Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2015/05/13 11:57
نوسەر: جینۆسایدی کورد

جینۆسایدی ئەرمەنەکان ، یەکەم[ پاکتاوی ڕەگەزیی] لە دیرۆکی نوێدا

گۆران هەڵەبجەیی

دەمێک جەنگی جیهانی یەکەم هەڵگیرسا، وڵاتانی بەشداربووی جەنگەکە دابەش بووبوون بەسەر دوو بەردەدا  ،[بەرەی حولەفا] و[ بەرەی میحوەر ].

دەوڵەتی عوسمانی کە بەشداربوویەکی جەنگەکە بوو لە بەرەی میحوەردا بوو. ڕوسیای قەیسەریش لەبەرەکەی دیکەدا بوو کە لەدژی وڵاتانی میحوەر ،بەتایبەتی ئەڵمانیاو  تورکیا دەجەنگا.

گۆڕەپانی جەنگی نیوان ڕوسیاو دەوڵەتی عوسمانی پانتاییەکی بەرفراون بوو لە دەوڵەتی عوسمانی و بەشێکیش لە ئێران.

لە کاتی  جەنگەکەدا ئەرمەنەکان لەلایەن دەوڵەتی وعوسمانیەوە بەوە تاوانبار کران کە هاوکاری سوپای ڕوسیان کردوە. تا ئێستا ڕاستی و درووستی یا ئاستی ئەو هاوکاریە گەر کرابێت، ساغ نەبووەتەوە. بەڵام  بە دووری نازانم چەند گرووپێک  یا کەسانێکی بەرژەوەندیدار ئەو کارەیان کردبێت . وەک چۆن بەشداری سوارەی حەمیدیەی کورد لە قەتڵوعامی ئەرمەنەکاندا ناچێتە خانەی بەشداری هەموو کوردەوە لەو تاوانە مەزنەدا، هەرواش  هاوکاری لۆجستی یا بەشداری بڕێک لە ئەرمەنەکان لە شەردا لەتەک ڕوسەکاندا، دژ بە دەوڵەتی عوسمانی بە  واتای ئەوە  نایەت کە  سەرجەم ئەرمەنەکان  بەشدار یا هاوسۆز بوون  بۆ سوپای ڕوس.

زۆر جار ئاین، مەزهەب،نەتەوە ،ئایدۆلۆجیا ڕۆڵ دەبینێت لە ڕاکێشانی خەڵک ،ئیدی زۆر یا کەم ،بۆ لای ئەم وڵات یا ئەو نەتەوە یا فڵان  ئایدۆلۆجیا، کە لە ئاکامدا جۆرێک لە هاوسۆزی و هاوکاری لە نێوانیاندا درووست دەبیت.

جا پێدەچێت ئاین ڕۆڵی لەو مەسەلەیەدا بینیبێت ،بەوەی ڕوسەکان و ئەرمەنەکان هەردوولایان ئاینیان کریستیانە، هاوکات هەردوولایان سەر بە مەزهەبی ئەرتۆدۆکسن .جا  لەسەر ئەو بنەمایە بەدووری نازانم کە  لەو سەردەمەدا جۆرە پەیوەندیەک لە نێوانیاندا درووست بووبێت.

وەلێ ئەمانە هیچیان نابنە بە هانە بۆ ئەوەی پاکتاو بکرێن. بەڵام عوسمانیەکان  کردیانە بە هانە و پلانەکەی خۆیان پێ جێبەجێ کرد. مەبەست لەو کۆمەڵکوژیە بەجێ گەیاندنی سیاسەتێک یا مەرامێکی دووسەرە بوو. ئەرمەنەکان هەڵگری ئاینێکی دیکە بوون ،هەروەها سەر بە نەتەوەیەکی  جیاوازیش بوون کە دەوڵەتی عوسمانی بەهیچیان خۆشحاڵ نەبوو . جا بە لە ناوبردنیان هەم  هەڵگرانی ئاینێکی دیکەی لەکۆڵ دەبێتەوە،  کە لە سنووری دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەکەدا دەژین ،  هەم لە نەتەوەیەکیش ڕزگاری دەبێت کە بە بۆچوونی خۆیان لە ئایندەدا زیاد دەکەن و دەبنە  مەترسی بۆیان.

