Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2014/09/02 20:19
نوسەر: جینۆسایدی کورد

جینۆسایدی هندیە سورەكان

هندیە سوورەكان یان ئەمریكیە رەسەنەكان، لە رووی جواگرافی و شوێنی نیشتەجێبوونەوە بە “48” ملیۆن كەس مەزەندە دەكرێن و بەم شێویە دابەشبوون ” پیرۆ 8، 13ملیۆن، مەكسیك 1، 10 ملیۆن، پۆلیڤیا 6 ملیۆن، غواتیمالا 4، 5 ملیۆن، ئەكوادۆر 4، 3 ملیۆن، وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا 5، 2 ملیۆن، كۆڵمبیا 4،1 ملیۆن، كەنەدا 2، 1 ملیۆن، بەرازیل 000، 700 هەزار، تشیلی 000، 692 هەزار، ئەرژەنتین 000، 600 هەزار، فەنزیولا 000، 542 هەزار، نیگاراگوا 847، 443 هەزار، پەنەما 847، 204 هەزار، پاراغوای 235، 95 هەزار، سلفادۆر 000، 70 هەزار، كۆستەریكا 000، 60 هەزار، غۆیانا 000، 60 هەزار، بلیز 501، 24 هەزار، فەرەنسا 000، 12 هەزار، سورینام 000، 24 هەزار”.

زمانی فەرمی هندیە سورەكان ئنگلیزی و ئیسپانی و فەرەنسی و شێوەزارەكانی ئەمریكایە، لە رووی ئاینیەوە زۆرتر سەربە ئاینی مەسیحین.

ئەمریكیە كۆنەكان یان ئەمریكیە رەسەنەكان، ناوی ئەو دانیشتوانەیە كە بەخاوەنی خاكی ئەمریكا دادەنرێن و بە هندیە سورەكان “Red lnians” دەناسرێنەوەو لە پێش چەرخی “كریستۆفەر كۆڵمبس”وە لە ئەمریكا ژیان و خاوەنی داب و نەریتی تایبەتی و شێوازەكانی ژیانی خۆیان بوون و هاوكات لە وڵاتی كەنەدا پێیان دەوترێ‌ نەتەوەی یەكەم “First Nations”.

هندییە سوورەكان یەكەم كەس بوون لە مێژوودا كە دانەوێڵەیان چاندوەو دەستیان بە لێنانی چێشت كردوەو یەكەم كەسیش بوون “كاكاو”یان چاندوە كە دواتر شكولاتەی لێدرووست كراوەو دەكرێ‌. سەرچاوەكانیش مكوڕی لە سەر ئەوە دەكەنەوە یەكەم كەس بوون لە پێش لە دایكبوونی مەسیحەوە ژمارەو كۆدیان ئاشكراكردوەو دۆزیوەتەوەو لە رووی شارستانیشەوە زۆر لە پێش بوون. زۆربەی هندییە سورەكان جگە لەو وڵاتانی لە سەرەوە باسمان كردو شوێن و جێگای نیشتجێبونیانمان خستەڕوو، لە “پیرۆ” دەژین، ژێدەرو سەرژمێرییەكانیش ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن لە بەردەم مەترسی كەمبوونەوەو لەناوچووندان.

پاش ئەوەی لە ئەمریكاو كەنەداو زۆربەی ئەو وڵاتانەی كە هندییە سورەكانی تیادەژیان، نیشتمانەكەیان روو بە رووی داگیركاری بوونەوە، خۆشیان روو بەرووی كوشتن و لەنێوبردنی بە كۆمەڵ “جینۆساید” بوونەوە، ئەوكات ژمارەیان زیاتر لە “40” ملیۆن بوو، ئێستا تەنها “100، 4” ملیۆن و سەد هەزاركەسیان لێماوەتەوە، بۆ راستێنەی ئەم قسەیە سەرنجی ژمارەی پێشوویان و دابەشبوونیان بدە بەسەر ئەو وڵاتانەی لە سەرەوە باسمان كردو خستمانە روو. لەم بارەوە گۆڤاری “های” چاپی ئەمریكا لە ساڵی 2004 لە راپۆرتێكدا ئاماژە بۆ ئەوە دەكات، لە نێوان چوار خیڵی هندییە سوورەكاندا یەكێكیان بە تەواوی لە ژێر هیڵی هەژارییەوە ژیان دەگوزەرێنن، ئەمە جگە لەوەی زیاتر لە “500” هەزار كەسیان لەو “100، 4” چوار ملیۆن و سەد هەزار كەسە لە شوێنی پارێزراودا ژیان بەسەردەبەن. هەروەك گۆڤارەكە ئاماژە بەوەش دەكات شوێنی ژیان و گوزەرانی هندییە سوورەكان لە وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا لە شوێنی ئاژەڵ دەچن نەك مرۆڤ.

