Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2014/09/30 19:00
نوسەر: جینۆسایدی کورد

كـۆبانی، شه‌نگالێکی دیکه‌.. كوردستان گۆڕه‌پانی ململانێی نێوده‌وڵه‌تی

  ئا: محه‌مه‌د ره‌ئوف

ئه‌و جه‌نگه‌ كاولكار‌و ماڵوێرانیه‌ی به‌رۆكی وڵاتانی ناوچه‌كه‌ی گرتوه‌، دواجار هه‌موی رژایه‌ ماڵی كوردانه‌وه‌، هه‌مو لایه‌ك شه‌ڕه‌كه‌یان گواسته‌وه‌ خاكی كوردستان، ئه‌مرۆ كوردستان شانۆی‌ به‌رپاكردنی‌ گه‌وره‌ترین شه‌ڕی‌ سه‌ر گۆی زه‌وییه‌، سه‌ركردایه‌تی سیاسی‌ كورد ده‌چێته‌ شه‌ڕێكه‌وه‌ كه‌ هه‌مو وڵاتانی ناوچه‌كه‌ خۆیانی لێ به‌دور ده‌گرن.

له‌ئێستادا كورد بیه‌وێ‌و نه‌یه‌وێ له‌به‌رده‌م شه‌ڕێكی چاره‌نوسسازدایه‌، دوێنێ‌ شه‌نگال بوه‌ قوربانیی‌و ئه‌مرۆش شه‌ڕه‌كه‌ به‌هه‌مان فۆرمی شه‌نگاله‌وه‌ گواستراوه‌ته‌وه‌ بۆ كۆبانی، ئه‌گه‌ر رێی پێنه‌گیرێت زۆر له‌شه‌نگال قوربانیی زیاتری لێده‌كه‌وێته‌وه‌.

كـــــــــۆبانی

له‌چه‌ند رۆژی رابردودا چه‌كدارانی داعش هێرشێكی چڕوپڕیان كرده‌ سه‌ر كانتۆنی كۆبانی‌و به‌هه‌زاران كه‌س ئاواره‌و ده‌ربه‌ده‌ر بون‌و رویانكرده‌ سنوره‌كانی توركیا، به‌پێی راپۆرتی روانگه‌ی سوری بۆ مافه‌كانی مرۆڤ، داعش 60 گوندی ده‌وروبه‌ری كۆبانییان له‌رۆژئاوای كوردستان كۆنترۆڵكردوه‌.

دوێنێ‌، دوای چوار رۆژ له‌هێرشی داعش بۆ سه‌ر كۆبانی‌و ئاواره‌بونی هاوڵاتیانی، به‌وته‌ی فوئاد ئۆكتای سه‌رۆكی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی فریاكه‌وتنی توركیا، ژماره‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌ترسی هێرشی داعش بۆ سه‌ر شاری كۆبانی ئاواره‌ی توركیا بون، 100 هه‌زار كه‌سی تێپه‌ڕاند.

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كۆبانی ده‌كه‌وێته‌ نێوان كانتۆنی جزیره‌ له‌رۆژهه‌ڵات‌و عه‌فرین له‌رۆژئاوایه‌وه‌و له‌ئێستاشدا چوارده‌وری به‌هێزه‌كانی داعش گیراوه‌، هاوڵاتیانی ئه‌و ناوچانه‌ ته‌نها سنوریان توركیایه‌ بۆیه‌ به‌ناچاریی رویانكردۆته‌ ئه‌و وڵاته‌.

