بە زۆر لێساند، لەبەرامبەردا تاوانبار ” جحێشی” نەیتوانی چەكەكە لەو ئافرەتە وەربگرێتەوەو دەنچەكەی دەرهێناو “لەیلی خمو”ی شەهید كرد. دواتر ئەمری بە سەربازەكان كردەوە كە هەموو دانیشتوانی گوندە گولەباران بكەن و بكوژن، لە ناویاندا قەشەی گوندەكە.

گولە بارانكردن بەردەوام بوو، تا بەتەواوی دڵنیابوون لەوەی یەك نەماوە بە پێوە، شوێنەكە كە خەڵكەكەی تێدا كۆكرابوونەوە زۆر بچوك بوو، بۆیە تەرمی كوژارو شەهیدەكان یەك بەسەر ئەویتردا كەوت، لە نێو كۆمەڵكوژیەكەدا هەندێ‌ كەس یان گولەی بەرنەكەتبوو یان بریندار بوو مابوونەوە. دواتر ئاگریان بەردایە ماڵەكان و رەزو بێستانەكان، خەڵكەكە كۆمەڵكوژ كراو گوندەكەش سووتا.

دوای تەواو كردنی تاوانەكە، لەلایەن دەزگا حكومی و بەرپرسەكانی ناوچەكە بڕیار درا هیچ گومانێك  جێنەهێڵێ‌، روونیشە بڕیاری ئەم كۆمەڵكوژیە لە لایەن بەرپرسانی باڵاوە بوو، هێزە سەربازییەكان بڕیاریاندا بەوەی نابێت هیچ یارمەتی و كەرەستەیەكی تەندرووستی بگاتە شوێنی تاوانەكە، بۆ ماوەی “2” رۆژ یان “3” رۆژ بە برینداری و لە ناو خوێندا مانەوە.

دوای “3” رۆژو تەدەخولكردنی كەسایەتیە ناسراوەكانی ناوچەكە، رێگەیاندا تەرمی شەهیدەكان بنێژرێن، و بریندارەكان بنێردرێن بۆ نەخۆشخانە. لەم تاوانەدا “35” كەس كە هەندێكیان مناڵ بوون و تەمەنیان نەگەشتبوە “1” ساڵ گیانیان لە دەستدا.

سەید حەنا ئەل گزنخی داوا دەكات، و دەڵێ‌” : نابێت بەرپرسان ئاسەواری ئەم تاوانە بسڕنەوەو هاوكات دەڵێ‌: من داوا لە حكومەتی عێراقی و حكومەتی هەرێمی كوردستان دەكەم، ئەم تاوانە وەك تاوانی دژی مرۆیی بناسن، وەك ئەو سەدان تاوانەی تر كەلەلایەن رژێمی تاوانباری عێراقی لە گۆڕنراو ئەنجامدراون.

هەروەك داواش دەكرێ‌ كۆمەڵكوژی گوندی “سۆریا” بخرێتە نێو پرۆگرامی خوێندن. پاش كەمێك راوەستان لە قسەكردن، دەستی كردەوە بە قسەكردن و ووتی: من ئەوكات تەمەنم “10” ساڵ بوو، ئێمە نەمانزانیبوو چی روویداوە لە گوندەكە چونكە ماڵمان لە پەڕی گووندەكە بوو، تەنها ئەوە نەبێت سەربازەكان هاتن و ناچارییان كردین بچین بۆ شوێنی كۆكردنەوەی خەڵكی كوندەكە، من و باوكم و دایكم و خوشكەكانم كە مناڵتر بوون “سلمی” شەش یاڵ و “جمیلە” نۆساڵ، بەڵام باوكم و مامەیەكم و پورێكم و دوو لە كچەكانی مامەم و خێزانی مامەم، هەروەها مێردی پورەكەم، شەهید بوون و ئێمەش دواتر دەربازبووین بۆ گوندێكی دراوسێ‌ “ئەفزرۆك” و لەوێشەوە بۆ گوندی “شكفتی” لە نزیك زاخۆ، كە خوشكە گەورەكەم لەوێ‌ دەژیاو شووی كردبوو. پێش پەڕینەوەمان لە فیشخابوور، داوام لە خوشكە بچوكەكانم كرد كراسەكانی بەریان كە بەخوینەوە بوو بشۆن، كاتێك گەیشتینە ماڵی خوشكەكەم سەریان سوڕما لە هاتنی من و خوشكەكانم بەتەنیا، سەید شەمعون تۆزێك راوەستاو سەیری دەم و چاوی یەكتریان دەكرد. پاش تۆزێك راوەستان دەستی بە قسەكردن كردەوەو ووتی”: دەستم بە گریان كردو پێم وتن، هەموو دانیشتوانی گوندە كەسیان نەماون و كوژراون، ئێمەش رامان كردو هاتینە گوندی “ئەفزرۆك” و لەوێشەوە بۆ ئێرە.

