Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2014/09/07 18:47
نوسەر: جینۆسایدی کورد

بەعس وبەرنامەی بە جینۆسایدكردنی گەلی كورد

نووسینی: مازوان ئە حمەد

بەعس وبەرنامەی بە جینۆسایدكردنی گەلی كورد

صدام-وەك كاراكتەر

پێشەكی:

ئەنفال پرۆسەیەكی نەخشە بۆ كێشراوی ڕژێمی بەعس بوو ،كە هەر لە دوای وەرگرتنی دەسەڵاتی بەعس ،لاباڵی ئەحمەد حەسەن بەكر و صەدام حسین بیرۆكەی كۆنترۆڵ كردنی هەموو عێراق بە هەر شێوازێكی دەسەڵات بێت جێبەجێ‌ بكرێت .بۆ ئەم بیرۆكەیەش چەندین جۆری دەسەڵاتیان پەیڕەو كردووە .حیزبی بەعس وەك ئایدۆلۆژیا كە مشیل عەفلەق داڕێژەر و پەیامبەرەكەیەتی لە نێو ووتەكانیدا پڕ لە بیرۆكە و ئاماژەی شۆڤێنیەتی و دڕندایەتی. دواتر صەدام هەر وەك هەڵكەوتەیەكی خێڵەكی و بارگاوی بە شەڕەنگێزی لە ناو ئەو ئایدۆلۆژیا شۆڤێنیە عەرەبیە خۆی دەبینێتەوە ،بەڵام صەدام لە پێناوی دەسەڵاتی ڕەهای خۆیدا لە ناو خودی حیزبەكەیدا دەسدەكات بە لە ناوبردنی ئەو جۆرە كەسانەی كە لە بەردەمیدا وەك مەترسی دەیانبینێت.كەواتە دەبێ‌ بەم شێوازە لە خودی بەعس و صەدام بڕوانین ئایا صەدام بەرهەمی بەعسە یان بەعس صەدام بەو ئاراستەیەدا دەبات . بۆ قسە كردن لەسەر ئەم چەمكە بە بڕوای من وای دەبینم : بەعس وەك دامەزراوەیەكی سیاسی و بەرهەم هێنەری شۆڤێنیەتی عەرەب كاریگەری نەك تەنها لە سەر صەدام هەبووە، بەڵكو زۆر ناوەندی عەرەبیش بەو فیكرە متأسیر بوون ، صەدام ئەگەر گەشەی ئاستی فیكری و سیاسی لە ناو حیزبی بەعسدا بووە . وەكو گەنجێك .ئەگەر چی صەدام گرنگی بە لایەنی فكری خۆی نەئەدا ئەو هەمیشە بیری لەوە كردبۆوە لە ڕیگەی پێگەی فیكری خۆیەوە بگاتە هەرەمی دەسەڵات هەمیشە بیركردنەوەی بۆ هەرەمی دەسەڵات لە ناوبردنی ئەو ڕێگریانە بوو لە ناو حیزبدا دەهاتنە ڕێگای هەر بەو ڕێگەیەش گەشتە هەرەمی دەسەڵاتی و30 ساڵ حوكمی كرد لە عێراقدا . لە پێناوی مانەوەی خۆشیدا گەورەترین تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی ئەنجامدا . .كەواتە نابێ‌ ئەوەمان لە بیر بچێت كەسێتی صەدام تایبەتمەندی خۆی هەبووە ڕووحێكی شەڕەنگێزی تۆڵە كردنەوە بەردەوام لە ناخیدا دەركەوتووە.حیزبی بەعسیش بەو پێكهاتە شۆڤێنیەوە تێكەڵ بە صەدام بوو, ئەم دوو ئاراستەیە لە خودی كەسایەتی صەدام حسێندا گەشەی كردووە ، بەردەوام صەدام لە هەوڵی مانەوەی خۆیدا بوو.