بۆچی كــــــــۆبانی؟

پرسیاره‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌  بۆچی كۆبانی كراوه‌ته‌ ئامانجی داعش؟ ئایا ئه‌یانه‌وێت له‌م رێگه‌یه‌وه‌ ئه‌جێنداو ستراتیژی خۆیان جێبه‌جێ بكه‌ن یاخود ده‌یانه‌وێ بڵێن سه‌ره‌ڕای هێرشه‌كانی ئه‌مه‌ریكاش ئێمه‌ هه‌ین؟ یاخود له‌به‌رامبه‌ر هێرشه‌ ئاسمانیه‌كانی ئه‌مه‌ریكا له‌خاكی باشوری كوردستان په‌لاماره‌كانیان گواستۆته‌وه‌ بۆ رۆژئاوای كوردستان؟

كانتۆنی كۆبانی كه‌ ده‌كه‌وێته‌ سنوری نێوان سوریاو توركیا شوێنێكی ستراتیژیی گرنگه‌ بۆ توركیاو بۆ كوردانی رۆئاواو بۆ داعشیش، به‌وه‌ی شوێنێكی ستراتیژیی گرنگی هه‌یه‌ كه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوه‌ندی ئه‌و سێ كانتۆنه‌ی پارتی یه‌كێتی دیموكراتی PYD له‌رۆژئاوای كوردستان رایگه‌یاندوه‌، له‌دوریی 200 كیلۆمه‌تر له‌رۆژئاوای كۆبانی كانتۆنی عه‌فرینه‌و له‌رۆژهه‌ڵاتیش كانتۆنی جزیره‌ هه‌یه‌، له‌نێوان ئه‌و سێ كانتۆنه‌ش چه‌ند ناوچه‌یه‌كی عه‌ره‌بنشین هه‌ن كه‌ له‌ده‌ستی داعشدان، ئه‌گه‌ر كۆبانی بكه‌وێته‌ ده‌ستی داعش، كانتۆنه‌كانی دیكه‌ لاواز ده‌بن، به‌مه‌ش ده‌سه‌ڵاتی داعش به‌هێزترو به‌رفراوانتر ده‌بێت.

هاوكات گوندی سوروچ-ی سه‌ر به‌ ریحا له‌باكوری كوردستان ده‌كه‌وێته‌ به‌رامبه‌ری كۆبانی، له‌نێوان ئه‌و دو نشینگه‌یه‌دا خاڵی سنوریی هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر داعش ده‌ست به‌سه‌ر كۆبانی بگرێت، خاڵێكی دیكه‌ی سنوری نێوان سوریاو توركیا ده‌كه‌وێته‌ ده‌ستی. ئێستا خاڵی سنوریی گرێ سپی- كانی غه‌زالان، گرگه‌مێش – جه‌رابلوس، كلیس كۆبانی‌و- ئه‌ل رای له‌ده‌ستی داعشدان، كۆبانی ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر سنوری توركیاو به‌گرتنی ئه‌و كانتۆنه‌ له‌لایه‌ن داعشه‌وه‌ توركیا سنورێكی فراوانی له‌گه‌ڵ داعش ده‌بێت‌و سنوری له‌گه‌ڵ په‌یه‌ده‌ كه‌مده‌بێته‌وه‌و به‌ئاسانی ده‌توانێت ئه‌جێندای خۆی جێبه‌جێ بكات.