بۆ جێبەجێ کردنی ئەو پالانە  ،دۆخی جەنگ باشترین فرسەت بوو بۆ عوسمانیەکان. جەنگ ڕەوایەتی دەدات بە هەموو شتێک تا دەگاتە ئاستی لە نیو بردنی میللەتێکیش. ئەوە بوو لە کاتی جەنگەکەدا دەستیان بە هەڵمەتی پاکتاو کردنی ئەرمەنەکان کرد.

سەرەتا لە ئەستەنبوڵی پایتەختەوە دەستیان پێکرد، لەو دەمەدا ئەستەنبوڵ  شارێکی قەرەباڵەغ و پر بزاوتی بازرگانی و ڕۆشنبیری بوو، ژمارەیەکی زۆر لە کەسایەتی و ڕووناکبیری ئەرمەن لەوێ دەژیان و  دەور و کاریگەریان  بەسەرژیانی کۆمەڵایەتی و باژێرەکەوە دیار بوو.

ڕێکەوتی [24.04.1915] نزیکەی [250] کەس لە ڕۆشنبیران و کەسایەتی و بازرگانی ئەرمەن لە یەکێک لە گۆرەپانەکانی ئەستەنبوڵ لە سێدارە دران.

پاش ئەو کردەوەیە هەڵمەتی گرتن، کووشتن ناچارکردن بە کۆچ، ماڵ تڵانکردن،لاقەکردنی سێکسی ژن و کچ ، لە هەموو دەڤەرەکانی تورکیای عوسمانی دژ بە ئەرمەنەکان دەستی پێکرد. تەوژمی گەورەی ئەو لەناو بردنە لە مانگەکانی [6،7،8] ی هەمان ساڵدا ڕویدا. ئەوە بوو هەرچی شار،شارۆچکە ،گوند  کە دانیشتوانەکەی ئەرمەن بوون یا زۆرینە بوون  شالاوەکە بە چڕی گرتینیەوە.

پاش ئەوەی  پیاوەکانیان دەکووشت، ژن و منداڵ و پیرو پەککەوتەکانیشیان ناچار دەکرد کە بە پێ بەرەو  سوریا  بە بیاباندا بەو گەرمایە ، بێ خواردن و خواردەوە ڕەو بکەن . ژمارەیەکی کەم نەبێت  کە بەخت یاوەریان بوو و گەشتە شوێنی ئەمان ،ئیدی ئەوانی دیکە کە بە ملیۆن کەس مەزەنە دەکرین، لە ڕێگە گیانیان سپارد.

ئەم شاڵاوە تەنها ئەرمەنەکانی نەگرتەوە  بەڵکو سریان و کلدان و ئاشوریەکانیشی گرتەوە ، بەتایبەت ئەوانەی لە باشوری ڕۆژهەلاتی تورکیاو دەڤەری ڕافیدەین دەژیان .  وەک سەرچاوەکانی ئەو پێکهاتانە باسی دەکەن  نزیکەی [275] هەزار مرۆڤ لەوان کوژراوە،  ژمارەیەکی زۆریشیان ئاوارەی سوریاو لوبنان بوون .

لە کۆتایی ئەو پرۆسە سەربازیە بەدناوەدا  ئەو دەڤەرانەی نیشتەجێ بووانی ئەرمەن بوون [ڕۆژهەلات و ناوەراستی تورکیا]،بەتەوەاوەتی خاڵی کران  ، بەجۆرێک  لە هەموو تورکیادا ڕەگەزێک نەما بەنێوی ڕەگەزی ئەرمەن ،سەرپاکییان  پاکتاو کران.

دەمێک جەنگی جیهانی یەکەم بە شکستی ولاتانی میحوەر کۆتایی هات، کە تورکیای عوسمانیش یەکێک بوو لەوان ، لە ئەنجامدا دەوڵەتی عوسمانی کۆتایی پێهات و ئیمپراتۆریەتەکەی بەرسە وڵاتانی براوەدا دابەشکرا.

مەملەکەتی بەریتانیا  کە یەکێک بوو لە وڵاتە براوەکان ،بەشێک لە سوپاکەیان  لە 13.01.1919چونە ناو ئەستەنبوڵ. دادگایەکیان بۆ سزادانی تاونبارەکان پێک هێنا، بەڵام بەر لەوەی دەست بە کارەکانی بکات هەموو تاوانباران خۆیان شاردەوە یا هەڵهاتن،بۆیە بە غیابی بە مردن سزادران . تەنها کەسێکیان بۆ دەستگیر کرا کە بەڕێوەبەری ناحیەی[یوزغت بوو] ، پاش دادگایی  لە سێدارەدارا.

