Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2014/10/27 8:01
نوسەر: جینۆسایدی کورد

جینۆساید؛ وەک چەمک، زاراوە، تاوانێکی نێودەوڵەتی


ئاوارە حسێن 


(Genocide) 
چەمکێکی لێکدراوەو لە دوو دەستە وشە پێک دێت. ئەوانیش Genos  وشەیەکی گریکیە بە مانای وەچە یان نەوە  یان ڕەگەز دێت و Cide وشەیەکی لاتینیەو بە مانای کوشتن یان لە ناوبردن دێت. هەردوو دەستە وشەکەش بەیەکەوەو بە کوردی بە مانای نەوە کوژی یان وەچە کوژی یان ڕەگەز کوژی دێت.
ئەم چەمکە بۆ یەکەمین جار لە لایەن یاساناسی پۆڵەندی بە ڕەگەز ئەمریکی (ڕافایل لێکمن) وە بە کار هات و لە پەرتوکە (٦٧٠) لاپەڕەیە بە ناوبانگەکەیدا (یاسای میحوەری لە داگریکردنی ئەوروپادا) دا لەساڵی (١٩٤٤) جێگیری کرد. لە پرۆسەی جینۆسایدی جولەکەکاندا کە بە هۆلۆکۆست ناسراوە لە لایەن ڕژێمی ئەڵمانیای نازی لە کۆی ئەو شەش ملیۆێن جولەکەی کە دەکوژرێت چل و نۆ خزمی  نزیکی لێمکنی تێدایە، بە تەنها برایەکی (ئیلیاس) لەگەڵ هاوسەرو دوو کوڕی ڕزگاریان دەبێت کە ئەوانیش لە کاتی جینۆسایدەکەدا نێردرابون بۆ کامپی زۆرەملێی کرێکاران لە یەکێتی سۆڤییەت. هەر ئەوەش وای لە لێمکن کرد هەوڵەکانی قوڵ بکاتەوەو ناوێک بۆ تاوانی تاوانەکان (جینۆساید) دابنێت کە تا ئەو کاتە بێناو بوو.
بەرامبەر بە چەمکی جینۆساید زۆر جار  لە لایەن نوسەران و بەناو شارەزایانی  بواری جینۆساید و میدیای کوردی چەمکەکانی: کۆمەڵکوژی یان گەلکوژی دادەنرێت. کە هەریەک لەو چەمکانە مانای تەواوەتی جینۆساید نادەن بەدەستەوە،  وەک لەسەرەوە ئاماژەمان بۆ کردووە جینۆساید بە کوردی بە مانای وەچە کوژی، نەوە کوژی یان ڕەگەز کوژی دێت. گەرچی ئەم چەمکانەش مانای تەواوەتی جینۆساید نادەن بەدەستەوە چونکە دەکرێت لە جینۆسایددا کەسیش نەکوژرێت بۆیە باشتر وایە تەنها چەمکی جینۆساید بەکار بهینرێت.
سەرەتا  جینۆساید دەناسێنین و پاشتر  ڕونیدەکەینەوەو دەیسەلمێنین کە هەریەک لە کۆمەڵکوژی و  گەلکوژی   نادروستە و بە مانای جینۆساید نایەت و گوزارە نیە لە چەمکی جینۆساید.
جینۆساید تا ساڵی(١٩٤٤) تاوانیک بوو بە بێناو، هەر بۆیە جینۆساید چەمکێکی نوێیە بۆ تاوانێکی کۆن. بۆ یەکەمین جار کۆمەڵەی گشتی نەتەوەیەکگرتووەکان لە ڕۆژی(١١/١٢/١٩٤٦) بڕیاری ژمارە(٩٦) (١) دەرکردو جینۆسایدی بە تاوانێک دانا لە یاسای نێودەوڵەتیدا. وە لە بریارەکەدا هاتووە کە جینۆساید نکوڵی کردنە لە مافەکانی تاک و کۆمەڵ و دژی ڕەوشتی یاسا و ئامانج و گیانی نەتەوە یەکگرتووەکانە و تاوانێکی هزر و ویژدان هەژێنەو دەبێتە هۆی لەدەستدانیێکی گەورەی مرۆڤایەتی و جیهانی شارستانی سەرزەنشتی دەکات. دوو ساڵ دواتر کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ڕۆژی (٩/١٢/١٩٤٨) بە بڕیاری ژمارە (٢٦٠) ڕێککەوتننامەی بەربەندکردنی جینۆسایدو سزا خستنە سەر تاوانکارانی  لە شاری پاریس دەرکرد و بۆ یەکەمین جار جینۆساید بو بە یاسا. کە ئەم ڕێکەوتننامەیە لە نۆزدە ماددە پێک هاتووەو لە (١٢/١/١٩٥١) وە کاریپێکدەکرێت. تا ئێستا (١٤٦) دەوڵەت لەو ڕێککەوتننامەدا ئەندامن.
ئەو ڕێککەوتننامەیە کە بەڕیککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ جینۆساید ناسراوە لە ماددەی (٢) دا پێانسەی جینۆسایدی کردووە و دەڵێت: (جینۆساید هەر یەکێک لەم کردەوانەی خوارەوەیە بەمەبەستی لە ناوبردنی هەمو یان بەشێکی گروپێکی نەتەوەی- یان ڕەگەزی- یان نەژادی- یان ئاینی).
ئەو کردەوانەش:
١/کوشتنی ئەندامانی ئەو گروپە.
٢/ زیانپێگەیاندنی جەستەی و هزری یان هۆشی ئەندامانی ئەو گروپە.
٣/ دانانی ئەو گروپە لە باردۆخێکی سەختدا بە نیازی لە ناوبردنی هەمو یان بەشێکیان.
٤/ ڕێگریکردن لە منداڵ بون لە ناو ئەندامانی ئەو گروپەدا.
٥/ ڕاگواستنی منداڵ لە گروپێکەوە بۆ گروپێکی تر بەزۆر.