 چیرۆكی گوندی “سۆریا” و كۆمەڵكوژكردنی، تا بلێی ئازار بەخشە، بۆیە ئێمە بە پێویستمان زانی لەم كتێبەدا، ئەو كاتەی بدەینێ‌ و لێرەشەوە جەخت لە سەر ئەوە بكەینەوە بە هەموو پێوانەو پێوەرێك كۆمەڵكوژی “سۆریا” جینۆسایدەو پێویستە بەجدی كاری لەسەر بكرێ‌.

تبینی: ئەو لە چاوپێكەوتن یان گیڕانەوە دەڵێ‌ “35” كەس شەهید بوون، بەڵام ژێدەرو سەچاوەكانی تر پشت راستی دەكەنەوە ئەو ژمارەی لە سەرەوە باسمان كرد راستترو دروسترە.

جینۆسایدی ئەشكەوتی دەكان

ناسنامەی ئەشكەوتی “دەكان” یەكێكی ترە لە بەڵگەنامەكانی كۆمەڵكوژی گەلی كورد، ئەم شاڵاوە یان كردەیەیی كۆمەڵكوژی لە ئەشكەوتی “دەكان” دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1969، ئەشكەوتی “دەكان” دەكەوێتە باكوری رۆژهەڵاتی قەزای شێخان لە سنووری پارێزگای موسڵ. وەك ئاماژەمان بۆ كرد، لە رێكەوتی 18-8-1969 لەم ئەشكەوتەدا، كۆمەڵكوژییەك ئەنجامدرا، كە دەتوانرێ‌ وا پیناسە بكرێ‌، سنووری هەموو بەها مرۆییەكان و پێوەرە نێو دەوڵەتیەكانی تێپەڕاند. كاتێك دانیشتوانی گوندی دەكان لە ترسی سوپای تۆقێنەری بەعس گوند چۆڵ دەكەن و ئەشكەوتی”دەكان” دەكەنە شوێنی خۆ حەشاردان، سوپای رژێمی بەعسیش هێرش و پەلاماریان دەكاتە سەر، لە كردەیەكی زۆر وەحشیگەریانەو بەربەریانەدا، “76” ژن و مناڵ و پیاو، كۆمەڵكوژ دەكات و دەیانسوتێنێ‌.

 جێگای داخە تا ئێستا نەتوانرەوە وەك پێویست كار لە سەر ناساندنی ئەشكەوتی “دەكان” وەك بەشێك لە جینۆسایدی گەلی كورد بكرێ‌ و لە ئاستی پێویست دیكۆمێنت بكرێ‌.

جینۆسایدی گوندی زێوە

دوای نسكۆی شۆڕشی ئەیلول و پاشەكشێی هێزی پێشمەرگە بۆ سنووری نێوان “عێراق- ئێران”، ئۆردگایەكی پەنابەری لەلایەن حكومەتی ئێران و كۆمیسیۆنی پەنابەرانی نەتەوە یەگكرتوەكان لە نزیك گوندی “زیوێ‌” كرایەوە، دواتر لە ساڵی 1975 ئۆردگای “زیوێ‌” بوە پەناگەی كوردانی باشوورو تیای نیشتە جێبوون.

ئۆردگای “زیوێ‌” چوار جار لە لایەن هێزی ئاسمانی سوپای عێراقەوە بۆردوومان كراوەو روو بە رووی زەرەرو زیانی زۆر بوەتەوەو ئەكرێ‌، بە پێی یاساو پێوەرە نێو دەوڵەتیەكان بە یەكێكی تر لە وێستگەكانی كۆمەڵكوژی “جینۆساید”ی گەلی كورد ئەژمار بكرێ‌.

بۆردومانی یەكەم: لە ساڵی 1981 لە سەرەتای دەستپێكی شەڕی نێوان ” عێراق – ئێران” بە شێوەیەكی زۆر ترسناك ئۆردگاكە بۆردومان كراوەو زەرەرو زیانێكی زۆری بە دوای خۆیدا هێناوەو چەندین بریندارو شەهیدی لێكەوتوەتەوە.

بۆردومانی دووەم: لە 6-4-1985 كراوەتە سەر ئۆردگاكەو دانیشتوانەكەی روو بە ڕووی زەرەرو زیانی مادی و گیانی كردوەتەوە.

