Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2014/09/01 14:37
نوسەر: جینۆسایدی کورد

خوێندنەوەیەك بۆ حزبی بەعس و تاوانی ئەنفال

 نووسینی: تەها سلیمان

بەرایی : پێم وام وایە (( ئەنفال )) وەك تاوانی جینۆسایدكردنی گەلی كورد، لە هەرێمی كوردستانی عێراق، مشت و مڕێكی زۆر هەڵدەكرێ و هاوكات خوێندنەوەو قسەكردن لە سەر سیستەم و پێكهاتەی سیاسی ئەمڕۆو داهاتوومان پێك دێنێت، بە مانایەكی تر قسە كردن و خوێندنەوەی ئەنفال و بەعس، تەنیا هەوڵێك نیە بۆ ناسین و راڤەكرن و بەس، بەڵكو قسەیە لە ئایندەو پاشە رۆژی سیاسی و بەرگرتن لە دووبارە بوونەوەی ئەنفال، هەروەك دەبێ زۆر دژی ئەو رەهەندەبین كە ئەنفال راگوزەرانە دەخوێنێتەوەو پیشی وایە بەو خوێندنەوە، راگوزەرییانە ئیتر گرنگی و بارستایەك بۆ قسە و لۆژیكی خوێندنەوەی ئەنفال و بەعس نامێنێ، یان تاقە هەوڵێك لە رێگای خوێندنەوەی ئەنفال و بەعسدا بە (بەس ) دەزانێ و پێی وایە دوای ئەو تەنها هەوڵە ئیتر شەرمە قسە لە سەر ئەنفال بكرێ. ئەنفال وەك تاوانی جینۆسایدی گەلی كورد چەندین رەهەندی جۆراو جۆری هەیە، لە رووی كۆمەڵایەتی، فەرهەنگی، سیاسی، فیكری و فەلسەفی و هتد.. پرسیارەكە ئەوەیە ئایا كاتێ كە بمانەوێ دەست بۆ یەكێ لەو لایەنانە ببەین وقسەی لەسەر بكەین، نەك پڕاوپڕ وڵامیان دراوەتەوە، بەڵكو كەرەستەی پێویستمان لە بەردەستە تا لێكۆڵینەوەی وردییان لە سەر ئەنجام بدەین ؟ یان ئەنفال لای رۆشنبیری كورد بوەتە ئەو پرسیارە جدییەو لە كۆنەستی كوردیدا بوەتە مەسەلەیەكی میلی ؟ ئایا كورد توانیویەتی لە رێگای (بەعس) ناسییەوە ئەنفال و باگراوەندی مەترسییەكانی بناسێ و بیانخاتە ژێر جەدەل و گفت و گۆوە؟ یان كۆی رۆشنبیرو سیاسەت وان و تاكی كوردی جەستەو هۆش و بیرێكی داهێزراون لە ئاست ئەنفال و بەعس؟ من وای دەبینم كە تا هەنووكە ئەنفال لە چوارچێوەی گووتاری كوردیدا لە بازنەی دروشمێكی ( سیاسی – بریقەدار ) نەچوەتە دەرەوەو هەرچی هەوڵە كانیشە ناگەنە ئاستی كەمتر لە پێویستی خوێندنەوەو راڤە كردنی ئەنفال و لایەنە جیاجیاكانی. دەبێ بە لایەنی كەم ئێمە بتوانین ئەنفال لە دروسمە سادەكانەوە (( ئەنفال پەڵەیەكی رەشە بە نێوچاوی بەعس)) وە بگۆڕین بۆ بابەتێكی سەرەكی و ستراتیژی كە دروست بینای گوتاری ئایندەو كۆمەڵگایەكی تەندروستمان بداتێ، نەك ئەو تێڕوانینە لنگ و قۆچەی كە پێی وایە  رووخانی بەعس و دەسڵاتەكەی ئیدی پێویستی قسەكردن لە سەر ئەنفال و لایەنە جۆراو جۆرەكانی نامێنێ، كە ئەمەش بۆ خۆی رێك پێچەوانەی قسەكردنمانە بە ئاراستەی ستراتیژی نەتەوەیی و نیشتمانیمان و پاشە رۆژی سیاسیمان. بڕوام وایە ئەنفال (جینۆسایدكردنی گەلی كورد) تا ئەم ساتانەش و بۆ داهاتووش ئەو پێگە فەلسەفی و فیكرییە بنەڕەتیەیە كە بەعس و ئەوانەی ئینتمایان بۆ بەعس و شۆڤێنیزمی عەرەبی هەیە، لەسەری راوەستاون و بەردەوام كاربۆ فراوانكردنەوەی پێگەكانی و بەهێزكردنی دەكەن، هەرلێرەشەوە بەردەوام پێویستمان بە خوێندنەوەی بەعس و ئەو فەلەسەفەیەو ئەنفال دەبێ و نابێ دەست بەرداری بین.