ئه‌جێندا سیاسیه‌كانی داعش هه‌رچیه‌ك بن، كۆبانی شوێنێكی ستراتیژیی گرنگه‌ به‌وه‌ی به‌ده‌ست به‌سه‌رداگرتنی، به‌ته‌واوی سنوری نێوان داعش‌و توركیا فراوانتر ده‌بێت، چونكه‌ به‌پێی هه‌ڵوێسته‌كان توركیا به‌دراوسێیه‌تی داعش ئاسوده‌تره‌ وه‌ك له‌یه‌په‌گه‌، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ده‌ستگرتن به‌سه‌ر كۆبانی ده‌ستگرتنه‌ به‌سه‌ر ده‌روازه‌و رێڕه‌وی‌ ئاویی‌ روباری‌ فورات بۆ داعش ده‌كاته‌وه‌، ئه‌مه‌ش رێگایه‌كی‌ كراوه‌و ئازاد بۆ داعش ده‌كاته‌وه‌، له‌لایه‌ك بۆ هاتوچۆكردنی‌ موجاهیده‌ بیانیه‌كان كه‌ له‌ئه‌وروپاوه‌ دێنه‌ خاكی‌ سوریا، له‌لایه‌كی‌ دیكه‌ش بۆ ده‌ستپێڕاگه‌یشتن به‌و هاوكاریه‌ لۆجیستی‌‌و مادییانه‌ی‌ ‌گوایه‌ له‌ڕێی‌ سنوری‌ توركیاوه‌ ده‌گه‌یه‌نرێنه‌ ده‌ستی‌ داعش، كه‌ له‌وێشه‌وه‌ داعش ده‌توانێت چاودێریی وردی هه‌مو ئه‌و هاوكاریه‌ مادیی‌و لۆجیستیانه‌ بكات كه‌ وڵاتانی هاوپه‌یمان ده‌یانه‌وێت بینێرن بۆ ئۆپۆزسیۆنی سوریا، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ده‌وڵه‌مه‌ندیی خاكی كۆبانی كه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی دارایی باش ده‌بێت بۆ داعش.

 

كانتونى كوبانى

كانتونى كوبانى

كانتۆنی كــــــــــۆبانی

كۆبانی سه‌ر به‌پارێزگای حه‌له‌به‌و 150 كیلۆمه‌تر له‌سه‌نته‌ری پارێزگاكه‌وه‌ دوره‌و 30 كیلۆمه‌تر ده‌كه‌وێته‌ رۆژهه‌ڵاتی روباری فوراته‌وه‌، روبه‌ری‌ جوگرافی‌ نزیكه‌ی‌ (3) هه‌زار كم2 یه‌، له‌( 384 گوند )و چه‌ندین ناحیه‌ پێكهاتوه‌و ژماره‌ی دانیشتوانی زیاتر له‌(320 هه‌زار) كه‌سه‌، له‌دوای‌ راپه‌ڕین‌و روداوه‌كانی‌ به‌هاری 2011، ژماره‌یه‌كی‌ زۆری‌ دانیشتوانی‌ حه‌له‌ب‌و شام‌و حومس كۆچیانكردوه‌ بۆ كۆبانی‌و زیاتر له‌ملیۆنێك كه‌سی‌ له‌خۆگرتوه‌، زۆربه‌ی هاوڵاتیانی سه‌رقاڵی كشتوكاڵن به‌تایبه‌ت (گه‌نم‌و جۆو لۆكه‌).

به‌هۆی‌ بارودۆخی ئه‌م ساڵانه‌ی‌ دواییه‌وه‌، كورد له‌سوریا توانی دۆخه‌كه‌ به‌قازانجی خۆی بقۆزێته‌وه‌‌و ناوچه‌كانی خۆی جیاكرده‌وه‌و سه‌رقاڵی خۆرێكخستن بو،  ئه‌نجومه‌نی‌ یاسادانانی‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری‌ دیموكراتی‌ رۆژئاوای‌ كوردستان له‌كۆبونه‌وه‌ی‌ رۆژانی (6و 7/1/2014) سێ كانتۆنی‌ له‌رۆژئاوای‌ كوردستان پێكهێنا، ئه‌وانیش (جزیره‌، عه‌فرین‌و كۆبانی) بون.