بۆردومانی سێیەم: لە رۆژی 9-6-1985 فڕۆكە جەنگیەكانی عێراق پەلاماری ئۆردگاكە دەدەن و بە خەستی و بە شێوەیەكی زۆر سەخت بۆردومانی دەكەن، ئاكامی ئەم بۆردومانەش زیاتر لە “150” شەهیدو “373” برینداری لێدەكەوێتەوە، كە هەموو قوربانیەكان كوردی ئاوارەی باشووری كوردستان بوون و لە ترسی كوشتن و لەناودان روویان كردبوە ئەوێ‌.

بۆردومانی چوارەم: بۆردومانی سێیەم، لە 1-8-1985 دیسان لەلایەن فڕۆكە جەنگیەكانی عێراقەوە كراو زەرەرو زیانی زۆری بەدوای خۆیدا هێنا.

بە پێی ژێدەرو سەرچاوەكان، تەواوی ئەو بۆمب و ناپاڵمانەی لە هەر چوار هێرش و پەلامارەكە بۆ سەر ئۆردگای “زیوێ‌” بەكار هاتوون، بە پێی یاساو پێوەرە نێودەوڵەتیەكان، قەدەغەن و دەچنە چوارچێوەی كۆمەڵكوژی ” جینۆساید”ەوە.

 جینۆسایدی قەزای مەخموور

مەخموور، وەك یەكێك لە شارە كوردستانیەكان هاوشێوەی پارێزگای كەركوك و شارەكانی خانەقین و مەندەلی و شەنگال و دووز خورماتوو، و چەندین شاروشارۆچكەی تری كوردستان و زیاتر لە ” 5000″ هەزار گوندی كوردستان، روو بە رووی سیاسەتی وێرانكاری رژێمە یەك لە دوای یەكەكانی عێراق بوەتەوە، بەم هۆیەشەوە زیانێكی بێسنووری بەركەوتوە، رەنگە درووست بێت گەر بڵێین “مەخموور” وەك ” كەركوك و خانەقین و شەنگال” یەكێك بوە لە ئامانجەكانی حكومەتەكانی عێراق، بە تایبەت رژێمی بەعس، كە بە پلان و بە هەموو شێوەیەك هەوڵی داوە، سیمای كوردی و كوردستانیانەی ئەم قەزایە بگۆڕێ‌ و لە رەگەوە نەیهێڵێ‌.

قەزای مەحموور جگە لە ناوەندی قەزاكە پێك دێت لە شارۆچكەكانی گویڕو كەندێناوەو قەراج، لە گەڵ 196 گوند، كە جگە لە گوندە دەیمەكارەكان، زۆربەی گوندەكان دراونەتە عەرەبی هاوردەو خەڵكەكەی دەربەدەر كراوە.

كاتێك لە پێوەرو پێوانە نێو دەوڵەتیەكان، بە تایبەت رێكەوتننامەی ساڵی 1948 ی نەتەوە یەكگرتوەكان ورد دەبینەوە، و بەراوردی بكەین بە هەوڵ و پەلامارەكان بۆ سەر قەزای “مەخموور” بەبێ‌ دوودڵی و هیچ گومانێك ئەوەمان بۆ پشت راست دەبێتەوە كە بەتەواوی مانا ئەوەی لە مەخموور ئەنجام دراوە، وەك “كەركوك، خانەقین، شەنگال، مەندەلی، سەید سادق، پێنجوێن، قەڵادزێ‌، ئەشكەوتی دەكان، سۆریا، پشدەر، شاڵاوەكانی ئەنفال، ئەنفالی بارزانیەكان، جینۆسایدی فەیلیەكان، هەڵەیجە” و چەندین وێستگەی تری جینۆسایدی گەلی كورد، بە هەموو مانایەك جینۆسایدە.

ئەگەر رووخاندنی شوێن و جێگای نیشتەجێبوون، زەوتكردنی ماڵ و سامان و زەوی، بە زۆر دەركردن، گۆڕینی ناسنامەی نەتەوەیی و زمانی دایك، بێبەشكردن لە ژیان، تێكدانی دیموگرافیاو ژینگەی ژیان، لە روانگەی ریكەوتننامەی نەتەوە یەكگرتوەكان لە ساڵی 1948 و دواتریش رێو شوێنە یاساییە نێو دەوڵەتیەكانی جینۆساید، بەشێك بن لە جینۆسایدكردن، یان لە جومگە سەرەكییەكانی جینۆساید بن، ئەوە دەتوانین بە بیرهێنانەوەی هەندێك لە ئامارو زانیارییەكانی ویِرانكردنی سنووری قەزای “مەخموور” ئەوە بسەلمێنین كە ئەم قەزایە بە درێژایی مێژووی درووستبوونی دەوڵەتی عێراقی، چەندین جار روو بە رووی جینۆساید بوەتەوە.

