Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2014/11/30 18:26
نوسەر: جینۆسایدی کورد

مێژووی ئەنجامدانی شاڵاوەكانی ئەنفال “جینۆساید”

ئا: جینۆساید كورد

لەو هەشت قۆناغەی شاڵاوەكانی جینۆسایدی كورد لە ساڵی 1988 كەبەئەنفال ناوزەد كرا، لەلایەن رژێمی “بەعس”وە، یەكە سەربازییەكان و دەزگای هەواڵگری سەربازی و مەدەنی و حزبی، هێزە ئاسمانیەكان، هێزە زەمینەكان، دەزگاكانی حزبی بەعس، دەزگا ئەمنیەكان، و تەواوی ئەودەزگایانەی پەیوەندییان بەدەوڵەتی عێراق و حزبی “بەعس”وە هەبوو، بەشدارییان كرد. بەپێی بەڵگەنامە فەرمییەكانی دەوڵەتی عێراق و میدیاكانی نووسراوو بینراوو بیستراوی ئەوكات لە 1988، قۆناغەكانی هەرهەشت شاڵاوەكە بەم شێوەی خوارەوە پۆلێن كراوە:

ئەنفالی یەكەم “شاڵاوی یەكەمی جینۆساید”:

سەرگەڵوو بەرگەڵوو 22ی شوبات تا 19ی مارتی 1988، ناوچەكانی دۆڵی جافایەتی و سەرگەڵ و بەرگەڵو دەگرێتەوە، ئامانج لەیەكەم هەنگاوەكانی شاڵاوەكە، ئەوەبوو زیانێكی گەورە بە هێزی پێشمەرگەی بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد بگەیەنێ‌ و بڕستی ئەوەی لەبەر ببڕێ‌ كە بتوانێ‌ داكۆكی لە چین و توێژەكانی دانیشتوانی ناوچە جیاحیاكانی كوردستان بكات، قۆناغەكانی دوای قۆناغی شاڵاوی یەكەم، لەلایەكی تریش پەیوەندی نێوان بزووتنەوەی رزگاریخوازی كوردی و هێزی پێشمەرگەو خەڵكیش ببچڕێنێ‌، رێك واش دەرچوو بەشێك لە ئامانجەكەی لەو مەبەستەی سەرەوە هاتەدی، لەلایەك زەبرێكی كوشندەی لەهێزی پێشمەرگە وەشاندو لەلایەكی تریشپەیوەندی نێوان بزووتنەوەی رزگاریخوازی كوردی و هێزی پێشمەرگەی تووشی لەبەریەك هەڵوەشانەوە كرد.

ئەنفالی دووەم: “شاڵاوی دووەمی جینۆساید”

قەرەداغ 22ی مارت تا1ی نیسانی 1988، واتە لە 22ی مارت “ئازار” تا 1ی نیسان شاڵاوی یەكەم دەستی پێكردو ناوچەكانی “بازیان” لەسنووری قەزای چەمچەماڵ و قەرەداغ لەسنووری پارێزگای سلێمانی گرتوە. شوێن و جێگای سەرەكی شاڵاوەكە “قەرەداغ” بوو، ئەو هاوڵاتیانەی لە شاڵاوی ئەنفالی دووەم ” جینۆ سایدی دووەم” بەرەو سلێمانی هەڵاتن، بەشێكیان رزگارییان بوو، بەڵام ئەوانەی بەرەو سنووری گەرمیانی پارێزگای كەركوك هاتن هەموویان بێسەرو شوێن كران. من خۆم ئەوكاتە تەمەنم 16 ساڵان بوو، ماڵمان لەنزیك لیوایەكی سەربازی بوو، كەبەلیواكەی “بارق” مەبەست لە”بارق عەبدوڵا حنتە”ی ئامرلیوایە، ناسرا بوو، تەواوی ئەوانەی گەشتنە شاری “كەلار- گەرمیان” راستەوخۆ دەست بەسەركران و دوای دوو رۆژ بێسەرو شوێن كران.