له‌دوای پێكهێنانی كانتۆنی جزیره‌ له‌رۆژی 21/1/2014، له‌رۆژی 27/1/2014 له‌كۆبونه‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نی یاسادانانی به‌رێوه‌به‌رایه‌تی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری كانتۆنی كۆبانی، به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی كانتۆنی كۆبانی راگه‌یه‌نرا، له‌كۆبونه‌وه‌كه‌دا سه‌رۆكی كانتۆنی كۆبانی‌و دو جێگرو 22 وه‌زیر سوێندی یاساییان خوارد، ئه‌نوه‌ر موسلیم، سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی به‌ڕێوه‌به‌ری كانتۆنی كۆبانی (سه‌رۆك وه‌زیر)و هه‌ریه‌ك له‌خالید بركل محه‌مه‌دو بێریڤان حه‌سه‌ن، به‌جێگرانی سه‌رۆك وه‌زیر دیاریكران. كانتۆنی كۆبانی‌ ده‌كه‌وێته‌ باكوری رۆژئاوی شاری حه‌له‌ب‌و له‌ته‌ل ئه‌بیه‌زه‌وه‌ تا نزیكی جه‌رابلوس سه‌رو شاری حه‌له‌ب له‌سنوری توركیا.

رۆژئاوای كوردستان

رؤزئاواى كوردستان

رؤزئاواى كوردستان

گه‌لی كورد له‌رۆژئاوای كوردستان وه‌ك پارچه‌كانی دیكه‌، له‌رێككه‌وتننامه‌ی (سایكس بیكۆ) له‌ساڵی 1916دا خرایه‌ سه‌ر سوریاو چوه‌ ژێر ئینتیدابی فه‌ره‌نساوه‌و له‌په‌یمانی سیڤه‌ری ساڵی 1920دا بڕگه‌ی 62 له‌خاڵه‌كانی (27، 11، 32)دا باس له‌ناوی كوردستانی رۆژائاوا كراوه‌، به‌ڵام له‌تشرینی دوه‌می ساڵی 1920 فه‌ره‌نسا دابه‌شكردنی سوریای بۆ چوار ده‌وڵه‌ت‌و هه‌رێم راگه‌یاند، كه‌ بریتیبون له‌(حه‌له‌ب) له‌باكورو (دیمه‌شق) له‌باشورو چیاكانی (عه‌له‌ویه‌كان)و (دروز)، له‌ساڵی 1925 فه‌ره‌نسا هه‌ردو ده‌وڵه‌تی (دیمه‌شق‌و حه‌له‌ب)ی له‌ژێر سیاسه‌تی ئینتیدابی خۆیدا كرده‌ یه‌ك ده‌وڵه‌ت‌و به‌ناوی سوریا هێشتیه‌وه‌، هاوكات ناوچه‌ كوردیه‌كانی (جزیره‌ی بۆتان، نسێبین، ئۆرفه‌، كلس، عه‌نتاب، مه‌رعه‌ش)ی خسته‌ سه‌ر ده‌وڵه‌تی توركیا، كه‌ ده‌بوایه‌ ئه‌م ناوچانه‌ له‌چوارچێوه‌ی رۆژائاوای كوردستاندا بمانایه‌.

گه‌لی كورد له‌سه‌ره‌تای شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی رابردوه‌وه‌ بێبه‌شكران له‌مافی خۆیان‌و ته‌نانه‌ت مافی ره‌گه‌زنامه‌شیان نه‌بو، له‌كاتێكدا روبه‌ری وڵاتی سوریا (183 هه‌زارو 180) كیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌یه‌، له‌و به‌شه‌ پێوانه‌ییه‌ی خاكی سوریا زیاتر له‌(17 هه‌زار) كیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌ی خاكی كوردستانی كوردی سوریایه‌ كه‌ ده‌كاته‌ نزیكه‌ی (10%)ی خاكی سوریا، ژماره‌ی دانیشتوانی سوریا له‌ساڵی 2013دا (22 ملیۆن‌و 457 هه‌زارو 336) كه‌س بوه‌و له‌و رێژه‌یه‌ كورد نزیكه‌ی (2 ملیۆن‌و 500 هه‌زار) كه‌س ده‌بێت، به‌رێژه‌ی زیاتر (1%)ی سوریا.