لە ساڵی 1957 ” 234″ گوند چۆڵ كراون و روخێنراون، لە ساڵی 1977 “206” روخێنراون و بە هەموو شێوەیەك هەوڵی تێكدانی مۆركی كوردەواری و كوردستانیان دراوە، لە ساڵی 1985 تا 1987 لە سنووری قەزای مەخموور “141” گوند روو بە رووی راگواستن و بە عەرەبكردن بوەو دانیشتوانەكەی دەربەدەركراوەو زەوی و موڵكەكانیان داگیركراوەو عەرەبی هاوردە لە جێگایان نیشتە جێكراوە.

لە ساڵی 1990 بە دواوە تا 18ی 2- 2002 رژێمی بەعس لە سنووری “مەخموورو گوێرو كەندێناوە” ” 267″ خێزانی ئاوارەو دەربەدەر كردوە، كە ژمارەیان دەكاتە ” 1806″ كەس.

لە هەوڵێكی تردا، كە رژێمی بەعس هەوڵی جینۆسایدكردن و گۆڕینی تەواوی ناوچەی مەخموورو بە عەرەبكردنی داوە، ناوی شوێنانەی گۆڕیوەو كۆمەڵگای بۆ عەرەبی هاوردە لێ‌ درووست كردوون، وەك ” الفرات، سیف القائد، قریە السلام، الرسالە، عدنانیە، تل الحیال، الوحدە، القدس، قریە عاكوب، پەلكانە، قریە الفارس، قریە البعسی، قریە النصر، مجمع التحدی، قریە شهید شامل” ئەم كۆمەڵگایانەی لە شوێن و جێگای هەر گوندێك یان لە سنووری چەند گوندێك درووست كردوەو لە بەرامبەر ناوە كوردیە رەسەنەكە ناوی “عەرەبی” یان بەناو سیمبولەكانی پارتی بەعسی بۆ داناون.

ئەو خێڵە عەرەبانەی كە بەعس هێناونی بۆ سنووری قەزای مەخموورو نیشتەجێی كردوون، ئەمانەی خوارەوەن ” لهیب، شلیلە، شێخ زیدان، سبعاوی، گی، شەمەر، سنبس، الجمیلی، سدید، جوالە، دلیم، جبوور، الحدیدین، نعێم، المریدیین”.

لە سنووری قەزای مەخموور “674، 185 دۆنم زەوی و لە سنووری ناحیەیی كەندێناوە 728، 2446 دۆنم زەوی و لە سنووری شارۆچكەی گوێڕ 022، 302 دۆنم زەوی و لە سنووری شارۆچكەی قەراج 915، 427 دۆنم زەوی” كە دەكاتە 337، 163، 1 یەك ملیۆن و سەدو شِەست و دوو هەزارو سێ سەدو سی و هەشت دۆنم زەوی كورد لە سنووری قەزاكە بە گشتی دراوەتە عەرەب و كراوەتە موڵكی خۆیان.

ئەمەو چەندین بەڵگەنامەی تر دەیسەلمێنن كە قەزای مەخموور بە هەموو شێوەیەك جینۆساید كراوە، بەڵام تا ئێستا كێشەی گەورە ئەوەیە دۆسیەیی ئەم قەزایە “مەخموور” نەگەیەنراوەتە دادگای باڵای تاوانەكان لە عێراق و كاری لە سەر نەكراوە. ِ

ئامارەكانی جینۆسایدی گەلی كورد وردتر

ئەم ئامارانەی بەردەست كە لەلایەن بەێوەبەرایەتی ئاماری پارێزگای سلێمانییەوە ئەنجام دراوەو پشت راست كراوەتەوە، دواتریش وەك یەكێك لە بەڵگەنامەكان دادگای باڵای تاوانەكان لە عێرق لە دوای ساڵی 2003دانی پێداناوە، ئەو راستییە دەردەخەن كە رژێمی دكتاتۆری و فاشی بەعس بە هەموو جۆرە سیاسەت و میكانیزمێك هەوڵی ئەوەی داوە گەلی كورد كۆمەڵكوژبكات و پاكتاوی رەگەزی بكات. هەروەك لە بەڵگەنامەكەدا، بەرێوەبەرایەتی ئاماری سلێمانی خۆی دەڵێ‌ ” ئەم ئامارە پارێزگای سلێمانی و بەشێك لە پارێزگای كەركوك و بەشێك لە قەزای كۆیە دەگرێتەوە”.