سروشتی بەعس

كاتێ كە باس لە سروشتی بەعس یاخود پێك هاتەی سروشتی بەعس دەكەین، ئەمە ئەو مانایە ناگەیەنێ كە قسەو لێكدانەوەو توێژینەوە بەو ئاراستەی نیە، بەڵكو جیا لەوە رەنگە كێشەی گەورەی ئێمە لەوەدابێت تا ئەم ساتەش لە ئاستی پیۆیست دەرەنجام و لایەنە جیاجیاكانی ( ئەنفال ) مان نەخستوەتە نێو چوارچێوەی خوێندنەوەو بەدوادا چوونێكی گشتی و بابەتیەوە، ئەمەش رێك گرفتی نەناسینی سروشتی (بەعس) ە كە بێ ئەملاوئەولا یاخەمان دەگرێ و پێشم وایە بەردەوام قەبارەی زیانەكانی زیاد دەكا، بۆیە لەم ئاستەدا وای دەبینم پێویستمان بە دوو مەسەلەی زۆر گرنگ هەیە كە نابێ لەبیری بكەین، یەكەم، بەعس و دووەم، كەسایەتیەكانی ناو بەعس (( نموونەی صدام )) بەعس بۆ خۆی پێك هاتەیەكی فرە ئاڵۆزو فرە جەمسەری هەیەو تێگەیشتن لێی هەروا ئاسان نیە، بە دیدێكی تر بەعس جۆرە مۆدیلێكی ( پان – عەرەبیزم )ە كە رێگاوجێگای جیاوازی لە گەڵ هیچ مۆدێلێكی تری عەرەبی قبوڵ ناكا، بەمەش خۆی بەمیراتگری كلتووری گشت عەرەب دەزانێ و بەردەوامیش لە هەڵپەدابوە بۆ سەلماندنی ئەم راستییە بەسەر بەرامبەردا، ئەگەر وردتر قسەبكەین دەبێ بڵێین بەعس بەردەوام دۆستی دۆستەكەی بە هاوڕێ و دوژمنی دۆستەكەی بە دووژمن ودووژمنی دووژمنەكەی بە هاوڕێی و هاوڕێی دوو ژمنەكەی بە دووژمن لە قەڵەم داوەو بەكرداریش كاری بۆ بەرجەستەكردنی كردوە. پاشان با بگەڕێینەوەو بۆ پێناسەی سروشتی بەعس لە پەیامەكانی خودی بەعس خۆیەوە دەست پێبكەین، وەك یەكێ لە پیاوەكانی بەعس دەگێڕێتەوەو دەڵێ (( بۆ یەكەمین جار كە مێشیل عەفلەقم بینی وام زانی لە حزووری پێغەمبەرێكی پاكدام ))م، (( میشێل عەفلەق خۆی دەڵێ: بەرەنگاربوونەوەی بیری رووخێنەر، تەنیا موناقەشەو بەرپەرچ دانەوە نییە، بەڵكو ئەبێ خوازیارو ئەوانەی بڕواشیان پێیەتی لە ناوبیرێن )) لەشوێنێكی تردا (( عەفلەق )) دەڵێ: كورد لە عێراق و سوریا، بەربەر لە رۆژئاوای نشتمانی عەرەب كۆسپن ( جەزائیر )، بۆ ئەوەی وەحدەی نیشتمانی عەرەبی دروست بێ، دەبێ لە ناو ببرێن )). ئێمە ئیتر توموومژ یان گومانێك ناهێڵینەوە بۆ ئەوەی كە ئێمە بزانین سروشتی بەعس تاچەن سروشتێكی دڕندایەو لە پێناوی سەپاندنی هەژموونی خۆی تا دەست بڕكا لەپ دەكووتێ و هەر لە سەرەتای هەڵتۆقینەوە پرۆژەی كوشتنی جیاوازی و پیرۆزكردنی خۆی رادەگەیەنێ، پاشان كێن كە پرۆژەكەی عەفلەق و بەعس دەگەیەننە لوتكەو جێ‌بەجێی دەكەن؟ یان باشتروایە بپرسین ئەو جۆرە كەسانەی كە دەبنە واریسی حەقیقی بەعس و پرۆژەكەی لە كام لە توێژەكانی كۆمەڵن؟ بنەماڵەیەكی نیشتمان پەروەر؟ بنەماڵەیەكی ئاینخواز؟ ئێمە لێرەدا لە نموونەی ئەو كەسانە بە گونجاوی دەزانین ((صدام )) بكەینە نموونەو بۆ تەواوكردنی ئەم لایەنە لێی بدوێین، چونكە (( صدام )) لای بەعس و بەعسییەكان ئەو كەسایەتی و سەرۆكە پێرۆزەبوو كە مومكین نیە رەخنەو سەرزەنشت بكرێ لە هەر بزاوتن و كارێكدا، وتەكانیشی بۆ بەعسییەكان وەك پەیامی ئاسمانی وابوون و گفتو كۆكردنیان بڤەو حەرامبوو، خودی (( صدام )) پیاوێكی دەروون نەخۆش بوەو دەگێڕنەوە سەردەمی مناڵی بە شەڕە چە قۆو كێردو هتد بەسەر بردوە، هەمیشە حەزی بە زەبرو زەنگ و كوشتن و بڕین بوەو لە مناڵیەوە تا دواساتەكانی ژیانی لە لوتكەی فەرمانڕەواییدا، نەیتوانیوە بێ شەڕو كوشتن بژێ، تەنانەت وا دەگێڕنەوە (( صدام)) بە مناڵی ئەگەر شەڕی لە گەڵ مناڵان دەست نەكەوتایە، دەبوو گیان لە بەر بگرێ و ئازاری بدات، تەنانەت هەر بە مناڵی (( صدام )) ئامادەیی ئەوەی تیانەبوە دەسڵات لە گەڵ هیچ كەس دابەش بكا، بەڵكو جەختی لەوە كردوەتەوە كە هەمیشە وەك سەرۆك و لە ئاستی پیرۆزیدا مامەڵەی لە گەڵ بكرێ، هەر ئەمەشە وا لەم مرۆڤە دەكا بەعس هەڵبژێرێ چونكە بەعس لەم جۆرە كەسێتیانەی ویستوەو هەڵپەی بەدوادا كردوون، بە دیوێكی تردا ئەگەر ((صدام )) لە سەرۆكی مناڵانی گەڕەكەكەی خۆیانەوە هەلی ئەوەی بۆ هەڵكەتبێ بێتە سەرۆكی حزب و لە سەرۆكی حزبیشەوە بۆ سەرۆكی دەوڵەت و لە رێگای دەوڵەتیشەوە قسە كردن و ئوتاف دان بە ناوی ئومەی عەرەبەوەو دواتر لە لایەن خودی ( بەعس )وە ناوهێنانی وەك (( قائد الامە العربیە )) ناكرێ و مومكین نیە دەستی پێوەبنێ و بیداتە دواوە، گرنگیش لێرەدا كە پێی بگەین ئەو راستیەیە كە سروشت و پێك هاتەی ( بەعس و صدام ) دوو رووی راستە قینەی یەك دراون، واتە ئەگەرچی صدام و بەعس دوو پرۆسەی جیاواز هێناونیەتە ئارا، بەڵام بێیەك نایانكراوەو لە رەهەندی بیركردنەوەی هەردووكیانیش ( كوشتن، بڕین، لە ناودان، قبوڵ نەكردنی جیاوازی، چەپاندنی دەسڵات و سەپاندنی هەژموونی خۆیان) وێكیانی گرێ داوەتەوە. باشترین و سەلمێنراوترین بەڵگەش (( سروشتی پرۆژەی بەعس و دامەزراندنی و سروشتی كەسایەتی صدام ))ە كە تەواوكەری یەكتربوون.