بەرنامە ڕێژێیە كانی قڕكردنی كورد ئاوادە ستی پێكرد, ساڵی 1963 بەعسیەكان و كودەتاچیەكان دێنە سەر حوكم هەر لە سەرەتادا صەدام دەكەوێتە ناو ململانێیەكی خوێناوی بۆیە هەمیشە چارەسەری ململانێ سیاسیەكان لە ڕێگەی خوێنەوە دەبینێ‌ . دواتر لە ساڵی 1968دا صەدام و ئەحمەد حەسەن بەكر دەسەڵات لە عێراقدا وەردەگرن صەدام ڕاستەوخۆ نائبی ئەحمەد حەسەن بەكر بوو وێنەكانی لە تەنیشت ئەحمەدحەسەن بەكرەوە دادەنرا.

لەو كاتەدا شۆڕشی كورد لە پەرەسەندندا بوو , بەعس لە لاوازی و بێهێزیدا بوو .بۆیە هەر لە ساڵی 1970 كەوتە هەوڵ بۆ ڕێكەوتن لە گەڵ سەركردایەتی كورد ئەوەبوو لە ساڵی 1974 بەیاننامەی 11ی ئازاریان مۆر كرد ڕژێمی بەعس ئەمەی بۆ ئەوە كردكە تاكو ئەو كاتەی خۆی دەگرێتەوە لەو لاشەوە لە گەڵ ئێران هەوڵی ڕێكەوتنی ئەدا ئەوەبوو ڕێككەوتنی جەزائیری مۆر كرد و شۆڕشی كورد هەرەسی هێنا.

بەعسیەكان هەمووكات لە بیركردنەوەی ئەوەدابوون كە چۆن بتوانن كێشەی كورد لە ناو بەرن بۆ ئەوەی نەبنە ڕێگر لەبەردەم پرۆسە سیاسیەكانی هەر لە سەرەتادا كودەتا چی و بەعسیەكان یەكەم پرۆسەی پاكتاوكردنی ڕەگەزی كورد لە ساڵی 1963 لە گوندەكانی دەوروبەری شەریكەی نەوتی كەركوك دەست پێدەكەن ..هەروەها هێرشی حەرەس قەومیەكان پرۆسەیەیەكی تری چاندنی ترس بوو لە دڵی كورددا بە تایبەتی دانیشتوانی سنوری پارێزگای كەركوك .لە ساڵانی حەفتاكاندا كەوتە كەمكردنەوەی دانیشتوانی پارێزگای كەركوك سەرەتا بە گۆڕینی سنوری جوگرافیای پارێزگای كەركوك ئەویش بە دابڕینی چەمچەماڵ و كفری و كەلار كە سێ‌ قەزای گەورە بوون سەرجەم دانیشتوانەكەی كوردبوون ، هەروەها قەزای دووزخورماتوویشی خستە سەر پارێزگای تكریت .

لە ساڵی 1975 كەوتە چۆڵكردنی گوندە سنورییەكانی كوردستان كە بە ئێرانەوە بەسترابوونەوە هەموو خەڵكەكەی ڕاگواست بۆ ناوچەكانی ناوەڕاست و دواتر ئۆردوگای زۆرە مڵێ‌ ی بۆ درووست كردن . هەر لە و ساڵانەدا كەوتە درووستكردنی گەڕەكی عەرەبنشین لە كەركوك بۆ ئەو مەبەستەش چەندین گەڕەكی درووستكرد.