ئەنفالی سێیەم:  “شاڵاوی سێیەمی جینۆساید”

لە 7تا 20ی نیسانی 1988 دەستی پێكرد، ئەم قۆناغەی شاڵاوی ئەنفال ” شاڵاوی جێنۆسایدی سێیەم، بەسەختترین و بەرفراوانترین شاڵاوەكان دادەنرێ‌ و زۆرترین هێزی سەربازی و ئەمنی و جاش و موستەشار، بەشدارییان تێكرد. شوێنی ئەنجامدانی شاڵاوەكە دەشتێكی پان و بەرینە لەبەشی باشووری كوردستانی عێراقدایە، سنووری جوگرافی ئەم ناوچەیە لەلای باكوورەوە رێگای سەرەكی نێوان “كەركوك – چەمچەماڵ”ەو لای رۆژئاواشەوە رێگای سەرەكی “كەركوك – خوورماتوە”و لای باشوریشی ” هەرسێ‌ رێگای شارەكانی “كەلار- كفری- باوەنور”ەو لای رۆژهەڵاتیشەوە “زنجیرە چیاكانی قەرەداغ”ە. لەم پانتاییە جوگرافیەدا چەندین شارو دەیان شارۆچكەو هەزاران گوندی لێیەو شارۆچكەی قادر كەرم دەبێتە ناوەندی سەرەكی ئەم ناوچەیە. لەم قۆناغەدا، زۆرترین خەڵك دەستگیركران و بێسەرو شوێن كران. وەك لە پێناسەی قۆناغی دووەمی شاڵاوی ئەنفال ” جینۆساید” ووتم، تەمەنم “16” ساڵان بوو، بەهارێكی باراناوی بوو، هەواڵ هات بۆشار كەبەهەزاران كەس لە گوندی “ملە سورە” لەسەرجەم گوندەكانی ناوچەكەوە هاتوون و لەوێ‌ كۆبوونەتەوە، دوای “2” رۆژ كەمتر ئەوەی تەراكتۆری هەبوو بەتەراكتۆری خۆی و ئەوەی نەیبوو بەپێ‌ و بەكەرو وڵاخ، دواتر لەنزیك گووندی “حەسیرە” بە ئۆتۆمبێلی سەربازی رژێم بە رەتڵی گەورە گەورە گوێزرانەوە بۆ قەڵای قۆرەتوو، ئێمە لەناو شاری كەلار لەدرزی ستارەی ماڵەكانەوە تەماشایانمان دەكرد، چونكە جگەلەپاسەوانییەكی تووند، سەر هەموو رێگاكان بە سەربازو هیزی جۆراو جۆر كۆنترۆڵ كرابوو، ئەمە جگەلە قۆڵەكانی “چەمچەماڵ – قادر كەرەم” و ” نەیجوڵ – خورماتوو” و “شێخ تەویل – باوەنوور” و” سەرقەڵا- كفری” و ” گوندی قوریچایی – كفری” و ” سەنگاو – دەربەندیخان” كە بەهەزاران خێزان لەو قۆڵانە دەكەتنە بەردەستی رژێم و ئەویش لە خێراترین شاڵاودا بێسەرو شوێنی دەكردن.

قۆناغی چوارەم: “شاڵاوی چوارەمی جینۆساید”

ئەم شاڵاوە لە 3ی مایس تا 8ی 1988 دەستی پێكرد، بەشێكی بەرچاو لەسنووری پارێزگای كەركوكی گرتەوە، لەسنوورەكانی شارۆچكەكانی ” تەق تەق، ئاغجەلەر، شوان، قەرەهەنجیر” و بەشێكی زۆر لە سنووری نێوان هەردوو شاری “كۆیەو چەمچەماڵ”.