ئەنفال و بەعس

ئێمە وتمان (( میشێل عەفلەق )) لە جێگایەكدا دەڵێ‌: كورد لە عێراق و سوریا، بەربەر لە رۆژئاوای نیشتمانی عەرەب كوسپن، بۆ ئەوەی یەكێتی نیشتمانی عەرەب دروست بێت دەبێ لەناو ببرێن )) تەماشی ئەم قسەیەی ( تاریق عەزیز ) بكە چەن ساڵ دوای (( عەفلەق ))و رێك لە ساڵی 1983 بە كورد دەڵێ: ئێمە ناڕۆخێین چونكە دوونیا لە بەرامبەر ئێراندا پشتیوانیمان لێدەكات، رۆژێكیش دێ ئەم شەڕە كۆتایی دێ، ئەگەر ئێستا بێن و لە گەڵمان پێك بێن چاكەیەكی گەورەمان لە گەڵ ئەكەن هەرگیز لەبیرمان ناچێتەوە، خۆ ئەگەر شەڕ درێژە پێبدەن، دوای تەواو بوونی شەڕی ئێران ئەو جەیشە زەبەلاحەی بۆ شەڕی ئەوانمان دروست كردوە ئەیهێنینە سەرئێوە، سالێك وەخت و سەد هەزار كوژراوتان بۆ تەرخان دەكەین، بەڵام خاكتان بە تۆركە ئەبێژین و تەفرو تووناتان ئەكەین )). لەجێگایەكیتر ((علی حسن مجید))، (( علی كیمیاوی )) دەڵێ: راگواستنی كورد راناوەستێنم، هەركاتێ لە راگوێزان بووینەوە لە هەموو شوێنێك دەست دەكەین بە پەلاماردانیان ))، واتە لە بەرایی دروست بوونی بەعسەوە تا مانی لە لوتكەی فەرمانڕەوایی و ئەم ساتەش بەعس و سەركردەو دام و دەزگاكانی لە ژێر سێبەرو پیروزی سەرۆك و تەحقیق كردنی پرۆژەكەی بە دوای رەوایەتیدان گەڕاون و دەگەڕێن، بۆ كوشتن و بڕین و كپكردنەوەی نەیارو ئەوانەی جیاوازن لە گەڵیدا، ئەنفالیش (وەك تاوانی جینۆسایدی گەلی كورد)، روونترین و بەرجەستەكراوترین پەلامارو پرۆسەی بەعسە بۆ ئەومەبەستەی سەرەوە، ئەوەتانێ لە جێگایەكی ترو تایبەت بە ئەنفال  (عەلی كیمیاوی) دەڵێ: من هەموویان بە چەكی كیمیاوی تاقبڕدەكەم ، بزانم كێ قسە دەكات ؟ كۆمەڵی نێودەوڵەتی ؟ لە كۆمەڵی نێودەوڵتی بەم و لەوانەش گوێیان لێدەگرن ))، ئەمە رێك ئەو یەقینەمان لا دروست دەكات كە (( بەعس )) ((صدام )) وە بۆ گشت ئەندامانی هەرەمی پێك هاتە تۆتالیتارییەكەیان دەسڵاتی تەواویان پێدراوە بۆ لە ناوبردنی كوردو شوناسی كوردبوون، بۆ ئەوەی لانی كەمی پرۆژەكەیان بگەیەننە جێگای مەبەست، وە ناشتوانرێ ئەم مەسەلەیە لە بازنەی قسەكەی ( عەفلەق ) بكرێتە دەرەوە كە كورد مەترسی پلەیەك بوە لە بەردەم مەیلی فراوانخوازانەو پرۆژەی بەرجەستەكردنی هەژموونی ئەواندا. بۆیە پەلاماری (( ئەنفال )) بۆ سەركورد لای بەعس ئەوپەڕی رەوایەتی وەردەگرێ و دوای پەلامارەكەش بێ شەرم لە كۆبوونەكانیاندا، ((علی كیمیاوی)) بڵێ: من ئەو خەڵكە بێ شومارە لە كوێ دابنێم، بۆیە كەوتمە دابەشكردنیان بە سەر پارێزگاكاندا، ئەو كاتەش بە بلدۆزەرەكان بەم لاوبەولادا، بڵاویان پێدەكەم )) واتە زیندەبەچاڵیان دەكەم. هەر لەدرێژەی قسەكانیدا دەڵێ: بە بلدۆزەر دەیانكەمە ژێر خۆڵەوە )) ئەمە قسەیەك نیە هەروا لە خۆڕا هاتبێ و حاڵەتێكی توڕەبوونی (( علی)) لەپشتەوە بێ، بەڵكو رەهەندێكی مەترسیدارو باگراوەندێكی پڕ لە پرسیاری هەیەو مەرجەعێكی باش لە ئاستی سەرۆك (( صدام ))وە ئەم دەسڵاتەی پێداوەو ناوەڕۆكی ئەو دەسڵات پێ بەخشینەش بۆ بڕین و یەكلایی كردنەوەی شەوتێكی دیاری كاربوە لە پرۆژەی سەرۆك و بەعس لە پێناوی رەوایەتی و جێ‌بەجێ‌ كردنی. ئەوەتانێ (( صدام ))لە بڕیارێكی بەناو ( ئەنجومەنی شۆرش ) دا : بڕیاردەدا / بە پشت بەستن بە ئەحكامی بڕگەی ((6)) لە مادەی ((42)) دا بڕگەی ((6)) لە مادەی ((43))ی دەستور، وە بۆجێبەجێكردنی ئەو بڕیارەی لە كۆبوونەوەی هاوبەشی ئەنجوومەنی سەركردایەتی شۆڕش و سەركردایەتی هەرێمایەتی حزبی بەعس دراوە لە رێكەوتی 18/3/1987 بڕیاریدا، لە خاڵی دووەمدا هاتوە: بۆ جێ‌بەجێ‌ كردنی مەبەستەكانی ئەم بڕیارە هەڤاڵ ئەندامی سەركردایەتی هەرێمایەتی حزب دەسڵاتی تەواو ئەگرێتە دەست و ئەستۆ لە هەموو دەزگا مەدەنی وسەربازی و ئەمنییەكاندا، وەبەشێوەیەكی تایبەت ئەو سەڵاحیاتانەی سپێردراوە (( بە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی و لیژنەی كاروبارەكانی باكور ))، ئیتر لێرەوە دەتوانین ئەوە پشتڕاست بكەینەوە كە بەعس و دەسڵاتە تووتالیتارییەكەی بە هاوبەشی و بە پێی بڕیارێك كە سەركردایەتی هەردوولا لەسەری كۆك بوون هەنگاو بۆ بەرفراوانترین پەلاماری ئەنفال دەنێن و هەر لە وێشەوە (( ئاین) دەكەنە سێبەری سەر رەوایەتی دانی زیاتر بە پەلامارەكە، ئەم مەسەلەیە جارێكی تر دێینەوە سەری و قسەی زیاتری لەسەردەكەین، بەڵام دەبێ هەرلێرەدا ئەو مەسەلەیە پشت راست بكەینەوە كە پەلاماری ئەنفال بۆ سەركوردو شووناسی كوردی چی وەك تیئۆرو چی وەك پراكتیك پەیوەستیەكی راستەوخۆی بە بوونیادە گشتی یەكانی فەلسەفە وفیكری بەعس و لێكدانەوەو شیكار كارییەكانی بەعسەوە هەیە بۆ داهێزراندن