Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2014/11/16 19:49
نوسەر: جینۆسایدی کورد

گەرمیان:سمینارێك لە بارەی دیاریكردنی پایتەختی جینۆسایدو ئەنفال و شەهید

ئا: جینۆساید كورد

 16-11-2014 بە سەرپەرشتی لیژنەی رێكخراوەكانی ئەنفال و جینۆسایدو رێكخراوە جەماوەری و مەدەنیەكانی گەرمیان، كاتژمێری “2”و نیوی پاش نیوەڕۆ لە هۆڵی كتێبخانەی گشتی كەلار سمینارێك سازكرا، سەبارەت بە دیاریكردنی پایتەختی ئەنفال و شەهید.

لە سمینارەكە بەشێكی بەرچاو لە رۆژشنبیرو نوسەرو چالاكوانەكانی بواری ئەنفال و جینۆسایدو نوێنەری یەكە ئیدارییەكانی گەرمیان و كەلار ئامادەی دانیشتنەكە بوون.

دوای چەند چركەیەك وەستان بۆ گیانی پاكی شەهیدان، دەرگای گفتوگۆكردن لە سەر كارنامەی پێشكەش كراو خرایە سەرپشت.

لە كارنامەكە كۆمەڵێك ناو وەك بیرۆكە بۆناوی پایتەختی شەهیدو ئەنفال بەم شێوەیە خرابوە ڕوو” ئەنفال و جینۆساید، قوربانی و بەرخ و دان، شەهیدو ئەنفال، ئەنفال و بەرگری، مەڵبەندی قوربانی، ئاوارەو ئەنفال، مەڵبەندی ژیانەوە، پایتەختی ژیان دۆستی، ئەنفال و خۆڕاگری، قوربانیدان و رێگای ئازادی، بەرگری، بەرەنگاری” .

 halabja GOairports_hewler_29ئەو بەڕێزانەی كە بەشداری گفتوگۆكانیان كرد، رای جیاوازیان هەبوو، لە نێویاندا رای بەشێك لە كەس و كاری قوربانیان پێیان “وابوو پێویستە پێش هەمووشتێك خزمەتی كەس و كاری ئەنفال و شەهیدو قوربانیان بكرێ‌، پاش ئەوە بیر لە داتاشینی ناو بۆ گەرمیان بكرێتەوە” ئەمە رای سەباح كونە كۆتری تاقانەی ئەنفال بوو.

بەڵام  ڕای تریش پێچەوانەی رایەكەی سەباح پێی وابوو “ئەگەر ناوی پایتەختەكە دیاریكرا، ئەوكاتە گەرمیان دەبێـە خاوەنی ئیمتیازی زیاترو خزمەتگوزاری زیاتری بۆ دەكرێ‌” ئەمەم رایەش لەلایەن سەید عەدنان جێگری بەرێوەبەری پەروەردەی گەرمیان خرایە ڕوو.

شێخ جەلال قایمقامی كەلار پێی وابوو كەلار لە رووی جوگرافی و سامانی ژێر زەوی و هتد بۆ دیاریكردنی وەك پایتەختی ئەنفال و شەهید گونجاوە.

هۆشیار عەبدل عەزیز پێشناری ئەوەی كرد: پایتەختی بەرخ و دان و ژیانەوە بۆ گەرمیان گونجاوە.

ڕۆژنامەنوس مەلا تەحسین گەرمیانی: من لە گەڵ پایتەخت نیم، دۆخی كوردستان تەحەمولی ئەم ناكات، ئەمە لە كۆتایدا دەبێـتە دیاردەو بواری زۆرتر هەیە بتوانین تەئكید لە پێشكەش كردنی خزمەتگوزاری بكرێتەوە.

 images (2)نووسەرو شاعیر ساڵەح هەلاج پێی وابوو: ئەم شتە زۆر نامۆیە بەلامەوە، بیرۆكەیەكی وا ناوچەكەمان جاریكی تر بكەینە یادگاری بۆ نەوەكانمان، پێویستە بیر لە ناوێكی گونجاو تر بكەینەوە. كە باسی ئەنفال دەكرێ‌ هەموو گیانم دەلەرزێ‌، با فێری پێكەنین و خۆشی

نوسەرو چالاكوانی بواری جینۆساید تەها سلێمان: لە بەشدارییەكەیدا وتی: پێش هەموو شتێك زۆر گرنگە لە گشاندنی چەمكی شارگەرێتی و ناوچە گەرێتی دوور بكەوینەوە، تاوانی ئەنفال و تاوانی جینۆسایدو كیمیاباران دژ بە هەموو گەلی كوردستان كراوە، لە هەمانكاتدا ناسنامەی گەلێكی ستەم لێكراوە، ناكرێ‌ ئەم بابەتە لە شارێك حەسر بكەین، بەبڕوای من یان “گەرمیان” یان “كەركوك” بۆ ئەم مەبەستە دەست نیشان بكەین، بۆ ناو لێنانیش ئەنفال و كیمیاباران و جینۆساید لە بنەڕەتدا قیزەوەنن، پێشنیار دەكەم “پایتەختی ژیان دۆستی” وەك پاشگری دەست نیشانكردنی شوێنەكە دابنرێ‌.