له‌به‌رواری 12/11/2103 چه‌ندین لایه‌نی سیاسی له‌رۆژئاوای كوردستان خۆبه‌رێوه‌به‌رێتی كاتیی خۆرئاوای كوردستانیان راگه‌یاند، بۆ سه‌رۆك‌و وه‌زاره‌ته‌كان مۆدێلی‌ به‌ڕێوه‌به‌ری‌ سێ كه‌سیی‌ په‌سه‌ندكرا، (ئه‌كره‌م حه‌سۆ) بۆ سه‌رۆكی‌ كانتۆنی‌ جزیره‌ هه‌ڵبژێرراو بۆ هه‌ردو جێگره‌كه‌شی‌ (ئه‌لزابیت گه‌ورێی‌) له‌نه‌ته‌وه‌ی سریانی‌‌و (حسێن ئه‌عزه‌می‌) له‌نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب ده‌ستنیشانكران. كانتۆنی‌ جزیره‌ له‌سێ هه‌رێمی (جزیره‌و كۆبانی‌و عه‌فرین) پێكدێت‌و خاوه‌نی خاكێكی ده‌وڵه‌مه‌نده‌ به‌سامانی سروشتی كه‌ یه‌ده‌گی نه‌وتی ئه‌و ناوچه‌یه‌ نزیكه‌ له‌یه‌ده‌گی نه‌وتی كه‌ركوك، ده‌توانرێت ساڵانه‌ (9 ملیار دۆلار) داهاتی هه‌بێت‌و ناوچه‌یه‌كی كشتوكاڵیی گرنگه‌و نزیكه‌ی له‌60%ی دانه‌وێڵه‌ی سوریا له‌و ناوچه‌یه‌ به‌رهه‌مدێت، كه‌ داهاتی ساڵانه‌ی 3 ملیار دۆلاره‌.

وه‌ك پێشتر ئاماژه‌ی‌ پێدرا، رۆژی 21/1/2014 به‌ڕێوه‌به‌ری‌ كانتۆنی‌ جزیره‌ راگه‌یه‌نرا، پێكهێنانی ئه‌م كانتۆنه‌ به‌یه‌كه‌مین كابینه‌ی حكومه‌تی كوردیی داده‌نرێت له‌مێژوی رۆژئاوای كوردستان، بوه‌ دوه‌مین پارچه‌ی رزگاركراوی كوردستان له‌كۆی چوار پارچه‌ی كوردستان.

هه‌رێمی كانتۆنی جزیره‌ (له‌پارێزگای حه‌سه‌كه‌) ده‌كه‌وێته‌ باكوری رۆژهه‌ڵاتی سوریاو هاوسنوره‌ له‌گه‌ڵ عێراق‌و توركیا، چڕترین ناوچه‌ی كورده‌ له‌روی دانیشتوان‌و روبه‌ره‌وه‌.

رۆژی 27/1/2014 به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی كانتۆنی كۆبانی راگه‌یه‌نرا كه‌ پێكهاتوه‌ له‌شه‌ش پارت‌و رێكخستنی سیاسی‌و ژماره‌یه‌كی‌ زۆر له‌كه‌سایه‌تی سه‌ربه‌خۆ، كانتۆنی عه‌فرینیش كه‌ ناوچه‌یه‌كی شاخاویه‌و ده‌كه‌وێته‌ باكوری رۆژئاوای حه‌له‌به‌وه‌ له‌سنوری توركیا. له‌رۆژی 29/1/2014 له‌كۆبونه‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نی یاسادانانی خۆبه‌رێوه‌به‌ری دیموكراتی راگه‌یه‌نرا. هه‌ریه‌ك له‌هێڤی ئیبراهیم مسته‌فا، به‌سه‌رۆك وه‌زیرو ره‌مزی شێخ موس‌و عه‌بدولحه‌مید مسته‌فا، به‌جێگرانی سه‌رۆك وه‌زیر دیاریكران.