و لە بەینبردنی كلتوری كۆمەڵی كوردی بەسەرجەم كایە جیاجیاكانیەوە. لەلایەكی تریشەوە بیركردنەوەو پرۆژەیەكی قوڵ و رەگ قایمە بۆ تەفرو تووناكردنی وەزیفەكانی ئێمە لە بەرامبەر دوونیایەك كە بەلای خودی بەعسەوە، ئەو بەرهەمی هێناوەو تاكە خاوەن و وارسی شەرعی خودی خۆیەتی، لەو دوونیایەشدا كە ئایدۆلۆژیاو فیكری بەعس تیایدا تەراتێن دەكات، رۆڵی سەرۆك بە سەر هەموو كایەكانیدا بێ سنورو هاوتایە، واتا بێ پرس و رای سەرۆك و پیرۆزراگرتنی ووتەزاكانی هیچ شتێ ناخرێتە چوار چێوەو مەداری كردارییەوە، بە ماناو راڤە كردنێكی تر دەبێ وێنەكان وێنەی سەركردەبن و سەرۆكیش بەردەوام خۆی هەڵكێشێ و شانازی بە خۆیەوە بكا، خۆ ئەگەر وردتر قسە بكەین دەبێ بڵێین فیكرو دەسڵاتی بەعس نموونەیەكی زۆر سەیرو پڕ لە گرێیە یان هاوچەشنییەكی پێوەدیارنیە لە گەڵ دەسڵاِتەكانی ناوچەكە. گوتاری بەرجەستە كراوی ئەم دەسڵاتە و پرۆژەی كاربۆكراوی لە لایەن دام و دەزگاكانیەوە بە سەرپەرشتی و چاودێری راستەوخۆی سەرۆك (( صدام )) جارێكی تر جەخت لەو راستەیە دەكەنەوەو دەسەلمێتەوە، دەبێ لێرەدا دانبەوراستییەشدا بنێین كە بەعس ئەنفال وجینۆسایدی هەر تەنها دژی كوردو شوناسی كوردی و نیشتمانەكەیان نەبوە، بەڵكو دژی سەرجەم كەمایەتیە نا عەرەب و نا ئیسلام و ناسونیەكان ئەم رەفتارەی نواندوە. بەعس ورییانەو زیرەكانە كاری لە سەر كەمایەتی و زۆرایەتی ئاینی و نەتەوەیی لە عێراقدا كردوە، سەرەتای ئەم كاركردنەش خوێندنەوەیەكی وردە بۆ سروشت و پێك هاتەی كۆمەڵگای عێراقی و لە وێشەوە تواندنەوەی لە ناو فیكرو پرۆژەی بەعسیزمدا. بالێرەدا بەڵگەیەكی روون بێنینەوە كە بانگەوازێكی (( وەفیق سامەڕایی ))یە ناوبراو لە بانگەوازێكدا دوای هەڵاتنی لە ژێر دەستی رژێم كە ئاراستەی سەركردەكانی عەرەبی كردوە دەڵێ: ئەنفال بوەتە هۆی شەهیدبوونی (( 200 )) دووسەد هەزار كورد كە زۆربەیان سوونەن، هەروەها (( میخائیل رەمەزان))ی هاوشێوەی (( صدام)) لە یاداشتەكانیدا ئەڵێ: لە دوای شەڕی عێراق – ئێران صدام فەرمانی بە دڕندەكانی دا بەبێ پارێز دەست بكەن بە كوشتنی كورد، علی حسن زۆری لە هاوڵاتیانی كورد كوشتبوو، دیسان بۆ جێبەجێكردنی ئەو ئەركە هێرشی كردە سەر سەدان گوندنشین بە ( بای مەرگ ) لە ماوەی شەش مانگدا زیاتر لە ( 200 ) سەدهەزار كورد فەوتان لە ئەنفالە كانداو زیاتر لە 75% ی گوندەكانی وێران كرد لە كۆی ((5000)) هەزار گوندی كوردی لە عێراق، یان ئەوەتانێ علی حسن مەجید ))لە زمانی خۆیەوە راستی ئەو قسانەی (( وەفیق و میخائیل )) دەسەلمێنی و دەڵێ: ئەوەی ئێمە ئەنجاممان داوە شتێكە، كە حزب و سەركردایەتی هەرگیز نەیانتوانیوە بیكەن تا لەساڵی 1987 كە بەشێكی لە سایەی یارمەتی و پشتیوانی خواوە بوو هیچی تر ))، لێرەدا دەتوانین بڵێین وەك گومان لە قسەكانی ((علی )) دانیە ئاوهاش قسەكانی هەردوو (( وەفیق و میخائیل )) یش گومانی تیانیە، چونگە لە لایەك هەردوو ئەوكەسایەتیە بەرپرسیاێتی گەورەیان لای رژێم هەبوەو خودی (( وەفیق )) بەرپرسی هەواڵگری گشتی عیراق بوەو ئەم دەزگایەش راستەوخۆ پەیوەندی بە ئەنفال و قركردنی كوردەوە هەبوە. كەوابوو بۆ تێگەیشتن لە ئەنفال و كاركردەكانی، بوعدو رەهەندەكانی رێگایەكی پێویست و بابەتی كە لە پێشماندا بێت وەك بەختیار علی نووسەرو رووناكبیر: ((رێگای تێگەیشتنە لە بەعس ))،  بەبێ ناسین و خوێندنەوەی بەعس ناتوانین ئەنفال بە كۆی دیاردە مێژوویی و كۆمەڵایەتی و دەرونیەكانی دیكەوە گرێ بدەینەوە، چی بە خوێندنەوەی سروشتی بەعس و چی بە وەدبوونەوە لە بوعدو رەهەندەكانی ئەنفال، دەتوانین بێژین ئەنفال هەر سەرچاوەو رەگ و ریشەیەكی هەبێ، سەربە هەر ئایدۆلۆژیاو رووداوێكی مێژوویی بێ، پێشتروبەرلە خودی پەلامارەكە بۆ سەر كورد بەناوی (( بەعس )) تێپەڕیوەو خەمڵیوە و فۆرم و مۆركێكی تازەی لە زهنی بەعس دا وەركرتوە. پێچەوانەی ئەمەش وەك بەختیار دەڵێ: دەتوانین بێژین ئەنفال پێوەندی هەیە بە لە دایك نەبوونی (( بەعس ناسی یەوە )) ئالەم حاڵەتەشدا دەتوانین جەخت لە سەر راستییەكی تربكەینەوە ئەگەر دروست وابێ و تا ئەم ساتەوەختە ئێمە بە پرۆسەی بەعس ناسی دا گوزەرمان نەكردبێ، ئەڵبەت (( ئەنفال )) یشمان وەك پرۆسەی جینۆسایدكردنی كورد بوونمان، ناناسیوەو بەمەش چەندین جاریتر دەكەوینە بەردەم مەترسی ئەنفالەوە. بۆیە قسەكردن و لێدوان لەم لایەنەو خوردكردنەوەی مەغزای شاردراوەی ئەركێكە بە پلەی یەكەم یاخەمان رادەوەشێنێ و بێدەنگ بوون و بە پەراوێز خستنی نەخۆشیەكی كوشندەیە پێش هەركەس لە جەستەی رۆشنبیری كوردیدا ودواتر كایە جیاجیاكانی تری كۆمەڵ.