بێكاری و ئالودەبوون بە مادە هۆشبەرەكان و خۆكوشتن و بوونی نەخۆشی جۆراو جۆری كوشندە، لە دیاردە زۆر بەربڵاوەكانی نێو هندییە سوورەكانن. كەمینەیەكی زۆر كەم لێیان دەتوانن لەم دۆخەی ئێستایان هەڵبێن و ژیانێكی باشتر بژین. هەروەك رۆژنامەنوسێكی ئەمریكی بەناو بانگ “هۆنك كولا كاوسكی” گوزارشتی لێدەكات و دەڵێ‌” شوێنی هندییە سوورەكان خراپترین شوێنی جیهانە، كۆنترین ئۆتۆمبێلیان هەیە، ژیانیان هەمووی بوە بە مادەی بێهۆشكەر، كۆی ژمارەی ئەوانەیان كە دەتوانن بڕوانامەی زانكۆ بە دەست بێنن لە 11%یە، لە 50%یان ناتوانن سوود لە بەرنامەو پڕۆژەكانی حكومەت ببینن. لە راپۆرتەكەی ئەو رۆژنامە نووسەدا “جینفر تاریولی” كە تەمەنی “23” ساڵەو لە خیڵی “كریك”ە، ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە “لێرە زۆر بە زەحمەت كارت دەست دەكەوێ‌، جەختیش دەكاتەوە كە 80% ی دانیشتوانی هندییە سوورەكان لە كەنەداو ئەمریكا بێكارن”.

دیاردەی جیاكاری تا ئێستا لە بەرامبەریان بوونی هەیە، بۆ نموونە بەڕێوەبەرایەتی تایبەتی تەندرووستیان بۆكراوەتەوە، بە ناوی “دەستەی توندرووستی بۆ دانیشتوانە رەسەنەكان”، واتا ئەوان بۆیان نیە بچنە نەخۆشخانەی گشتی بە پێچەوانەوە هەموو نەخۆشییەكیان دێتە لای ئەم دەستەیە، كە ئەویش وەك پێویست نیەو ئەمە جگە لەوەی هۆكاری بوونی ئەم دەستە تەندرووستیە جیاكارییە نەك بایەخپێدانیان.

وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا بۆ ماوەیەكی زۆرە سیاسەتی یەكگرتنەوەی خیڵەكانی بەسەرسەپاندوون، ئاخاوتنی بە زمان و شێوەزاری رەسەنی خۆیان لێ قەدەغە كردوون، هەروەك مەراسیمی بۆنە تایبەتەكانی خۆیانی لێ قەدەغەكردوون. ئەم سیاسەتەی ئەمریكا لە دژی هندییە سوورەكان زۆر ترس هێنەرە، و “كارین بێرد” مامۆستای زانكۆ لەم بارەوە دەڵێ‌ ” ئێمە بە سادەیی بووین بە قوربانی داگیركەری ناوخۆیی، مرۆڤەكان رەچەڵەكی خۆیان بیردەچێتەوە، هەست بە شەرمەزاری دەكەن لە بەرامبەر ناسنامەی راستەقینەی خۆیان، بەرزترین رێژەی خۆكوشتنمان هەیە لە نێولاواندا لە بەر هۆكاری قەیرانی ناسنامە”.