بە پێیی مەزەنەی ئەرمەنیەکان و لایەنە نیو دەوڵەتیەکان لەو پرۆسە بەدناوەدا نزیکەی ملیۆن و نیوێک ئەرمەنی گیانیان لەدست داوە ،بەڵام تا ئێستاش  لە دوای ئەو تاوانە مەزنەوە ، دەوڵەتی  تورکیا نە دانی پێدا دەنێت و نە ژمارەکەشی بە ڕاست دەزانێت  ، لە باشترین حاڵەتدا ژمارەی کوژراوەکان لەکن تورک تەنها [300] هەزارە .لەوە بەدتر ئەوەیە دەڵێن نزیکەی هەمان ژمارە لە سوپای ئێمەش کوژراوە.

ئەرمەنەکان هەوڵێکی مەزنیان دا تا  ئەو کۆمەڵکوژیە لە یاد نەچێت و بکرێتە مەسەلەیەکی جیهانی. ئەمەش پاش ئەوەی کە کۆمەڵکوژی هۆلۆکۆس بە سەرجولەکەکاندا هات و لە جیهاندا وەک جینۆساید ناسێنرا.

لە پاڵ کاری دیبلۆماسیدا کە زیاتر بریتی بوو لە دروستکردنی لۆبی لە وڵاتە خاوەن سەنگەکان  و پەیداکردنی دۆست لە نێو  کەسانی سیاسی و پەرلەمانتارو زاناو و نووسەرو بەهرەمەنداندا. لە پال ئەمانەدا گەنجە ئەرمەنەکان لە ئەورپا  هەستان بە دروستکردنی چەندین ڕێکخراوی نهێنی بەمەبەستی  ئیغتیال کردنی دیبلۆماتکارە تورکەکان لە ئەورپا. لە ئەنجامدا  چەندین دیبلۆماتکاری تورکیان لە هەندێک وڵات کووشت، مەبەست لەم  کارانە زیاتر  ڕاکێشانی سەرنجی جیهان بو بەلای خۆیاندا وەک ئەوەی تۆڵەکردنەوە بیت .

دانپیانانی وڵاتان بە کۆمەكوژی ئەرمەنەکاندا

لەسەر ئاستی جیهان کۆمەلکوژی ئەرمەنەکان بە [تاوانی مەزن] ناسراوە، بەڵام چەند ناوێکی دیکەشی هەیە ،وەک کووشتارگەریی ئەرمەنەکان ،یا مەحرەقەی ئەرمەنەکان.

لە سەرەتای ساڵی نەوەدەکاندا ناساندنی ئەو تاوانە وەک جینۆساید لەسەر ئاستی جیهان دەستی پێکرد. بێگومان ئەو کارە بە هەوڵ و کۆششی ئەرمەنەکان بوو ، بە تیابەت کاری دیبلۆماسی لە لایەن کەسایەتی و ڕیکخراوەکانیان لە ئەورپا  و ئەمەریکا.

لەو کاتەوە تا ئیستا ژمارەی وڵاتانی ناساندنی ئەو تاوانە بە جینۆساید لە زیاد بووندایە. پتر لە [20] وڵات و چەندین هەرێم و ڕێکخراوی جیهانی لەو لیستەدا هەن

تا ئیستا ئەم وڵاتانە ئەو تاوانەیان وەک جینۆساید ناساندوە:

ئەرمینیا،ئەرجەنتین،بەلجیکا،کەنەدا، چێلی،قوبرس ،فەرنسا، یونان،ئیتالیا ،لیتوانیا،لوبنان، هۆڵەندە ،پۆڵەندە،روسیا،سلۆڤاکیا،سوید ،سویسرا،ئۆرۆگوای، فەنزویلا،ڤاتکان،بلگاریا .، [لیژنەیەک لە کۆنگرەسی ئەمریکا]

ئەو کانتۆن یا هەرێمانەی کە ئەو تاوانەیان ناساندوە بریتین لە:

باسک و کەتەلۆنیا  لە ئیسپانیا،  قرم لەئۆکرانیا،نیوساوز ویڵز لە ئوسترالیا،.کوبیک لە کەنەدا،42 ولایەت لە ئەمەریکا.