 كام میتۆد بۆ بەرجەستە كردنی ئەنفال؟

لێرەدا هەقە بەو پرسیارە دەست پێ بكەین كە ئایا پەلاماری ئەنفال بۆسەر كورد رێك لە ساڵی 1988دا دەستی پێكرد؟ بێگومان وڵامەكانمان بەم ئاراستەیە هەوڵی بە مەنهەجی كردنی ئەو راستیەیە كە ئەنفال وەك بیرۆكەی جینۆسایدكردنی گەلی كورد، لە گەڵا درووستبوونی بەعسدا، بەردەوام گەشەی كردوەو بوەتە یەكێك لە خاڵە سەرەكی وبنەڕەتیەكانی بەرنامەی كاری بەعس، ئەگەرچی لە پێشتردا باسی هەندێ لەو لایەنانەمان كرد، بەڵام پێویست وایە لێرەدا بە روونی و بەپێی هەندێ بەڵگەی پشت راست كراوە، رووی دیارو بابەتی ئەم بۆچوونە جارێكیتر بسەلمێنینەوەو بیخەینەڕوو. لە ساڵی 1987 ئەنجومەنی بە ناو سەركردایەتی شۆڕش كە بەرزترین دەسڵاتە لە عێراقداو لە ژێردەسڵات و رێبەری (( صدام )) دایە پرۆژەیەكی بەناوی ئەنفال داڕشت و زنجیرە پەلامارو هێرشێكی بۆ لەناوبردنی كورد دەست پێكرد، كە هەشت قۆناغ و هەڵمەتی كۆتایی لە خۆگرتبوو، لە سەرجەم ناوچە جیاجیاكانی كوردستان. لەم پەلامارەدا (( 30 )) هەزار سەربازو جاش و پیاوەكانی ئەمن و هتد.. هێزی ئاسمانی و زەمینی بەجۆرەها چەكی قورسەوە بەشدارییان كرد، نزیكەی (( 5000 )) هەزار گوند سوتێنراو وێران كرا، (( 182 )) هەزار مناڵاو پیرو لاو ژن و هتد.. بێ سەرو شوێن كران و (( دوو لە سێ))ی خاكی كوردستان بە ناوچەی (( یاساغ )) ناوزەد كرا، بەڵام دەتوانین لێرەدا بە (نا)یەكی درێژ دەست پێبكەین و بڵێین، پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كوردو شوناسی كوردی، نە لێرەوە دەستی پێكردوەو نە رەواشە ساڵی 1988 بكرێتە سەرەتای هێرش و پەلاماری ئەنفال بۆ سەركوردو شوناسی كوردبوون، ئەگەر ساڵی ((88 )) مان كردە سەرەتاو كۆتایی پەلاماری ئەنفال ئەوا پێمان باش بێ یان نەْ ، پاشەڕۆژی سیاسی وڵاتەكەی خۆمان دەخەینە بەردەم گەورەترین مەترسییەوەو ناشتوانین شوناسی كوردبوونمان لە بەردەم ئەگەری دووبارەبوونەوەی پەلامارەكاندا بپارێزین. بە دیوەكەی تردا هەر وەك (( دكتۆر جاسم تۆفیق )) دەڵێ بە رای ئێمە هیشتا زووە وەسفی سروشت و ناوەڕۆكی ئەو پرۆژە خیانەتكارییە بكرێ‌، خوێندنەوەو هەڵسەنگاندنی ئەو دۆكۆمینتۆیانەی لە بەردەستان پێویستیان بە كاتێكی زۆرتر هەیە، بەڵام وەك دكتۆر خۆشی لێناگەڕێ ئەمە قەت مانای ئەوەنیە دەستەو وەستان دانیشین ودەستبردن بۆ تەفسیركردنی نهێنیەكانی دوو توێی ئەم پەلامارە، بە بڤەو مەترسی لە قەڵەم بدەین، لە راستیدا رەنگە یەكێ لە گرفتە سەرەكیەكانی ئێمە رووبە روو نەبوونەوەی مەترسییەكانی بەردەممان بێ لە دوێنێ و ئەمڕۆو سبەینێی داهاتوودا. كە وابوو دەبێ بەر لە هەموو شتێ بزانین كە مەنهەجی بەعس بۆ تەحقیق كردنی پەلاماری ئەنفال چی لە خۆگرتوە، دیارە ئەمانەی لای خوارەوە سەرە دێڕی ئەو مەنهەجەی بەعس بوون وەك: چۆڵكردن و وێرانكردنی ئەو گوندانەی كەوتبوونە دەرەوەی بازنەی هەژموونی حكومەت، راگواستنی كۆمەڵانی خەڵكی ئەوگوندو شارانەی بۆ خوارووی عێراق، (( یان كۆكردنەوەیان لە شارە گەورەكان لە ژێر چاودێری توندو تیژی حوكومی ))، دروست كردنی ناوچەی قەدەغەكراو، كوشتنی هەركەسێ بچێتە ئەو ناوچانە، مین رێژكردنی ناوچە قەدەغە كراوەكان، دانانی ئابڵووقەی ئابووری لە سەر ئەو ناوچانەی كە رژێم دوور بوو لێیەوە یان نەیدەتوانی بەسەریدا زاڵ بیًَت، بۆردوومان كردن بە بەردەوامی لە سەر ناوچەكان، سووتاندن و خاپوركردنی گوندەكان لە جارێ زیاتر، بە كارهێنانی چەكی كیمیاوی لە زۆر جێگا، سەرژمێری خەڵكی بۆ زانیاری زیاتر، كوشتنی خەڵكی بە كۆمەڵا، دروستكردنی ئۆردوگاو تەلبەند كردنی چوار