هەروەك لە كۆتایی ئامارەكەو خشتەكاندا، بەرێوەبەرایەتی ئاماری سلێمانی كورتكراوەیەكی بە نووسین خستوەتە روو، بەم شێوەیە (  رووخاندن و وێرانكردنی “5” قەزاو “26” ناحیەو “2245” گووند”). هەروەرها “57” گەڕەكی نیشتەجێبوون لە شاروشارۆكەكانی سنووری پارێزگای سلێمانی و كەركوك و كۆیە تێكدراون ولە گەڵ” 1811″ یەكەی ئەرز لە گەڵ زەوی یەكسان كراون، و هاوكات ” 101077″ ماڵی نیشتەجێبوون و “13548” باڵًەخانەی فەرمانگەو خزمەتگوزرای و بیری ئیرتوازی و دووكان و كارگەی بچوك و شوێنی كاركردن كە كۆی هەموویان دەكاتە ” 114625″ شوێن و جێگاو باڵەخانە، تێك و پێكدراون.

بەڵگەنامەكە روونی دەكاتەوە كە تەنها لە سنوری پارێزگای سلێمانی و بەشێك لە كەركوك و كۆیەو دەوروبەری، “140305” خێزان كۆمەڵكوژكراون، كە ژمارەی ئەندامانی ئەو خێزانانە دەكاتە ” 841829″ هەزار كەس.

هەمان بەڵگە نامە روونی دەكاتەوە كە لەو سنورەی باسمان كرد “682” قوتابخانەو “165” بنەكەی تەندرووستی و “29” وزەی كارەباو “31” وێستگەی پەیوەندی تەلەفۆنی لە قەزاو ناحیەكان و “9” پڕۆژەی گەورەی ئاوو “48” هێڵی گەورەی ئاوو “47” بیری گەورەی ئیرتوازی و “44” پڕۆژەی گەورەی ئاوی ترو “1909” هەزار سەرچاوەی ئاوی خواردنەوەی تێك و پێك شكاندوەو لە ناو بردوە.

 هەروەها لە بەڵگەنامەكەدا ئەوە پشت راست كراوەتەوە كە رژێمی دكتاتۆری بەعس هەموو رێگاو بانەكانی هات و چۆی لەو ناوچانەی سەرەوە تێكشاندوەو هەموو پردو شوێن و جێگاكانی پەڕینەوەو دەربازبوون لە نێو براون.  هاوكات ئەوەش سلمێنراوە كە رژێمی بەعس “10082” هەزار خاوەن پێشەی جۆراوجۆری لە كارخستوەو “65567” جوتیاری لە كارخستوەو لە تاكی بەرهەم هێنەوە كردوونی بە بێكار.

لە ئامارو بەڵگەنامەكەی بەرێوەبەرایەتی ئاماری سلێمانی بە وردی ئەوە خراوەتە رووكە لە ساڵی 1986 بە پێی ئاماری وەزارەتی پلاندانانی عێراقی تەنها لە سنوری پارێزگای سلێمانی “1155700” درختی بەرهەم هێن بوونی هەبوە، لە كۆی ئەو ژمارەیە تەنها “597000” درەخت ماونەتەوە، واتە “1096000” درەختی بەرهەم هێن و بەری لە رەگەوە بڕاوەتەوەو هەڵكێشراوە.

ئەمە جگە لەوەی بە سەدان هەزار سەر ئاژەڵ سپی و رەش كە لە هەموو قۆناغەكانی كۆمەڵكوژی گەلی كورد تا دەگاتە ئەنفال لە ساڵی 1988 بە تاڵان براون و ملیۆنان دۆنم زەوی بە پیت و بەرهەم سووتێنراون و لە بەرهەم براونەتەوە.

ئەو ئامارانەی سەرەوە مشتێكن لە خەرواری تاوانی كۆمەڵكوژی و پاكتاوی رەگەزی گەلی كورد لەلایەن رژێمی لە گۆڕنراوی بەعسەوە.

گۆڕە بەكۆمەڵەكان لەدوای ساڵی 2003 سەلمیێنەری جینۆسایدی كورد

لەساڵی 1988 وە تا 2003 كە دەكاتە”16″ ساڵ و  ساوەختی رووخانی بەعس وەك پارتی فەرمانڕەوای عێراق و ئەنجامدەری تاوانەكانی جینۆساید دژبەگەلی كورد، بەشێك لەوكەس و كارانەی قوربانییەكان كەبەشێوازی جۆراوجۆر لەدەستی دام و دەزگا سەربازی و ئەمنی و هەوڵگرییە داپلۆسێنەرەكانی “بەعس” رزگارییان ببوو، هیچ سووسەیەكی كەس و كارەكانیان نەدەزانی، یان لەچاوەڕوانی ئەوەدا بوون كەس و كارەكانیان بگەڕێتەوە.