لەم پێناسەوە بۆمان ڕوندەبێتەوە کە تاوانی جینۆساید دەکرێت بە پێنج شێواز ئەنجامبدرێت هەروەک لە ماددەی (٢) دا پێناسە کراوە. ئەوانیش:( کوشتن، ئەشکەنجەدان، ناچارکردنی قوربانیان بۆ ژیانێکی ناهەموار، نەزۆک کردنی قوربانیان و ڕاگواستنی منداڵان). واتە لە تاوانی جینۆسایددا دەکرێت کەسیش ڕاستەوخۆ نەکوژرێت، ئەمەش بۆ خۆی وەڵامدانەوەی هەمو ئەو بەناو جینۆساید ناسە کورد و عەرەبانەیە کە تا هەنوکە بە هەڵە چەمکەکانی   کۆمەڵکوژی و گەلکوژی و الإبادة الجماعية بەکاردەهێنن. هەروەک لە بڕگەکانی(٢-٣-٤-٥) ی ئەو مادەدا هاتووە هەریەک لە کردارەکانی: (ئەشکەنجەدان، ناچارکردنی قوربانیان بۆ ژیانێکی ناهەموار، نەزۆک کردنی قوربانیان و ڕاگواستنی منداڵان) بە مەبەستی لە ناوبردنی هەمو یان بەشێکیان بە جینۆساید دادەنرێت.
نادروستی گەلکوژی بەرامبەر بە جینۆساید، ئەوەیە کە ئەو گروپەی جینۆسایدی بەرامبەر ئەنجامدەدرێت بە تەنها لەبەر ئەوە نیە کە گەلێکی جیاوازن. بەڵکو لەبەر ئەوەیە کە پەیڕەوی ئاینێکی جیاواز دەکەن، لە ڕەگەزێکی جیاوازن یان سەر بە نەژادێکی جیاوازن هەروەک ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکانیش  ئەنجامدانی تاوانی بەرامبەر بەو چوار گروپە بە جینۆساید داناوە ئەگەر تاوانکار مەبەستی لە ناوبردنی هەمو یان بەشێکی گروپەکەی هەبێت. سەرەڕای ئەوەش دەکرێت ئەو گروپەی کە جینۆساید ئەنجامدەدات و ئەوەشی کە جینۆسایدی لە دژ ئەنجامدراوە یەک گەل بن بەڵام ڕەگەزیان جیاواز بێت. وەک جینۆسایدی توتسیەکان لەلایەن هوتوەکانەوە لە ڕواندا لە ساڵی ١٩٩٤ کە یەک گەلن بەڵام ڕەگەزیان جیاوازە کە ئەم جینۆسایدەش بە پێی ماددەی (٢) ی دادگای تاوانکاری نێودەوڵەتی ڕواندا بە جینۆساید ناسێنرا. هەروەها جینۆسایدی موسوڵمانەکانی هەرێمی ڕاخینی میانمار لە ساڵی( ٢٠١٢) کە یەک گەلن بەڵام ئاینیان جیاوازە. هەربۆیە چەمکی گەلکوژی نا دروستەو واتا ناگەیەنێت.
بۆ ئێمەی کورد چەمکی جینۆساید باشترین چەمکە کە بەکاریبهێنین من خۆم هەر ئەم چەمکە بەکاردەهێنم و وە پێشم وایە بەکارهێنانی وەچەکوژی- نەوە کوژی یان ڕەگەز کوژی کە بە کوردیکردنی جینۆسایدە مانای تەواوەتی جینۆساید ناگەیەنێت. بە کارهێنانی جینۆسایدش لەلایەن نوسەرو میدیای کوردیەوە نابێتە جێگای ڕەخنەو وا لێکنادرێتەوە کە چەمکی بێگانە بەکاردەهێنین و زمانەکەی خۆمان بە کەم دەزانین بەڵکو هەروەک چۆن زۆربەی نەتەوە ئاری نەژادەکان چەمکی جینۆساید بەکاردەهێن و ئەم چەمکە بووە بە چەمکێکی ئاری ئەوا ئێمەی کوردیش وەک نەتەوەیەکی ئاری نەژاد دەتوانین جینۆساید بەکاربهێنین.
نمونەی ئەو نەتەوانەش کە چەمکی جینۆساید بەکاردەهێنن: (ئینگلیزەکان پێ دەڵێن/ جێنۆساید- فەرەنسیەکان پێی دەڵێن/ ژەنۆسید- ڕوسیەکان پێی دەڵێن/ جینۆسید-  ئەلبانیەکان پێی دەڵێن/ جێنۆسید-  ئیندۆنیسیەکان پێی دەڵێن/ گێنۆسیدە- ئیتالیەکان پێی دەڵێن/ جێنۆچیدیۆ- ژاپۆنیەکان پێی دەڵێن/ جێنۆسایدۆ- لاتینیەکان پێێ دەڵێن/ جێنۆچیدیا- پورتوگالیەکان پێی دەڵێن/ ژێنۆسیدیۆ- ڕۆمانیەکان پێی دەڵێن/ جێنۆچید- سلۆڤاکیەکان پێی دەڵێن/ جێنۆسیدا).