دەوری، بڵاوكردنەوەی ترس و تۆقاندن و دڵا رەقی رژێم لە ناو گوند نشینەكان، تەقاندنەوەی كانیاوو سەرچاوەی ئاوی گوندەكان، وهتد ئەمانەو زۆری تر بە بەڵگە ساغ بوونەتەوە كە رەهەندێكی گەورەو بەرینی گوتاری بەعس بوو بەسەرجەم كایەكانیەوە، بۆ سڕینەوەی شوناسی كوردی و كوردبوون و دواتریش لوتكەی پەلامارەكە ناوی ئەنفالی لێدەنرێ كە رێك دەكاتە ساڵی 1988، نەك تەنیا ناوزەدكردنی پەلاماری ئەنفال لە ساڵی 1988 بۆ سەر كوردو شوناسی كوردبوون. كەوابوو دەبێ بەردەوام جەخت لەوە بكەینەوە كە ئەنفال جیالە بەهاری ساڵی (( 88 )) رەگێكی قوڵتری لە گوتارو فیكرو خوێندنەوەی بەعسدا هەیە، بەم بەڵگانەی لای خوارەوەش مومكینە بتوانین سەرەداوی ئەو رەگە بناسین و تا رادەیەك ئەوەمان لا ساغ بێتەوە كە توخم و رەگەزی ئەنفال لە گوتاری بەعس دا تەنها رێك ناكاتە ساڵی 1988، دروست وایشە پەیوەست بە پەلاماری ئەنفال زۆر بەڵگەی شاراوە هەن، بەڵام كاركردنی ئێمە تایبەت بەم لایەنە بۆ ناسین و پەیبردنە بە مەنهەجی بەعس، كە كاری لە سەركردوەو دواتریش رەدكردنەوەی ئەو هەڵەی كە گوایە پەلاماری ئەنفال ساڵی 1988، ئێمە لە چەند جێگایەكی تریش وتمان بەعس لە سەرەتایی دروست بوونییەوە، ئەو هەڕەشەیەی خستوەتە بەردەم شوناسی كوردبوونەوە وەك: دوای ئەوەی بەعس بۆیەكەمین جار دەسڵاتی گرتەدەست و شەش مانگ بە سەر دەسڵاتەكەیدا تێنەپەڕیبوو لەسنووری پارێزگای كەركوك لە قەزای دووبز (( 22 )) گوندو لەسنووری پارێزگای هەولێر لە قەزای مەخمور (( 6 )) گوندو لە ناحیەیی سەرگەردان (( 14 )) گوند كە كۆی هەموویان دەكاتە (( 42 )) گوند، دانیشتوانەكەی ئاوارەو دەربەردەركردوجێگاكانیانی بە عەرەب پڕ كردەوە، ئیتر لەم كاتەوە بە كرداری دەست دەكرێت بە جێبەجێكردنی توخم و رەگەزە دژە مرۆییەكانی ئایدۆلۆژیای بەعس، دوا بە دوای ئەمەش بە ناوی پشتێنەی ئەمنی سەر سنوورەوە لە نێوان ( سوریا – عێراق و عێراق – توركیا و عێراق – ئێراندا ) لە پارێزگای ( هەولێر و سلیمانی و دهۆك )دا سەرجەم ئەو گوندانەی خاپوركران و دانشتوانەكەی ئاوارەی شارو شارۆچكەكان كراون (( 926 )) گوندبوون، لە پرۆسەیەكی نەخشە بۆ كێشراویشدا ئەم بازنەیی توندتر كردەوەو عەرەبی لە زۆربەی ئەو ناوچانەدا نشتەجێكرد، بەتایبەت سنوری پارێزگای هەولێرو دهۆك و ئەو پەڕی توانای مادیو مەعنەوی بۆ رەخساندوون، هەر لە درێژەی ئەم هەڵمەتەدا (( 120 )) گوندی سنووری قەزای خانەقینی رووخان و سەرجەم دانشتوانەكەی بەشێكی ئاوارەی ئێران بوون و بەشێكی زۆریشی بەرەو خورووی عێراق بران، لە ساڵی 1971 چل هەزار خێزانی كوردی فەیلی كە ژمارەیان (( 180 )) هەزار كەس دەبوو، دەست گیرا بە سەرموڵك و ماڵ و سامانیانداو ئاودیوی ئێران كران، هەروەها سەرنگوم كردنی (( 8000 )) هەزار بەرزانی و هەرلەم كاتەشدا زیاتر لە (( 300 )) هەزار كوردی تری فەیلی لە ساڵی 1980 ئاودیوی ئێران كرد بە بیانووی ئەوەی ئەوانە بە رەچەڵەك ئێرانین و هتد، لە كۆی ئەم (( 300 )) هەزار فەیلیە (( 15 )) هەزار گەنجیان لێ بێ سەرو شوێن كردن و تا ئێستا چارەنوسیان دیارنیە، هەوەها رووخاندنی گووندەكان و ئاوارە كردنی دانشتوانی ناوچەی (( زەنگ ئاباد )) كە سەر بە پارێزگای دیالە بوو، ئەمە جیالەوەی كە بەردەوام و لە هەر جێگایەك بۆی كرابێ بەعس سەرقاڵی (( كوشتن و بڕین )) ی كوردبوەو تەنانەت تا كارگەیشتە ئەوەی لە ناوەڕاستی هەشتاكاندا مناڵانی كەس و كاری بەرهەڵستكاری كوردییان وەك بارمتە دەگرت و سەرەنجام تا ئێستاش بێ سەرو شوێن دەكران و دوای رووخانی رژێم بەشێكیان ناو یان تەرمەكانیان لە زیندانەكاندا دەدۆزرایە.