لەم شاڵاوەدا، بەسەدان گوند بەركەوتن و بەهەزاران كەس بێسەرو شوێن كران. نووسەر “مەلا شاخی” لە كتێبی ” ئەنفالی خاڵخاڵان” تەواوی ئەوانەی بێسەرو شوێن و جینۆساید كراون لەشاڵاوی ئەنفالی چوار ” شاڵاوی چوارەمی جینۆساید” بە پشت بەستن بەسەرژمێری و بەڵگەنامەكان، بە زیاتر لە ” 3775″ سێ‌ هەزارو حەوت سەدو حەفتاو پێنج هاوڵاتی كورد، لەژن و مناڵ و پیرو پەككەوتە، مەزەندە دەكات و لیستێكی دوورو درێژی ناوی قوربانییەكانیشی تۆمار كردوە.

 ئەنفالی 5 و 6 و 7 “شاڵاوی پێنج و شەش و حەوت جینۆساید”

ئەم شاڵاوانە لە 15ی حوزەیران تا 26ی ئابی 1988 خایاند، تیایدا ناوچەكانی “بالیسان و هیران و نازەنین و شەقڵاوە و خۆشناوەتی و رەواندوزو چۆمان و سۆران”ی گرتەوە، چەندین شاڵاوی دوورو درێژی تێكەوت و بەهۆی سەختی و چڕی ناوچەكەوە، رژێم نەیدەتوانی بەئاسانی كۆنترۆڵی ناوچەكە بكات، ئەگەرچی لەشاڵاوەكانی پێشووتر پشتیوانی و پشتگیری لە هێزی پێشمەرگە بڕیبوو، بەڵام بەهۆی سەختی ناوچەكە هەم پێشمەرگە دەیتوانی بەرگری بكات و هەمیش خەڵك دەیتوانی لەچنگی هێزە پەلاماردەرەكانی رژێم خۆی قوتاربكات، كەچی هێشتاش بەهەزاران خەڵكی گرت و بێسەرو شوێنی كردن.

ئەنفالی هەشت ” شاڵاوی هەشتەمی جینۆساید”

سەرەتای ئەم شاڵاوەی ئەنفال و جینۆساید، لە 26ی ئابی 1988 دەستی پێكردو لە 6ی ئەیلولی 1988 كۆتایی پێهات. شوێن و پێگەی جوگرافی ئەم شاڵاوو پەلامارە تەواوی ناوچەی بادینان و دەورو بەری گرتەوە، لەهەمانكاتدا بەشێك لەسنوورەكانی پارێزگای دهۆك و دەوڵەتی توركیاو ئێرانی گرتەوە. لەم شاڵاوەدا، زیاتر لە ” 163″ بەر پەلامارەكە كەوتن، تەنها ئەو خەڵكانە رزگارییان بوو، كە ئاودیوی سنووری توركیا بوون، ئەوانی تر كە دەستگیركران، وەك تەواوی خەڵكەكەی تر كەلە “7” شاڵاوەكەی پێشوو گیرابوون و كۆمەڵكوژو بێسەرو شوێن كران، ئەمانیش چارەنووسیان هەروابوو.

ئەم شاڵاوەی جینۆساید، لەكاتێكدا ئەنجامدرا شەڕی نێوان ” عێراق- ئێران” كۆتایی پێهاتبوو، رژێمی بەعس خۆی ناوی لێنا “خاتمە الانفال”، بەڵام خۆی لەڕاستیدا وانیەو پێچەوانەكەی راستە، بەڵكو لەدوای ئەم شاڵاوە “شاڵاوی هەشتەمی جینۆساید”، چەندین شێوازی تری جینۆسایدكردن دەست پێدەكات، هەروەك كوشتن و بێسەرو شوێنكردن و برسیكردن و بێكاركردن و ئاخنین لە ئۆردوگاو زۆر شێوازی تر جینۆسایدكردن.

بۆ بینینی بەڵگەنامەی سەلماندنی قۆناغەكانی شاڵاوەكانی ئەنفال، لە دادگای باڵای تاوانەكانی عێراق كلیك لە سەر ئەم لینكەی خوارەوە بكە

بەڵگەنامەی دادگای باڵای تاوانكان لە عێراق

بۆچوون