ساڵی 2014 لە ناوەڕاستی مانگی شەش یانزەمین كۆنگرەی شارەزایانی جینۆساید لە لایەن دەزگای نێودەوڵەتی بۆ شارەزایانی جینۆساید لە هەرێمی مانیتۆبا وڵاتی كەنەدا”شاری یونیپیك” سازكراو شاندێكی كورد بەشداربوون تیایدا، لەوێ‌ ژێدەرو زانیارییەكان ئەوەیان پشڕاست دەكردەوە كە ژمارەی “هنود حمر” واتە هندیە سورەكان زیاتر لە “60” ملیۆن كەس بوون، بەڵام كاتێك فەرەنسیەكان و بەریتانیەكان خاك و ئەرزەكانیان داگیر دەكەن، ئیتر لەوكاتەوە كە دەكاتە نزیكەی “200” ساڵ پەرت دەبن و دەكەونە بەردەم شاڵاوی جینۆساید. سەرچاوەكان چ لە رێگای كتێب و لێكۆڵینەوەكان چ دەماو دەم دەگێڕنەوە كاتێك سپی پێستەكان دەگەشتنە جوگرافیای شوێنی نیشتەجێبوونی “هنود حمر”، بەرگەی زستانیان نەگرتوەو لەلایەن “هندیە سورەكان” پارێزراون و رزگار كراون، بەڵام كاتێك وەرزی گەرما “هاوین” داهاتوە “سپی پێستەكان” پەلاماریان داون و كۆمەڵكوژیان كردوون.

ئێستاو پاش نزیكەی لە “200” ساڵ بە سەر یەكەم شاڵاوی جینۆسایدكردنی هندیە سورەكان، ئەوەی مرۆڤ بە ئاسانی بڕوای پێناهێنێ‌، لێرەو لە نێو هندیە سورەكان دەگوزەرێ‌، ئەوان نەتەوەیەكن بەردەوام جینۆساید كراون و دەكرێن، ئێستا زۆرینەیان لە یەكێك لە دوورگەكانی هەرێمی “مانیتۆبا” دەژین، كە وەك سەرچاوەكان پشتڕاستی دەكەنەوە چواردەوریان دەریاچەیەو رێگای هات و چۆی ئۆتۆمبێلی نیە، جگە لە وەرزی زستان نەبێت كاتێك دەریاچەكان دەیبەستێ‌”بەستەڵەك” بە سەر ئەو بەستەڵەك و شەختە بەندانەدا بە ئۆتۆمبێلی بارهەڵگر هەندێ‌ شت و مەكی خواردن و جل و بەرگی كەمتر لە پێداویستیە سەرەتاییەكانیان بۆدەگوێزنەوە.

هاوڵاتیەكانی كوردی نیشتەجێی هەرێمی “مانیتۆبا” لە شاری “یونیپیك” بۆی گیڕامەوەو وتی” من چەندین جار سەردانی ئەو دوورگەیەم كردوە كە هندیە سورەكانی لێ‌ نیشتە جێیە، دوور لە بەها مرۆیەكەیان ئەوان وەك ئاژەڵ دەژین، تا ئێستا هیچ كەناڵێكی تەلەفزیونیان نیە، ئۆتۆمبێلەكانیان بێتابلۆیە، هیچ یاساو ریسایەكی حكومەت لەو دوورگەیە پیِڕەو ناكرێ‌، تەنها یەك رادوێی ناو پارەییان هەیە، ئەمەش بەرەنجامی ئەو سیاسەتەیە كە لە سەریان پێڕەو دەكرێ‌ لەلایەن سیستەمی حكومڕانیەوە”.