ئایا هەموو ئەمانە ناچنە چوارچێوەی پەلاماری ئەنفال بۆ سەر شووناسی كوردی؟ ئەكرێ ئێمە لێرەدا ساڵی 1988 و پەلاماری ئەنفالی ئەو ساڵە بە لوتكەی پەلامارە بەردەوامەكانی بەعس بۆ سەر كورد ناو زەد بكەین و بڵێین ئەم پەلامارە درێژەی پرۆژە دژە كوردییەكەی (( بەعس ))ە .كەوابوو راستیەك هەیە دەبێ بەردەوام جەختی لە سەر بكەین ئەویش ئەوەیە بەم كۆڵەوارییەی تێگەیشتنی ئێستامانەوە لە ئەنفال، هەمیشە لە بەردەم مەترسی دووبارە بوونەوەیداین.

ئەنفال و بەعس و ئایین

(( صدام حسین )) وەك لە بەرایدا وتمان بیركردنەوەو سروشتێكی دڕندانەی هەبوە، بەردەوام ئارەزووی كوشتن و بڕین و كوشتنی دەنگە جیاوازەكانی بەرامبەری كردوە، ئەمەش بە رێگایەك یان بەتەنیا رێگا دەزانێ بۆ سەپاندنی هەژموونی خۆیی و پیرۆزراگرتنی خۆی بە سەركۆی تاكەكانی كۆمەڵدا، بەڵام بۆ رەوایەتی دان بە پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كوردو شوناسەكەی ئاینی ئیسلام دەكاتە پردو بەسەریدا دەپەڕێتەوەو ناوی یەكێك لە ئایەتەكانی قورئان دەكاتە ناونیشانی دانپیانراوی پرۆژەی پەلامارەكەی و لەم رێگایەشەوە شەرعیەتێكی ئاینی بە ئایدۆلۆژیاكەی دەبەخشێ و دەیەوێ بەمەش دنیای دەورووبەری ئیسلامی وا تێبگەیەنێ كە كورد لە ئاین وەرگەڕاون و ئەمیش (( صدام و بەعس )) ئەركی سەرشانیانە لە ناویان ببەن، ئەمە وەك دیوی دەرەوەو دنیایی پەلاماری ئەنفال، بەڵام دیوی ناوەوەی پەلامارەكە ئەسڵەن دژ بە عەرەبی (( ئیسلام و غەیرە ئیسلام )) یشە كە جیاوازی بەدی بكەن لە نێوان خۆیان و بەعس و صدامدا، ئەگەر روونترو فراوانتر قسە بكەین دەبێ بڵێین: بەعس هەڵقوڵاوی ناوكلتوری زەبرو زەنگە، دیارە سەرچاوەی تێربوونی بەعس لە رووی فیكری و فەلسەفیەوە.

دەگەڕیتەوە بۆ كلتووری عەرەب لە پێش ئیسلامدا، بەڵام بەعس زیرەكانە كاری لە درزەكانی ئەم مەسەلەیەدا كردوەو پێش وەخت ئەوەی زانیوە كە قسەكردن لە ژێر رۆشنایی كلتووری عەرەب و قڕكردنی كوردو هتد بە ئاسانی بۆ ناچێتە سەر، بۆیە هاتوە ئیسلام یان روونتر ئاینی ئیسلام و ئایەتێك لە ئایەتەكانی قورئان دەكاتە بەردەبازی ئەم پەڕینەوەیەی. باشە ئەگەر دانمان بەوەدانا كە بەعس درێژە پێدەری كلتووری شەڕانگێزی و زەبرو زەنگی عەرەبی پێش و پاش ئیسلام، خۆدەبێ بەلانی كەم بچینەوە بۆ لای خودی سورەتی ئەنفال لە قورئانداو بەلانی كەم بەراوردێك ئەگەر كەمیش بێ لە نێوان كلتوری عەرەب و ئیسلامدا بكەین، چونكە بەبێ لەبەر چاوگرتنی ئەم هاوكێشەیە ناتوانین ئەوە پشتراِست كەینەوەو بسەلمێنین كە ئەنفال و بەعس و ئاین سێگۆشەیەكی پێكەوە گرێ دراوو تێك هەڵكێش كراون بۆ رەوایەتی دان بە ئەنفال لە عەقڵ و فیكری بەعس دا، (( یسئالونك عن الانفال ، قل الانفال للە والرسول فاتقوا اللە وأصلموا ذات بینكم، واطیعو اللە و رسولە، ان كنتم مومنین ))، دیارە ئەم ئایەتە لە سورەتی هەشتەمدایەو كۆی ئایەتەكانی ئەم سورەیە هەفتاو پێنج ئایەتە.