بەڵام دوای رووخانی بەعس لە 2003 دەركەوت دەوڵەتی عێراق و بەعس، بەشێوەیەكی زۆر دڕندانەو دوور لە هەموو بەها مرۆڤایەتییەكان و پێشێلكردنی هەموو یاساو ریسا نێو دەوڵەتییەكان، تەواوی ئەو خەڵكە كەژن و پیرو مناڵ و گەنج و مێردمناڵ بوون و لەهەر “8” قۆناغەكەی شاڵای جینۆساید “ئەنفال”، لەپرۆسەیەكی خێرادا جینۆسایدی كردوون و گۆڕە بەكۆمەڵەكانی ناوەڕاست و خوارووی عێراق، كەنزیكەی “300” گۆڕی بەكۆمەڵن، گەواهی ئەو راستیەیی سەرەوەیەو شوێن و جێگانیان ئەمانەی خوارەوەیە ” بوسەیە، سەماوە، حەیدەریە، حەمرین، مەهاری یەك و مەهاری دوو”.

تەنها “2672” رووفاتی قوربانییەكان گەڕاوەتەوە بۆ كوردستان یان دەرهێنراون

گرنگترین شت بۆكەس و كاری قوربانیانی جینۆساید، ئەوەیە كە رووفاتی كەس و كارەكانیان بگەڕێتەوەو بەچاوی خۆیان ببینن و بەشداری بكەن لەناشتنی ئێسك و پرووسكەكانیاندا. ئەمە بوەتە گرێیەكی دەروونی گەورە بۆ ئەوان و تا ئێستا توانراوە تەنها “2672” رووفات لەهەریەك لە گۆڕە بەكۆمەڵەكانی “حەیدەرییە، سەماوە، مەهاری یەك و مەهاری دوو، تۆپزاوە، حەمرین، بوسەیە، لە گەڵ ئەو گۆڕە بەكۆمەڵانەی تر كە لە كوردستان دۆزراونەتوەو هەڵدراونەتەوە كە لە خوارەوە پۆلینمان كردوە” بهێنرێتەوە بۆ كوردستان یان لە كوردستان هەڵبدرێنەوەو بدۆزرێنەوە، كەناكاتە 2% لەسەدی سەرجەم رووفاتی نێو گۆڕەبەكۆمەڵەكان.

ئەم بابەتە بابەتێكی زۆر ئاڵۆزەو بەرپرسیاری پلەیەك وەزارەتی مافی مرۆڤی عێراقیە، كەبەپێی بڕیاری حكومەتی عێراقی ئەو بەرپرسی یەكەمە لەرێگەدان بەهەڵدانەوەی گۆڕە بەكۆمەڵەكان و دەرهێنانی رووفاتی قوربانییەكان، ئەویش بەشێوەیەكی زۆر ناتەندرووست و بێبەرنامە ئەم كارە جێبەجێدەكات. بەواتایەكی تر ئەگەر بەپێی بەرنامەی وەزارەتی مافی مرۆڤی عێراقی بێت، بەسەرنجدانی ئەو كارەی بۆ گۆڕە بەكۆمەڵەكانی پێشووی كردوەو رووفاتەكانی دەرهێناوە لە ماوەی “11” ساڵی دوای رووخانی بەعس ئەوە پێویستمان بە “100” ساڵی تر دەبێت بۆ ئەوەی تەواوی رووفاتەكانی نێو گۆڕە بەكۆمەڵەكان دەربهێنین و بیانگەڕێنینەوە بۆ كەس و كاریان و نیشتمانی خۆیان.

جگە لەو گۆڕە بەكۆمەڵانەی هی تاوانی ئەنفال و بارزانییەكانن، دەیان گۆڕی بەكۆمەڵی تر لە شاروشارۆچەكانی عێراق و كوردستان بوونیان هەیەو تا ئێستا زۆرێكیان ماونەتەوەو هەڵنەدراونەتەوە.

ئەو گۆڕە بە كۆمەڵانەی هەڵدراونەتەوە

یەكەم: ساڵی 2004 گۆڕێكی بەكۆمەڵ لە سنووری قەزای هەڵەبجە لە گووندی “ملیج”دۆزرایەوەو هەڵدرایەوە كە “30” رووفاتی لەخۆ گرتبوو.

دووەم: لە ساڵی 2014 لە سنووری پارێزگای دهۆك گۆڕێكی بەكۆمەڵ دۆزرایەوەو “14” رووفاتی گولەبارانكراوی لە خۆگرتبوو.

سێیەم: لە ساڵی 2008 گۆڕێكی بەكۆمەڵ لە ناوچەی خەزەر لە سنووری پارێزگای موسڵ دۆزرایەوەو “256”دووسەدو پەنجاو شەش رووفاتی لە خۆگرتبوو.

چوارەم: لە ساڵی 2008 لە سنووری قەزای خانەقین گۆڕێكی بە كۆمەڵ دۆزرایەوەو “33” رووفاتی لە خۆگرتبوو.