چالاكوان عومەر عەبدوڵا: رای وابوو شارەزایان بۆ ناولێنان بانگێشت بكرایە، چونكە ئەمە پرس و بابەتێكی هەستیارە، دەبوایە وەك پڕۆژە چەند لیژنەیەك دروست بكرایە بۆ گەڵاڵەكردنی ناوو ناوەڕۆ؟

نوسەرو كەسایەتی دیاری گەرمیان سەڵاحەدین عەبدل حەمید پێی وابوو: كاتێك داوای شتێك دەكەی دەبێتە هۆكارەكانی دیاربكرێ‌، باشتێك نەكەین ببێتە هۆكاری گلەیی و گازاندەی شاروشارۆچكەكانی تری كوردستان.

نوسەرو رۆژنامەنووس ئەحمەد مەحمەد پێێ‌ وابوو: پێویستە ئەنفال بچوك نەكەینەوە بۆ شارێك و دوان، وا بكەین بشێت بۆ هەموو كوردستان. ئەنفال و جینۆساید بە پەسەند دەزانم وەك پاشگری ناوی گەرمیان بۆ بە پایتەختكردنی.

چالاكوان ئەنوەر حمەلاوپێی وابوو: پێویستە بوار نەدەین ئەم شتە بچوك بكەینەوە، گەرمیان شیاوی ئەوەیە بكرێـتە پایتەختی شەهیدو ئەنفال”.

بەڕێوەبەری شارەوانیەكانی گەرمیان سەید جواد پێی وابوو: ئێمە شوێن و جێگای ئەنفالەكانمان جارێكی تر شێواندوەو تێك داوەتەوە، پێویستە رووخساری لادێكانمان نەشوێنین.

ئەمەو لە كۆتایی سمینارەكەدا لیژنەی بەڕێوەبەردن بە وەرگرتنی راو سەرنجی ئامادەبوان بڕیاریدا جارێكی تر لیژنەكە بە سەرجەم پێشنیارەكاندا بچێتەوەو هەموو ناوو بیرۆكەكان لە گەڵ كەسانی پسپۆرو شارەزا تاوتوی َبكات و لە سمینارێكی فراوانتردا گفتوگۆی ئەم پرسە بكرێتەوە.

گەرمیان:سمینارێك لە بارەی دیاریكردنی پایتەختی جینۆسایدو ئەنفال و شەهید

ئا: جینۆساید كورد

گەرمیان، ‌واتە ‌وڵاتی گەرم یان ناوچەی گەرم، لەوشەی باگرمی ــ ییەوە ھاتووە، ‌واتە ناوچە گەرمەكان بەرامبەر بەوشەی زۆزان،‌واتە ناوچە ساردەكان، كە لەدوو‌وشەی دژ بەیەكدا بەدی دەكرێت “گەرمەسێر ــ سەردسێر” بۆیە دەكرێت ئاو‌و ھەوا بكرێتە بنچینەی جیاكردنەوەی ناوچەی گەرمیان لەناوچەی كوێستان یان ناوچەكانی تری ‌وەكو ھەورامان، شارەزوور و قەرەداخ، شارباژێر، پشتدەر، بتوێن..

سنووری جوگرافی

سنووری جوگرافی گەرمیان لەباكوورەوە لەشوێنی ئاوێتەبوونی چەمی دەردەوێن لەباشوری دەربەندیخان، لەگەڵ ڕووباری سیروان، بەرەو رۆژئاوا، لەباشوری شاخی گوڵان و زەردە و سەگرمە بۆ باكوری ناحیەی سەنگاو، بەرەو رۆژئاوای بۆ تەكیەی كاكەمەند بۆ سەر ڕووباری زێی بچوك لە باشووری ناحیەی قەرەناو. لەرۆژئاواشەوە بەڕووباری زێی بچوك دا لەقەرەناوەوە بۆ باشووری، تا دەگاتە بەرزاییەكانی حەمرین، لەباشووریشەوە لەشوێنی یەكگرتنی زێی بچوكو بەرزاییەكانی حەمرین بەرەو رۆژھەڵات بەبناری باكوری حەمریندا، تا دەگاتە نزیكی ناحیەی (جەلەولا ــ قەرەغان)ی سەر رووباری سیروان. لەڕۆژھەڵاتەوە لەناحیەی (جەلەولا ــ قەرەغان)ەوە بەڕووباری سیرواندا، بۆ باكوور تا دەگاتە جێگەی تێكەڵ بوونی چەمی دەرەدوێنو سیروان، لەباشوری دەربەندیخاندا. بەمەش ھەریەكە لە شار و شارۆچكەكانی كەكووك، كەلار، كفری، چەمچەماڵ، خانەقین، دووزخورماتوو، مەندەلی، بەدرە، پێباز (باوەنور)، ڕزگاری (سمود) سەرقەڵا، جەلەولا، سەعدیە، جەبارە، قەرەتەپە، جەسان، مەیدان، قۆرەتوو، تەكیەی كاكەمەند، تەكیەی جەباری و شۆڕش دەگرێتەوە.