گرنگترین ناساندن ئەوەی یەکیتی ئەورپا بوو کە بەر لە دووسال ڕویداو  . ئەم  هەنگاوەی یەکێتی ئەورپا کێشەیەکی دیبلۆماسی گەورەی لە نیوان تورکیا ئەو یەکێتیەدا درووست کرد.

هاوکات کۆمەڵێک ڕێکخراوی جیهانی خاوەن سەنگ و قورسایی تاوانەکەیان وەک جینۆساید ناساند لەوانە:نەتەوە یەکگرتووەکان،پەرلەمانی ئەوورپی ،ئەنجومەنی ئەوروپا،ئەنجومەنی کڵیسای جیهانی،ڕێکخراوی مافی مرۆڤ،کۆمەڵەی مافی مرۆڤی تورکی، کۆمەڵەی گەنجانی کریستیان و چەند دەزگایەکی دیکەی جیهانی.

سالی [2007] 35 کەسایەتی براوەی خەڵاتی نۆبڵ پێکەوە یاداشتێکیان واژۆکرد و بە جینۆساید ئەو تاوانەیان ناساند.

تا ئیستا لە 25 وڵاتدا مۆنۆمەنت بۆ ئەو تاوانە درووست کراوە کە ژمارەیان 135 مۆنۆمەنتە.

پاش ئەوەی  فشارە نیودەوڵەتیەکان لەسەر تورکیا سەبارەت بەو مەسەلەیە  زیادی کرد ،تورکیا داوای لە ئەرمینیا کرد پێکەوە بەدواچوون بۆ ئەو مەسەلەکە بکەن و لیژنەی هابەش پێک بهێنن ،تا  لە هۆکارەکان و ژمارەی کوژراوەکان بکۆڵنەوە. بەڵام ئەرمینیا خیرا ڕەتی کردەوە ،چونکە پێشتر  بۆیان دەرکەوتبوو کە  هەرچی دۆکۆمەنت و بەڵگەنامیەک سەبارەت بەو قەتڵوعامە هەیە لەلایەن دەوڵەتی تورکیاوە لە نیو براوەن ،ئیدی لێکۆڵینەوە و بەدواچوون چۆن ئەنجام بدرێت ،کە شتێک نەبێت پشتی پێ ببەسترێت.

بۆچی بەیەکەم جینۆساید هەژمار دەکریت؟

پاکتاوکردن،لەناوبردن،  قەتڵوعام،کۆمەڵکوژی ئەرمەنەکان کە بکەرەکەی  دەوڵەتی عوسمانی بوو، لە مێژوی نوێدا  بە یەکەم جینۆساید  هەژمار دەکرێت.

بەپییی یاسا نێودەوڵەتیەکان ئەو کردارە دەچێتە خانەی جینۆسایدەوە ،ئەویش لەبەر ئەم هۆیانە.

پێشتربڕیاری لەسەردرابوو.

پلانی بۆ دانرا بوو.

کووشتاری بەبەرنامە و ئەنقەست بوو.

چۆڵکردنی گووندەکان و ناچارکردنی خەڵکەکان  بە کۆچکردن  ئەنقەست بوو.

مەبەست لێی لە ناوبردنی نەتەوەی ئەرمەن و سڕینەوەی شوناسیان  بوو.[ ئەم خاڵە زۆر گرنگە]

ڕۆڵی کورد لەم تاوانەدا

هەموو بەڵگەنامەکان ئەوە دەردەخەن کە بەداخەوە کورد ڕۆڵی قێزەوەن و نائینسانی هەبووە لەو کووشتارگەلیەدا. ئەو کوردانەی لەم کارەدا بەشداریان کردبوو بە [سوارەی حەمیدیە ] ناسرابوون ،کە هاوشێوەی جاشی ئەم سەردەمە بوون. ئەوانە زۆربەیان پیاوی ئاغاو بەگەکان بوون،  کە  بەرژەوەندی سەرکردەکانیان ،واتە ئاغاکان بە دەسەڵاتەوە گریدرا بوو،سوڵتان عەبدولحەمید بڕێک پارە و چەک و ئەسپی پێ بەخشین ، ئەوانیش  سوپایەکی میلیشیان بە نێوی [سوارەی حمیدیە] پێک هێناو ،ئەمەش وەک نیشاندانی خۆشەویستی بۆ  سوڵتان عەبدولحەمید.