پێنجەم: لە ساڵی 2011 گۆڕێكی بەكۆمەڵ لە قەزای دبزی سەربە كەركوك دۆزرایەوەو “106” رووفاتی تێدا بوو.

شەشەم: لە ساڵی 2010 لە سنوری پارێزگای دۆهۆك گۆڕێكی تری بە كۆمەڵ دۆزرایەوەو “30” رووفاتی تێدابوو.

حەوتەم: لە ساڵی 2012 لە پارێزگای دیوانیە “6” گۆڕی بە كۆمەڵ دۆزرایەوەو سەرجەم “730” رووفاتی تێدابوو.

هەشتەم: لە ساڵی 2013 لە زنجیرە چیای حەمرین كە دەكەوێتە نزیك شاری خوورماتوو، گۆڕێكی بە كۆمەڵ دۆزرایەوەو “158” رووفاتی تێدابوو.

 نۆیەم: لە ساڵی 2005  گۆڕێكی بەكۆمەڵ لە بوسەیە دۆزراوەتەوە”513″ رووفاتی تێدابوەو هەڵدراوەتەوە.

دەیەم:  لە ساڵی 2014 گۆڕێكی تری بەكۆمەڵ دۆزراوەتەوەو “93” رووفاتی تێدابوەو هێنراوەتەوە بۆ كوردستان.

هەندێ‌ گۆڕی بە كۆمەڵی تر لە سەردەمی جیاوازدا

یەكەم: گۆڕی بە كۆمەڵی گووندی “دەكان” “33” رووفات” ساڵی 1969

دووەم: گۆڕی بە كۆمەڵی قەڵادزێ‌ “134” رووفات، ساڵی 1974

سێیەم: گۆڕی بە كۆمەڵی قوشتەپە، “30” رووفات/ ساڵی 1980

چوارەم: گۆڕی بە كۆمەڵی “زیوە” “300” رووفان، ساڵی 1985

پێنجەم: گۆڕی بە كۆمەڵی رەواندوز، “13” رووفات، ساڵی 1987

شەشەم” گۆڕی بە كۆمەڵی شەقڵاوە، “21” رووفات، ساڵی 1987

حەوتەم: گۆڕی بە كۆمەڵی بالیسان، “56” رووفات، ساڵی 1988

هەشتەم: گۆڕی بە كۆمەڵی بەهەشتی زەهرا “تاران” “128” رووفات، 1988

نۆیەم: گۆڕی بە كۆمەڵی چەمی قەشانێ‌، “24” رووفات، ساڵی 1988

* بەشێك لە كتێبی جینۆسایدی گەلی كورد

* سەرچاوەكان:

كتێب و لێكۆڵینەوە:

–           جینۆساید لەعێراق و پەلاماری ئەنفال بۆ سەركورد، وەرگیڕانی مەحمەد حمەساڵەح تۆفیق، چاپی دووەم، سلێمانی

–           تەیمور، تا كە رزگار بووی گۆڕی بە كۆمەڵی ژن و مناڵە ئەنفال كراوەكان، عارف قوربانی، 2013

–           جینۆسیادو ئەنفالی كورد، چنار نامق، كەركوك، 2012

–           تێگەیشتن لە ئەنفال وەك جینۆسایدی كورد، تەها سلێمان، سلێمانی، 2014

–           جینۆساید، زنجیرە دیداری كەناڵی ئاسمانی رێگا، تەها سلێمان، سلێمانی، 2014

–           بڕیارو بەڵگەنامەكانی دادگای باڵای تاوانەكان لەعێراق، سەلمێنراو، لەسەر قورس 2008

–           شایەتحاڵەكانی ئەنفال، عارف قوربانی، سلێمانی، 2000،

–           ئەنفال، سیاسەتێك و دووئامانج، عومەر مەحمەد، 2010

–           ئەنفال جینۆسایدی گەلی كوردستان، سالار مەحمود، كەركوك، 2013

–           جینۆسایدی گەلی كورد، مارف عومەر گوڵ، سلێمانی،  2003

–           مۆفەق میراودەلی، راگواستنی قەزای پشدەر (1977-1989) كۆتایی ئەنفال، چاپی یەكەم، چاپخانەی كەمال، سلێمانی، 2013، ژمارەی لاپەڕە (104).