كاتێك سەردانی ئەو گەڕەكەمان كرد كە هندیە سورەكانی لێ‌ نیشتەجێن لە نێو شاری “یونیپیك” شتی سەیرو سەمەر، سەرنج راكێشمان بینی و كە مرۆڤ بەچاوی خۆی نەیبینێ‌ بڕوا بە گیڕانەوەیان ناكات، ئەوان بە سیاسەتێك كە تا ئێستا لەلایەن سیستەمی حكومڕانیەوە پێڕەو دەكرێ‌ لە سەریان بەردەوام جینۆساید دەكرێن، بۆ نموونە ” رێگەیان پێدەدرێ‌ لە دوورگەی شوێنی نیشتە جێبوونەكەیان كۆچ بكەن بەرەو شار، لە شاریش رێگایان بۆ دەكرێتەوە كە سەربكەنە سەر مەی خواردن بە شێوەی بیست و چوار كاتژمێر، بۆ ئەوەی بەردەوام سەرخۆش بن و بیرلە رابووردوویان نەكەنەوە، كە ئەمەش وایان لێدەكات تاكێكی كۆمەڵایەتی بێزراویان لە نێو كۆمەڵگا لێدەرچێ‌”. ئەوان بەم سیاسەتە بێئاگا دەكرێن لە ژیان و پێداویستیەكانی، تەنها بیریان بۆ لای ئەوە دەبرێ‌ بەردەوام لە ماڵ یان كۆچەو كۆڵان یان شوێنە گشتیەكان بوتڵێك بیرەیان بە دەستەوەبێت و پێی خەیاڵ بن، گەر پارەشیان نەبێت بیكڕن یان دەرۆزە “سواڵ” دەكەن یان دەچنە سەرماڵی یەكێك و شتی لێدەبەن یان كەل و پەلەكانی نێوماڵیان بۆ پەیداكردنی دەخەنە رەهن. من بە چاوی خۆم بینیم و رۆشتمە یەكێك لە دوكانەكانی دانانی شت و مەكەكانیان بە رەهن، بۆ نموونە ئەوەی دیتم كە بە رەهن دایان نابوو بۆ ئەوەی خواردنەوەی پێبكڕن ” پاسكیلی مناڵ، كۆندێشن، تەلەفزیون، رادوێ‌، مسەجەل، ماتۆڕسكیل، قاپ و قاچاخ، ئامێری مۆسیقا، ئامێری مۆبیل، تایەری ئۆتۆمبێل” و زۆری تر.

لە نێو سەدان هندی سوور یەك كەسێك نابینی باری دەروونی جێگیربێت، زۆربەیان هۆشیان لە دەستداوە یان كەم ئەندامن یاخود تووشی دەیان نەخۆشی هاتوون، یەكێكیان نابینی لە سەرجەستەیان برینێك نەبێت یان دەستی یان لاقی یان چاوی یان رووخساری تەواو بێت، سەنتەر گەلێكی زۆر هەیە بە ناو بۆ لەخۆگرتنی ئەوان بەڵام هەموویان شكلین و لە ناوەڕۆكدا بەتاڵن و هیچ یەكێك لەوان لە خۆناگرێ‌. ئەوان “هنود حمر” جاری وا هەیە “50 تا 100” كەسیان لە ریزێكدا دەوەستن بۆ ئەوەی لەفەیەكی “سەندەویچ” بە دەست بێنن و گەدەیانی پێتێربكەن.

لە ئەنجامی ئەو سیاسەتەی لە دژیان پەیڕەوكراوە “جینۆساید” هەستی مرۆیان بە تەواوی مانا لێسەندراوەتەوە، برادەرێكی كوردی نیشتەجێی “یونیپیك” بۆی گیڕامەوەو وتی ” بە هەردووچاوی خۆم بینیومەو لە جارێ‌ زیاتر، كاتێك مناڵەكانیان بۆ شیردەگرین و نیانە شیری بدەنێ‌، بیرەكەی خۆیان كردوەتە نێو شیرو مەمەی مناڵەكەو پێیان داوە”. رەنگە پرسیارەكە ئەوە بێت بۆچی هەیانە بیرە بكڕن و نیانە شیر بكرن، بێگومان پرسیارێكی زۆر بابەتیە، بەڵام ئەوان وا فێركراون و راهێنراون، بیرە نەبێت ناژین چونكە بیرەخواردنەوەو بەردەوامبون لە سەری تەنها رێگایەكە بۆ ئەوەی رابووردووی خۆیان لە بیربكەن، ئەمەش ئەو سیاسەتەیە كە بەردەوام لە سەریان پێڕەو دەكرێ‌.

حكومەت مانگانە بڕێك پارەیان دەداتێ‌، بەڵام لە بەرامبەردا دەرگایەكی ترسناكی بۆ كردوونەتەوە كە ئەویش ئەوەیە دەتوانن ئەوەی وەری دەگرن بە یەك شەوو رۆژلە بارێكدا سەرفی بكەن، یاخود پێشووتر سەرفیان كردوەو دەیدەنەوە بە قەرداریدا یان دەچن دەیدەنە ئەو شوێنانەی كە شت و مەكەكانیان بە “رەهن” لێداناوە بۆ ئەوەی وەری بگرنەوە.

ئامادەكردنی: مالپەڕی جینۆسایدی كورد

بۆچوون