Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2014/09/06 7:09
نوسەر: جینۆسایدی کورد

پاکتاوی نەژادی کورد، لە عوسمانیەکانەوە تا داعش

   علی‌اصغر فریدی

دایکی باران، کچێکی کوردی ئێزیدی کەلەلایەن داعشەوە رفێنرا و وەک کەنیزە فرۆشرا، وێنە و تایبەتمەندیاکانی دەخاتە بەردیدەی رۆژنامەنوسان. ئایا ئەم ئازار و نەهامەتیانە کۆتاییان هەیە؟
کۆمەلکوژی و ئاوارەیی بە درێژایی مێژوو بەشێک بوە لە چارەنوسی کورد، کۆمەڵکوژی کوردە ئێزیدیەکانە باشوری کوردستان لەلایەن گروپی تیرۆریستی دەوڵەتی ئیسلامیەوە دوا نمونەیە.
کوردە ئێزیدیەکان ٧٢ جار لەلایەن عوسمانیەکانەوە بەمەبەستی پاکتاوی نەژادی کراونەتە ئامانج کە لەم کارەی تیرۆریستە داعشیەکان خراپتریان بەرامبەر کراوە و ئێزیدیەکان بە (٧٢ فەرمان) ناوی دەبەن.
پێناسەی نەتەوە یەکگرتوەکان کە ساڵی ١٩٤٨ لەبارەی پاکتاوی رەگەزیەوە پێشکەشی کردوە بریتیە لە “هەمو جۆرە کار و هەوڵێک بۆ لەناوبردن و پاکتاوی فیزیکی بەشێک یان گروپێکی نەژادی، نەتەوەیی، مەزهەبی، ئایدۆلۆژی.”
لە بەندی دوەمی بەیاننامەی نەتەوە یەکگرتوەکاندا هاتوە هەوڵدان بۆ لەناوبردنی سەرجەم یان گروپێکی نەژادی، نەتەوەیی، مەزهەبی وەک کۆمەڵکوژی گروپێکی دیاریکراو، زیانگەیاندنی دەرونی و جەستەیی بە گروپێکی دیاریکراو، لێدانی ئەندامانی گروپێکی دیاریکراو، سەپاندنی پێوەر بۆ ڕێگری لە لەدایکبونی منداڵانیان، جێگۆڕکێی بەزۆری منداڵانی گروپەکان لەگەڵ یەکتر، داڕشتنی بەرنامە بۆ زیانگەیاندن بە گروپێکی دیاریکراو و ….. هەمویان نیشانەی پاکتاون. بەداخەوە سەرجەمی ئەم خاڵانە بەرامبەر کورد لەم جەند دەیەیەی رابوردودا لەلاین وڵات و دیکتاتۆرە جیا جیاکانەوە ئەنجام دروان.
لە تورکیا لە ساڵی ١٩٣٧ تا ١٩٣٨ لە دەرسیم بەمەبەستی تواندنەوەی نەتەوەی کورد لەناو کۆمەلگەی تورکدا، ٦٥ تا ٧٠ هەزار کورد لەلایەن هێزە ئاسمانی و زەمینیەکانی تورکیاوە کوژران، بەڵام حکومەتی تورکیا تەنها دان بە کوشتنی ١٢ هەزار کورددا دەنێت.
دوای تێپەڕینی چەندین ساڵ لەم پاکتاوی نەژادی و تاوانکاریە، دەنگی تۆمارکراوی بەرپرسێکی پۆلیس بە ناوی (ئیحسان سەبری چاقلایانگیل) بڵاوکرایەوە، لەو تۆمارە دەنگیەدا دەڵێت: “لە ئەشکەوتەکاندا خۆیان حەشار دابو، بەڵام سوپا بە جۆرێک غاز وەک مشک ژەهراوی کردن. لە منداڵی ٧ سالەوە تا پیری ٧٠ ساڵ لە دەرسیم سەربڕدران.”
به‌ درێژایی شه‌ڕی جیهانی یه‌که‌م به‌رنامه‌ی کۆچی به‌زۆری کوردانی زازا به‌مه‌به‌ستی له‌ناوبردنی ناسنامه‌یان له‌لایه‌ن تورکه‌کانه‌وه‌ ئه‌نجام دراوه‌. له‌و باره‌یه‌وه‌ گۆڤاری لێکۆڵینه‌وه‌ی پاکتاوی ره‌گه‌زی به‌رامبه‌ر جینۆسایدی کورد نوسیویه‌تی:”له‌گه‌ڵ ڕێبه‌ری گروپی گه‌نجانی تورک، به‌رنامه‌ی له‌ناوبردنی ناسنامه‌ی (زازا)کان و ده‌رکردنیان له‌ خاکی باوک و باپیرانیان و دابه‌شکردنیان بۆ کۆمه‌ڵی بچول بچوک ئه‌نجامدراوه‌، به‌هۆی خۆپیشاندانی خوێناوی هاوشێوه‌ی ئه‌وه‌ی به‌سه‌ر ئه‌رمه‌نیه‌کاندا هات، له‌ 700 هه‌زار کوردی زازا که‌ ناچار کران کۆچ بکه‌ن، 350 هه‌زاریان له‌ناوچون.”
تا ساڵی 1991 که‌ تورکیا دانی به‌ ناسنامه‌ی کورددا نه‌ده‌نا، کورده‌کانی به‌ تورکی چیاکان ناوده‌برد.