ئەم جاشانە یا کوردە عوسمانیانە دڕندانە بەشداریان لە کوشتن و تاڵانکردنی ئەرمەنەکاندا کرد . زۆرێک لەوانە  بە مەسەلەی ئاینی عەقڵیان شۆرابوویەوە، وا تێگەیەنرابوون گوایە ئەوانە کافر و گاورن و مەترسین بۆ سەر ئیسلام ، بۆیە گەرەکە لە ناو ببرێن.

بەڵام لە لایەکی دیکەوە  زۆرێک لە گوندنشینە کوردەکان یارمەتی ئەو لێقەوماوانەیان داو بە پێی توانای خۆیان خەڵکیان ڕزگار کرد یا داڵدەیان دان یا خواردنیان پێشکەش کردن.

ئەوە ڕاستە کە ئەرمەنەکان دەزانن کە کورد بەشداری لەو تاوانەدا کردوە ،بەڵام  نایخەنە خانەی بەشداری کوردەوە  وەک نەتەوە ،بەڵکو دەزان  کە چەند خێڵێک بەشداریان لەو تاوانەدا کردوە. هەر بۆیە لەو مەسەلەیەدا هیچ داژیەتیەکیان بەرامبەر بە کورد نیە.

تا ئێستاش لە زۆر ولات بەتایبەتی وڵاتانی ئەوروپا هاوکاری و پەیوەندی  و چالاکی هاوبەش لەنیوان ڕێکخراوە کوردیەکان و ئەرمەدنیەکاندا هەیە.

ئەوەی جێگەی دەستخۆشیە هەڵویستی بەڕێز ئەحمەد تورکە ، سیاسەتمەداری کوردی باکوورو هاوسەرۆکی پێشوی هەدەپە ، کە  بە ناوی هەموو کوردی تورکیاوە داوای لێبووردنی لە ئەرمەنەکان کرد ، وە بەشداری سوارەی حەمیدیەی لەو تاوانەدا مەحکوم کرد.

بۆ تورکیا دان بەو تاوانەدا نانیت؟

ساڵی 2005 لە تورکیا یاسایەکیان لە دەستوری وڵاتدا جێگیر کرد، تێدا دەڵێت دانپیانان بەو تاوانەدا  لە هەموو دەزگا فەرمیەکان و دەسەڵاتدا قەدەغەیە.

درەنگ یا زوو گەرەکە تورکیا وەک دەوڵەت و میراتگری ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دان بەو تاونەدا بنێت. ناکری و ناتوانێت تاسەر نکولی لێبکات.

بۆیەکەم جارە سەرۆک وەزیرانی تورک ئەحمەد داود ئۆغلۆ، لە سەرووەختی یادی سەدسالەی قڕکردنەکەدا سەرخۆشی لە ئەرمەنەکان کرد، بەڵام بێ ئەوەی ناوی تاوانەکە بهێنت .هەروەها پێشتر یەکێک لە ڕاوێژکارەکانی دانی بەوەدا نا کە پاکتاوی ڕەگەزی ڕوویداوە. جا بە بۆچوونم مەحاڵە دەوڵەتی تورکیا  بتوانێت تاسەر نکولی لەو تاوانە مەزنە بکات. هەر ڕۆژێک دێت کە با ئاشکراو بە یاسایی وەک جینۆساید دانی پێدا بنرێت .

ئەوەی وای لە تورکیا کردوە دان بەو تاوانەدا نەنێت ،دەرهاوێشتەکانیەتی. چونکە بەپێی یاسا نیودەوڵەتیەکان . گەر سەلمێندرا وڵاتێک تاوانی کۆمەڵکوژی،پاکتاوی ڕەگەزی دژ بە نەتەوەیەک یا ئاینێک یا مەزهەبێکی دیکە ئەنجام داوە ،ئەوە پێویستە لەسەری قەرەبووی مادی و مەعنەوی ئەو لایەنانە بکاتەوە  و دوای لێبوردنیش بکات. جا پێدەچێت تورکیا وەک میراتگری دەوڵەتی عوسمانی، نەیەوێت بچێتە ژێر ئەو بارە قورسەوە ،کە هاوکات بۆ سومعەی نیو دەوڵەتی باش نابێت ،بەتایبەت لە ئیستادا کە خوازیارە ببێتە ئەندام لە یەکێتی ئەروپادا.

بۆچوون