نه‌خشه‌ی سیاسی هێزه‌كان

هێزه‌ سیاسیه‌كانی رۆژائاوای كوردستان به‌سه‌ر سێ لایه‌نی سه‌ره‌كی‌و چه‌ند پارت‌و لایه‌نێكی بچوكدا دابه‌شبون‌و هه‌ریه‌كه‌یان ئینتیمایان بۆ هێزو لایه‌نێكی دیكه‌ هه‌یه‌ به‌ڵام به‌هۆی هه‌یمه‌نه‌ی پارتی یه‌كێتی دیموكراتی (په‌یه‌ده‌) به‌سه‌ر ته‌واوی بواره‌ سیاسی‌و ئابوری‌و سه‌ربازیه‌كانی دیكه‌وه‌ هێزه‌كانی دیكه‌ به‌رده‌وام ره‌خنه‌یان له‌و خۆبه‌رێوه‌به‌رییه‌ گرتوه‌.

هێزه‌كانی‌ رۆژئاوای‌ كوردستان دابه‌شبون به‌سه‌ر چه‌ند لایه‌نێكدا:

یه‌كه‌م: ئه‌نجومه‌نی سیاسی كوردی له‌سوریا كه‌ له‌8 پارتی كوردیی پێكهاتوه‌و كه‌ له‌ساڵی 2009 هاوپه‌یمانێتیه‌كه‌ پێكهاتوه‌و بریتین له‌م هێزانه‌:

پارتی دیموكراتی كوردیی له‌سوریا (ئه‌لپارتی) باڵی عه‌بدولحه‌كیم به‌شار، نزیك له‌پارتی دیموكراتی كوردستانی عێراق.

پارتی چه‌پی كوردیی له‌سوریا به‌سه‌رۆكایه‌تی محه‌مه‌د موسا له‌ساڵی 1965 دامه‌زراوه‌.

پارتی یه‌كێتی كوردیی له‌سوریا به‌سه‌رۆكایه‌تی ئیسماعیل حه‌می.

پارتی ئازادیی كورد له‌سوریا به‌سه‌رۆكایه‌تی خه‌یره‌دین موراد.

پارتی دیموكراتی كوردی سوریا باڵی نه‌سره‌دین ئیبراهیم.

حزبی دیموكراتی كوردی سوریی به‌سه‌رۆكایه‌تی جه‌مال شێخ باقی.

حزبی دیموكراتی كوردی سوریا به‌سه‌رۆكایه‌تی عه‌زیز داو.

حزبی نیشتیمانی دیموكراتی كوردیی له‌سوریا به‌سه‌رۆكایه‌تی تاهیر سه‌فوك.

دوه‌م: حزبه‌كانی ئه‌نجومه‌نی گشتی بۆ هاوپه‌یمانێتی دیموكراتی كوردیی له‌سوریا:

حزبی یه‌كێتی دیموكراتی كوردیی له‌سوریا به‌سه‌رۆكایه‌تی محێدین شێخ ئالی.

حزبی دیموكراتی پێشكه‌وتنخوازی كوردی سوریا به‌سه‌رۆكایه‌تی عه‌بدولحه‌مید ده‌روێش.

سێیه‌م: هێزه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و دو به‌ره‌یه‌:

پارتی یه‌كێتی دیموكراتی به‌سه‌رۆكایه‌تی ساڵح موسلیم نزیك له‌پارتی كرێكارانی كوردستان.

ره‌وتی سه‌ربه‌خۆی كوردیی له‌سوریا:

له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌ك له‌هێزو لایه‌نی دیكه‌ كه‌ به‌شێكیان له‌دوای سه‌رهه‌ڵدانه‌كانی شۆڕشی سوریا له‌2011 دژی ده‌سه‌ڵاتی به‌شار ئه‌سه‌د دروست بون‌و چالاكیی خۆیان ده‌كه‌ن.

* لە ماڵپەڕی ئاوینەوە وەرگیراوە

بۆچوون