جینۆساید وەک تاوانێکی نێودەوڵەتی لە یاسای تاوانکاری نێودەوڵەتی و نیشتیمانیدا
جینۆساید لە ساڵی (١٩٤٨) لە لایەن نەتەوە یەکگرتووەکانە وە بە ڕێککەوتننامەیەکی نۆزدە ماددەی کرا بە یاسا. بە پێی ماددەی دووی ڕێککەوتننامەکەش تەنها چوار گروپی پاراستووە کە ئەوانیش: نەتەوە- ئاین- نەژاد و ڕەگەزن. واتە ئەنجامدانی هەریەک لەو پێنج کردارەی کە لەسەرەوە باسمان کرد بە مەبستی لە ناوبردنی هەمو یان بەشێکی هەریەک لەو گروپانە دەچێتە چوار چێوەی  تاوانی جینۆسایدەوە.
گەرچی ئەو پێناسەیەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ جینۆساید زۆرترین ڕەخنەی لێگیراوە لە لایەن یاسا ناسانی نێودەوڵەتیەوە، بەوەی کە تەنها چوار گروپ دەپارێزێت وگروپەکانی کۆمەڵایەتی و ڕامیاری و ڕێبازی ئاینی نەپاراستووە. چونکە لە کاتی بەستنی ڕێککەوتننامەکەدا تەنها نوێنەرانی دەوڵەتانی بەرژەوەندی ویستی تێدابوو بە بێ بونی نوێنەرانی نەتەوە ژێڕ چەپۆکەکان و جێگیر کردنی پێشنیارە دروستەکانی نوێنەری گروپە جینۆساید کراوەکان لە داڕشتنی یاسای ڕێککەوتننامەکەدا. بەمەش سەرەڕای ڕەخنەو تێبینی یەکانمان  لەسەر ئەو پێناسەیە بۆ جینۆساید ئەوا دەبێت تاوەکو ئەو کاتەی نەتەوە یەکگرتووەکان هەمواری دەکات  لە دادگایکردنی تۆمەتبارانی جینۆسایدا کار بەو پێناسەیە بکرێت و بۆ ئەوەی ڕوبەڕوی ڕەخنەی یاسای نەبینەوە. بەڵام زۆربەی بەناو شارەزایانی بواری جینۆساید و میدیاکان زۆر کات لە دەرەوەی پێناسەی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە پێناسەی جینۆساید دەکەن و تایبەتمەندی جینۆساید بە تاوانێک دەدەن. هەر ئەوەش بو ئەو دادگا تاوانکاریە نێودەوڵەتیانەی کە پاشتر دامەزران لە ژێر ڕوناکای پێناسەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ جینۆساید پێناسەی جینۆسایدیان کردو جێگیر کرد.
نمونەی دادگا تاوانکاریانەش وەکو: ماددەی (٤) دادگای تاوانکاری نێودەوڵەتی یوگۆسلاڤیای پێشوی ساڵی (١٩٩٣) و ماددەی (٢) ی دادگای تاوانکاری نێودەوڵەتی ڕواندای ساڵی (١٩٩٤) و ماددەی (٦) ی دادگای تاوانکاری نێودەوڵەتی (لاهای) ساڵی (١٩٩٨) و ماددەی (١١) ی دادگای تاوانکاری باڵای عێراقی ساڵی (٢٠٠٥).