وەك دەردەكەوێ لە شەڕی ئیسلام و كافرەكاندا ئەوانەی بەبێ ئیمان لەلایەن ئیسلامەكانەوە لە قەڵەم دەدران، تاڵانی و دەست گرتن بە سەر سەروەت و ساماندا، كێشەیەكی گەورەی بۆ شەڕكەرە ئیسلامیەكان دروست كردوەو سورەتی ئەنفالیش بۆ چارەسەركردنی ئەو كێشەیەیی نێوان خودی ئیسلامیەكان خۆیان دێت. كاتی هاتنی ئەم ئایەتە (( محمدو جەنگاوەرەكانی )) لە گەڵ ئەبوو سوفیان و خێڵی قورەیش لە ململانێ و شەڕی سەختدا دەبن، بەو پێیەی كە جەنگاوەرە ئیسلامیەكان بە سەر پەرشتی (( محمد )) دەیانەوێ دەست بگرن بەسەر كاروانێكی پڕ بەهای ئەبوسوفیان و خێڵی قورەیشدا، وەك دوایش روونتر دەبێتەوە جەنگاوەرە ئیسلامیەكان دەبێتە ناكۆكیان لە ناویەكدا، لە شێوەی دابەشكردنی ئەو سامانەی قورییشیەكان دەستیانبە سەردا گیرا، ئەمە دوای ئەوەی كوژراوەكانی ئەو شەڕە لە یەك جێگاو بە كۆمەڵ دەیانكەنە ژێر خۆڵەوە .

ئایەتەكانی ناو سورەتەكەش تەئكید لە گرفت و كێشەی نێوان جەنگاوەرەكانی ئیسلام و سەركردەو خەلیفەكانیان دەكەن هەروەك لەم ئایەتەدا هاتوە (( وا علموا انما غنمتم من سیفان للە خمسە و للرسول ولذی القربی و لیتامی والمساكین و ابن السبیل ان كنتم امنتم باللە )).

(( بەعس )) دێت دەقاو دەق ئەمە زیندوو دەكاتەوە وبەئایەتەكانی ناو هەمان سورەتی ئەنفال وەك مەرجەعێكی ئاینی رەوایەتیەكی ئاینی دەدا بە ئەنفال كردنی كوردو شوناسی كوردی، وەك وتمان لە دیدگایەكدا (( بەعس )) زیرەكانە كاری لەم مەسەلەیەدا كردوە، ئەگینا خۆ ئەوەی كە لە شەڕی (( بەدر ))دا روویداو لە نێوان ئیسلام و بێ ئیمانەكاندا بوو، بەدەرنەبوو لە ململانێی توندو شەڕو شۆڕو یەكتر كوشتنی نێوان خێڵە عەرەبەكان بە ماوەیەكی زۆر پێش ئیسلام.

دیارە ناكرێ (( بەعس )) لێرەدا بێت و بە ناوی ئەو كلتوورەی عەرەبی پێش ئیسلامەوە قسەبكاو بە دوای رەوایەتی دان بە ئەنفال كردنی كوردا بگەڕێ.

بەڵكو ئاسانتر لەوەو بە دیدوتەفسیرێكی تر دەیەوێ ئیسلام بكابە عەرەب و خۆشی بكاتە كەسێكی موسڵمان و سەرۆكێكی پیرۆزی عەرەب تاكار دەگاتە ئەو رادەی خۆی بە شەجەرەی ئیمام علی و پێغەمبەر (( محمد )) ببەستێتەوە.

كەوابوو دەبێ لەوە بگەین كە ئەوەی بەعس لە چوارچێوەی پەلاماری ئەنفال بە سەر كوردیدا هێنا، ئەوەندەی پەیوەندی بە كلتووری عەرەب و تێفكرین و پرۆژەی بەعس وە هەیە، هێندە پەیوەندی بە ئاینی ئیسلامەوە نیە.

بەڵكو ئاینی ئیسلامیش بە دەستی رابەرو خەلیفە عەرەبەكانیەوە زۆر بە هەڵەو لە خزمەتی بەرژەوەندی باڵای عەرەب بە كاربراوەو دەبرێ.

وەك دیتمان لە ئەنفال كردنی كوردو بە سێبەركردنی ئاین بەسەر پەلامارەكانیەوە یەك وڵاتی بەناو ئیسلامی و یەك زاناو پرۆفیسۆرو ماموستای ئاینی قسەیەك لە دوو لێویان نەهاتە دەرو بە جۆرێك لە جۆرەكان پشتگیرییان لێكردو لەبۆنەو بێبۆنەدا وەك قائیدێكی پیرۆزی ئومەی عەرەبی (( صدام حسین )) یان پیرۆز رادەگرت.

 ئەو سەرچاوانەی بۆ نوسینی ئەم بابەتە سودیان لێ وەرگیراوە

1 – شایەتحاڵەكانی ئەنفال / بەرگی ئەكەم / عارف قوربانی

2 – شایەتحاڵەكانی ئەنفال / بەرگی دووەم / عارف قوربانی

3 – مەسەلەی كورد و یاسای نێودەوڵەتان / دكتۆر جاسم تۆفیق

4 – كوشتن لە عێراق بە ژەهری سالیۆم / سالار حمە سور باسیرە

5 – جینۆساید لە عێراقدا و پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد / و/ سیامەندی مفتی زادە

6 – لە پەراوێزی ئەنفالدا / تەها سلیمان

7 – ئەنفال : لە گوتاری مەرگ و غەریزەی خنكاندندا / هۆشیاری عبدالعزیز – گۆڤاری بیری نوێ ژمارە (( 25+26 ))

8 – پرۆسەی ئەنفال و دەستوری بەعس / عبدالكریم شوانی (( بیری نوێ )) ژمارە (( 25 +26 )) 9 – گۆڤاری رەهەند – ژمارە (( 7 )) 10 – گۆڤاری رەهەند / بەختیار عەلی / لە ئارەزووی كوشتن وە بۆ ئارەزووی فەرامۆشكردن

11 – گۆڤاری رەهەند / هۆشەنگ وەزیری / دەوڵەتی هەرزەكارو ئایدۆلۆژیای قەیران

12 – ئەنفال جینوسایدێك لە ئایندا بۆ رەوایەتی دەگەڕێت / گۆران بابا علی / رەهەند ژمارە ((7))

13 – هەشت قۆناغ لە سیستمێكی كوشتن و سێ بۆچوون / ئاراس فتاح / رەهەند ژمارە (( 7)) 14 – ئەنفال : قۆناغێك لە پراكتیكردنی جینوساید / مارف عمر گوڵ

بۆچوون