–           لەپەراوێزی ئەنفالدا، بەرگی دووەم، تەها سلێمان، سلێمانی، 2009

–           ئەنفالی بناری گل، بەختیار مەحمەد ئەمین، موزەفەر ساڵەح قادر، لێكۆڵینەوە، 2011 كەركوك

–           مێژووی جینۆسایدی گەلی كورد، رێكار مزوری، كەركوك، 2013

–           ئەنفالی خاڵخاڵان، مەلاشاخی، 2013، كەركوك

–           بە عەرەبكردنی كوردستان، غەفور مەخمووری چاپی دووەم، هەولێر

–           الكراد الفیلیون بین حملات التسفیر و سیاسە التهجیر، الدكتور خلیل اسماعیل، 2013

–           الیوم الژی سلبوا منی كل شی ‌و ! ، كامل عبدلقادر محمد، سلیمانی ، 2013

–           5 توێژینەوە لە سەر گوندەگانی ناحیەیی بالیسان و دەورو بەری، ئامادەكردنی: رێكخراوی كیمیاباران و ئەنفالكراوەكانی بالیسان، 2013

–           هەڵەبجە و شەڕومەرگ، نەجمەدین حمە سەعید، دەسنووس

گۆڤارو رۆژنامە:

–           پاشكۆی تایبەتی رێگای كوردستان “قەڵادزێ‌” 2013

–           گۆڤاری ئەنفالستان ژمارە “8” دۆسیەیی تایبەت بە رزگاربوانی گۆڕە بە كۆمەڵەكان

–           پاشكۆی تایبەتی رێگای كوردستان “ئەنفال” 2013

–           گۆڤاری ئەنفال، ژمارەكانی  “1+2+3+3+5” ساڵی 2000 تا 2003، سلێمانی

–           گۆڤاری هەشتاو هەشت، ژمارە “1” ساڵی 2003

ماڵپەڕی ئەلیكترۆنی:

–           ماڵپەڕی ژوان نێت

–           ماڵپەڕی دەنگەكان، دۆسیەیی ئەنفال

بەڵگەنامەكان:

–           بەڵگەنامەكانی بەڕێوەبەرایەتی ئاماری پارێزگای سلێمانی

–           بەڵگەنامەكانی دادگای باڵای تاوانەكان لە عێراق

–           بڕیاری كۆتایی لەسەر كیمیابارنكردنی هەڵەبجە، دادگای باڵای تاوانەكان لە عێراق

–           بڕیاری كۆتایی لە شاڵاوەكانی ئەنفال، دادگای باڵای تاوانەكان لە عێراق

–           بڕیاری كۆتایی لە سەر جینۆسایكردنی فەیلیەكان، دادگای باڵای تاوانەكان لە عێراق

–           بڕیاری كۆتایی لە سەر ئەنفال كردنی بارزانییەكان، دادگای باڵای تاوانەكان لە عێراق

–           لیستی ناوی تەواوی گوندە بەركەتوەكانی شاڵاوەكانی ئەنفال، دادگای باڵای تاوانەكان لە عێراق

ئەرشیفەكان:

–           بەڕێوەبەرایەتی گۆڕە بەكۆمەڵەكان لە وەزارەتی شەهیدان و ئەنفالكراوانی حكومەتی هەرێمی كوردستان

–           ئەرشیفی رۆژنامەی مەخموور بە سوپاسەوە

–           رێكخراوی كوردستان بێجینۆساید، ئەرشیفی عەلی محمود مەحمەد

–           ئەرشیفی تایبەتی نووسەر كە لە 1991وە كار لەسەر ئەم بابەتە دەكات

–           ئەرشیفی تایبەتی پارێزەرو چالاكوان لە بواری جینۆساید “نەجمەدین حمە سەعید”

–           ئەرشیفی تایبەتی پارێزەرو چالاكوان لە بواری جینۆساید “ئەیاد كلكەیی”

–           ئەرشیفی تایبەتی كاك رازی بارزانی سەرۆكی رێكخراوی ڤەژین بۆ ئەنفال

چاوپێكەوتن:

–           چاوپێكەوتن لەگەڵ ئەیاد كاكەی، پارێزەرو شارەزا لە بواری جینۆساید

–           چاوپێكەوتن لە گەڵ لەنجە دزەیی راوێژكار لە وەزارەتی شەهیدان و ئەنفالكراوانی حكومەتی هەرێم

–           چاوپێكەوتن لە گەڵ نەجمەدین حمە سەعید، پارێزەرو شارەزا لە بواری جینۆساید 2014

–           چاوپێكەوتن لە گەڵ مەحمەد ساڵەح ئامێدی، پارێزەرو شارەزا لە بواری جینۆساید  2014

–           چاوپێكەوتن لە دكتۆرە ڤالا فەرید، دكتۆراو شارەزا لە بواری قەرەبووكردنەوە 2014

–           چاوپێكەوتن لە گەڵ پەری خان، شارەزا لە بواری جینۆسایدو گۆڕە بە كۆمەڵەكان  2014

* تێبینی: ئەم سەرچاوانە بۆ جینۆسایدی كورد لە باكورو رۆژئاواو رۆژهەڵاتیش بەكارهاتوون بۆ ئاگاداری خوێنەر

بۆچوون