هەروەها لە یاسای تاوانکاری و سزادانی  دەوڵەتانیشدا سود لە هەمان پێناسە وەرگیرا.  هەروەکو: ماددەی (٣٩٣) ی یاسای تاوانکاری ئەرمینیا- ماددەی (١٠٣ و ١٠٤) ی یاسای تاوانکاری ئازەربایجان- ماددەی (١٢٧) یاسای تاوانکاری بیلاڕوسیا- ماددەی (١٣٨) ی یاسای سزادانی بۆلیڤیا-  ماددەی (١٤١) یاسای سزادانی بۆسنیاو هەرزەگۆڤینا- ماددەی (٤١٦) یاسای تاوانکاری بولگاریا- ماددەی (٣١٨) یاسای جینۆساید و تاوانەکانی جەنگی کەنەدا- ماددەی (١٠١ و ١٠٢) ی یاسای سزادانی کۆڵۆمبیا- ماددەی (١٢٧) یاسای سزادانی کۆستاریکا-  ماددەی (١٣٧) یاسای سزادانی کۆت دیڤوار- ماددەی (١٥٦) یاسای سزادانی کرواتیا- ماددەی(٣٦١) یاسای سزادانی کوبا- ماددەی (٢٥٩) ی یاسای سزادانی چیک- ماددەی (٣٦١) ی یاسای سزادانی ئەل سلڤادۆر- ماددەی (٢٨١) ی یاسای سزادانی ئەتیوبیا- ماددەی (٢١١) ی یاسای سزادانی فەرەنسا- ماددەی (٦٥١) ی یاسای سزادانی جۆرجیا- ماددەی (٦) ی یاسای تاوانکاری نێودەوڵەتی ئەڵمانیا- ماددەی (٣٧٦) ی یاسای سزادانی گواتیمالا- ماددەی (١٥٥) ی یاسای سزادانی هەنگاریا- ماددەی (٣٧٣) ی یاسای تاوانکاری قیرگیزستان- ماددەی (٧١) ی یاسای سزادانی لاتیڤیا- ماددەی (٣٢١) ی یاسای سزادانی لیختنشتاین- ماددەی (٩٩) ی یاسای تاوانکاری لیتوانیا-  ماددەی (٣٠) ی یاسای سزادانی مالی- ماددەی (١٤٩) ی یاسای سزادانی مەکسیکۆ- ماددەی (٥٤٩ و ٥٥٠) ی یاسای سزادانی نیکاراگوا- ماددەی (٣١١) ی یاسای سزادانی پەنەما- ماددەی (٣١٩) ی یاسای سزادانی پاراگوای- ماددەی (١٢٩) ی یاسای سزادانی پیرۆ- ماددەی (١١٨) ی یاسای سزادانی پۆڵەندا- ماددەی (٢٣٩) ی یاسای سزادانی پۆرتوگال- ماددەی (٣٥٦) ی یاسای سزادانی ڕۆمانیا- ماددەی (٣٥٧) ی یاسای تاوانکاری ڕوسیا- ماددەی (٥٢) ی یاسای سزادانی سۆلۆمن ئایلاندس- ماددەی (٢٥٩ و ٢٦٥) ی یاسای تاوانکاری سلۆڤاکیا-  ماددەی (٣٧٣ و ٣٧٨) ی یاسای سزادانی سلۆڤینیا- ماددەی (٦٠٧) ی یاسای سزادانی ئیسپانیا- ماددەی (٧) ی دەستوری سورینام- ماددەی (١٦٩)ی یاسای جینۆسایدی سوید- ماددەی (٢٦٤) ی یاسای سزادانی سویسرا- ماددەی (٥٢) ی یاسای سزادانی توڤالۆ- ماددەی (٤٤٢) ی یاسای تاوانکارئۆکرانیا و  بەشی (٥٠) ی یاسای فیدراڵی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

لەژێر ئەو  ڕوناکیە یاساییانەی سەرەوادا ئەوە ڕوندەبێتەوە کە جینۆساید وەک مەترسیدارترین تاوانی نێودەوڵەتی یان تاوانی تاوانەکان. لە یاسای نێودەوڵەتیدا بەربەند کراوەو لە ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ جینۆساید و دادگا تاوانکاریە نێودەوڵەتیەکان و یاسای تاوانکاری و سزادانی زۆربەی دەوڵەتانیشدا بەربەند کراوەو ئەنجامدەرانیشی لە هەر پلەو پۆستێکدا بن لە تاکە کەسێکەوە تاوەک سەرۆکی دەوڵەت مافی وەرگرتنی پەنابەری مرۆی و ڕامیاریان نیەو ڕوبەڕوی سزای یاسای دەبنەوە.

بۆچوون