له‌ سوریاش دۆخی کورد وه‌ک کوردانی تورکیا بوو، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌و جیاوازیه‌ی که‌ تورکه‌کان به‌ تورکی چیا ناوده‌برد، سوریا به‌ عه‌ره‌بیش هه‌ژماری نه‌ده‌کردن و ناسنامه‌ی به‌ زۆرێک له‌ کورده‌کان نه‌ده‌دا.
(ئولویه‌ دوشوته‌) لێکۆڵه‌ری تایبه‌تی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتوه‌کان دوای سه‌ردانی بۆ ئه‌و وڵاته‌ ساڵی 2010 له‌ راپۆرتێکدا باس له‌وه‌ ده‌کات که‌ دۆخی ئه‌و وڵاته‌ له‌ڕوی پاراستنی مافی مرۆڤه‌وه زۆر خراپه‌.
به‌پێی راپۆرته‌که‌ی ئه‌م لێکۆڵه‌ره‌، 300 هه‌زار کورد که‌له‌ سوریا ده‌ژین ناسنامه‌یان نیه‌، واته‌ ده‌وڵه‌تی سوریا ناسنامه‌یان پێنادات و ناسنامه‌ی هیچ وڵاتێکیان نیه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ له‌ مافی هاوڵاتی بون بێبه‌شن، مافی خاوه‌ندارێتی زه‌وی، خوێندنی به‌ خۆڕایی، خزمه‌تگوزاری ته‌ندروستی، پاسپۆرت، دامه‌زران له‌ ده‌زاگا حکومی و گشتیه‌کان بێبه‌شن‌.
له‌ عێراق بێجگه‌ له‌ بۆردومانی کیمیایی هه‌ڵه‌بجه‌ و 5 هه‌زار شه‌هید، له‌ ماوه‌ی ساڵانی 1988 تا 1989 زیاتر له‌ 182 هه‌زار کورد که‌ زۆرینه‌یان منداڵ و ژن و پیر بون به‌ ناوی ئه‌نفاله‌وه‌ (که‌ ناوئ ئایه‌تێکی قورئانه‌) زینده‌به‌چاڵ کراون.
له‌ ئه‌نفالدا زیاتر له‌ 3 هه‌زار گوندی کورد و شاره‌کانی “هه‌ڵه‌بجه‌، ته‌وێڵه، خورماڵ، سه‌ید سادق، پێنجوێن، قه‌ڵادزه‌، سه‌نگه‌سه‌ر، چوارتا، قه‌ڵاچوالان، ماوه‌ت” به‌ته‌واوی ته‌خت کران و دانیشتوانه‌که‌یان راگوێزران بۆ ئۆردوگا زۆره‌ ملێکان.
له‌ کوردستانی رۆژهه‌ڵاتیش تاوانی زۆر له‌ سه‌ره‌تای شۆڕشی ئیسلامی ئێراندا به‌رامبه‌ر کورد کراوه، بۆ نمونە لە سێدارەدانەکانی فڕۆکەخانەی سنە و کۆمەڵکوژی گوندی (قارنا) لە نزیک نەغەدە‌.
ئێستا و له‌سه‌ده‌ی بیست و یه‌کدا ده‌وترێت پێشکه‌وتنی زانستی مرۆڤایه‌تی له‌ 50 ساڵی رابوردودا به‌ ئه‌ندازه‌ی مێژوی مرۆڤایه‌تی پێشکه‌وتوه‌.
71 منداڵی کوردی ئێزیدی که‌له‌ ترسی گروپی تیرۆریستی داعش په‌نایان بۆ چیاکانی شنگال بردبوو، به‌ هۆی تینوێتیه‌وه‌ گیانیان سپارد، 80 که‌س له‌ دانیشتوانی نزیک شنگال به‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ موسوڵمان نین سه‌ر ده‌بڕدرێن و 700 ژنه‌ ئێزیدی بۆ فرۆشتن وه‌ک که‌نیزه‌ ده‌برێنه‌ بازاڕه‌کانی موسڵ. له‌ هه‌مو ئه‌مانه‌ تراژیدیتر ئه‌وه‌یه‌ کاتێک ئه‌و ژنانه‌ بۆ فرۆش ده‌خرێنه‌ مه‌زاده‌وه‌ که‌سانێک هه‌ن له‌ سه‌ده‌ی 21دا ئاماده‌ن بیانکڕن.

به‌ دلنیاییه‌وه‌ ده‌توانرێت بوترێت که‌ له‌ هیچ پارچه‌یه‌ک له‌ چوار پارچه‌که‌ی کوردستان له‌م سه‌ده‌یه‌دا ناتوانرێت شوێنێک بدۆزرێته‌وه‌ که‌ تاوان و خوێنڕشتن دژی کورد ئه‌نجام نه‌درابێت. چی له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تی عوسمانی و حکومه‌تی سه‌رچاوه‌ گرتو له‌ عوسمانیه‌کانه‌وه‌، چ له‌لایه‌ن حکومه‌ته‌کانیتری ناوچه‌که‌وه‌، چ به‌ چه‌که‌کانی خه‌لیفه‌ی داعش که‌ حکومه‌ته‌که‌ی به‌ ده‌وڵه‌تی ئیسلامی ناو ده‌بات.
ئایا خاڵێکی کۆتایی بۆ ئه‌م تاوانانەی‌ دژی کورد هه‌یه‌؟

وه‌رگێڕانی : ئارام مەحمود

بۆچوون