پێكھاتەی ئیداری گەرمیان

 DSC01371ئەو ناوچە فراوانەی كە بە گەرمیان دەناسرێت، بەدرێژایی مێژووی ناوچەكە و عێراقیش تەنھا یەك ناوەندی پارێزگای لێبووە كە كەركووك بووە. لەزۆربەی سەردەمەكاندا لەڕووی ئیداری ‌و سەربازییەوە گەرمیان سەر بەناوەندی كەركووك بووە، لەسەردەمی دروست بوونی دەوڵەتی عێراق ھەر زوو بەھۆی دۆزینەوەی نەوت لەناوچەكەدا ھەوڵی گۆڕینی جوگرافی و ئیداری ناوچەكە دراو قەزای خانەقین گواسترایەوە بۆ سەر پارێزگای دیالە و دواتریش لەدوای بەیاننامەی ١١ی ئازاری ١٩٧٠، بۆ بچوكتر كردنەوەی سنوری جوگرافیای كەركووك لەساڵی ١٩٧٥ دا ناحیەی شێروانە ناوەكەی گۆڕا بۆ “سەرقەلعە” و ٢١ موقاتەعە لە ناحیەی شێروانەی پێشوو خراونەتە سەر قەزای تازە دامەزراوی كەلار، دیارە بەئەمەش ڕێگەیان خۆش كرد بۆ ئەوەی قەزاكانی كەلار و چەمچەماڵ‌و كفری ‌و دووزخورماتوو لە كەركووك جیا بكرێتەوەو بخرێنە سەر پارێزگای سلێمانی ‌و پارێزگای تكریت ‌و پارێزگای دیالە كە بەپێی فەرمانی كۆماری ٦٠٨ لەساڵی ١٩٧٥‌ و فەرمانی كۆماری (٤١) لە ١٩٧٦ ناوی كەركوكیش بەپێی ھەمان فەرمان گۆڕا بۆ التڕمیم. ھۆكاری دەركردنی ئەم ھەموو فەرمانەش بونی نەوت‌و ھەروەھا گۆڕینی باری دیمۆگرافی ناوچەكە بوو بەتایبەتی كەركوك و كە ئەوەش بە قۆناغی یەكەمی تەعریب دەناسرێت. لەدوای ڕوخانی رژێمی بەعس ‌و ئازادكردنی عێراق لەچنگ دەسەڵاتی دیكتاتۆرییەت و سنوری ئیداری گەرمیان پچڕپچڕەو ناوەندێكی بەڕێوەبردنی نەبوو، چونكە ئەو یەكە ئیدارییەی كە بەناوی كەركووكەوە لە دەربەندیخان دروسكرابوو ھەڵوەشێنرایەوە. دابەش بوونی ئێستای ئیداری ناوچەی گەرمیان بەم شێوەیەیە: قەزاكانی كەلار، چەمچەماڵ ‌و كفری ئێستا ئیدارەیەكی سەربەخۆیان ھەیە كە پارێزگایەكی ناڕەسمیە ناوی نراوە ئیدارەی گەرمیان. لەئێستادا قەزای خانەقین و ناحیەی مەندەلی ‌و سەر بە پارێزگای دیالەن و قەزای بەدرە و ناحیەی جەسانیش سەر بە پارێزگای واستن، دووزخورماتووش سەر بە پارێزگای سەلاحەدینە، ئەم ناوچانەش لەدەستووری عێراقدا بە ناوچەی جێناكۆكەكان ناویان براوە. كەلار ‌وەكو شارێكی گەورەو ناوەندی بەڕێوەبردنی گەرمیان دەركەوتووە، بەیەكێك لەگەورەترین قەزاكانی عێراق و ھەرێمی كوردستان دادەنرێت لەڕووی ژمارەی دانیشتوانەوە.

بۆچوون