هەموو ئەمانەی كە باسمان كرد وابەستەن بە بیركردنەوەی بەعس لە لایەك و خودی صەدام حسین لە لایەكی ترەوە ، هەموو لە پێناوی مانەوەی دەسەڵاتی تاكڕەوەی بەعس و خودی صەدام حسین.. سەرجەم ئەوكارانە بەپێ‌ بەرنامە یەكی داڕێپژراو چڕوپڕەوەئەنجامدراوە بێسەروشوێكردنی فەیلیەكان ناردنەوەیان بە ناونیشانی تەبعیەی ئێرانی دواتر 8000 بارزانی هەموو ئەمانەبوونەپێگەیەكی بە هیزبۆبەعس ، ئەو جۆرە پرۆسانەیان بە لێزانانە ئەنجام ئەدا دوا قۆناغی تاوانەكانی بەعس و صەدام پرۆسەی بەدناوی ئەنفال كە لەو پەلامارە نەگریسەی بەعسدا 182 هەزار مرۆڤ بە بێ‌ تاوان بێسەرو شوێن كران كەواتە لێرەوە دەگەینە ئەو بڕوایەی كە بەعس هەر لە سەرەتای دەسەڵاتیەوە لە پێناوی مانەوەی خۆیدا بەرنامەی لەناوبردنی كوردی وەك فیكر و ئایدۆلۆژیا بەكار بردووە ، لە دوای وەرگرتنی دەسەڵات ئەو فیكرەیەی لە پرۆسە بەرنامە ڕێژیدا خستۆتە كار .

بۆیە من دەمەوێت ئەوە بڵێم دوای لە سێدارەدانی صەدام و عەلی حەسەن مەجید و هەموو تاوانباران كۆتایی بەو كارەساتە نایە كە دەبوو تاكو ئێستا كۆمەڵگای نێودەوڵەتی ئەنفالی وەك جینۆساید بناسانایە . دەبێ‌ ئەمڕۆ ئێمە لەم پێناوە كار بۆ ناساندنی بە جینۆسایدكردنی ئەنفال بكەین .

بۆ ئەم مەبەستە من دەمەوێت ئەوە بخەمە ڕوو كردەوەكانی جینۆساید چیە ؟ ئایا ئەنفال جینۆسایدە یان نا ؟

دەركەوتەكان بە پێی یاسای نێودەوڵەتی :

دەركەوتەی یەكەم

جینۆساید تاوانێكی وەحشی گەرانەیە لە دژی مرۆڤ ، بۆیە وەكو تاوانێكی نێودەوڵەتی لە یاسای نێودەوڵەتاندا بە مانای فەوتاندنی بەشێكی یا سەرجەم كۆمەڵە مرۆڤێكی دیاریكراوەدا.

یەكەم جار ساڵی 1933 رافایل لیمكین ( raphail lemkin ) لە كۆنفرانسێكدا لە مەدرید ووشەی جینۆسایدی بەكارهێناوە و لە ساڵی 1944 بە نووسین تۆماری كردووە كە بە مانای فەوتاندنی ڕەگەز دێت .

بە پێی بیروڕای لیمكین تاوانی جینۆساید كۆمەڵە كارێكە بە مەبەستی تێكدانی بنەما سەرەكیەكانی ژیانی كۆمەڵێكی نیشتمانی تاكو بفەوتێندرێت ،ئەویش بە تێكدانی دەزگای سیاسی ،كۆمەڵایەتی ،كلتوری و زمان ، ئابوری و هەستی نیشتمانی و ئایینی …

بۆ ئەم مەبەستە ئەو ڕاستیەمان بۆ دەردەكەوێت كە جینۆساید تاوانێكە بە پلان و نەخشەی جۆراو جۆر و درێژخایەن ئەنجام دەدرێت….بە پێی ئەم جۆرە ئەنفال دەقاودەق جینۆ سایدە ، چونكە بە كۆمەڵێك قۆناغدا بە ئەنفال كراوە سەرەتا بە هێرشی سەربازی هێرشی فۆسفۆری چەكی كیمیاوی و دواتر ڕاگواستن و سەرنگومكردنی خەڵكەكە بە پێی یاسای نێودەوڵەتی هەموو كردەوەكان جینۆسایدە.

هەروەها ڕژێمی بەعس بەردەوام چەكی كیمیاوی بە شێوەی فراوان بەكار هێناوە بە هەزاران مرۆڤ بوونە قوربانی و ئاوو هەوا و سروشت ژەهراوی بوون ئاسەواری خراپی لێ درووست بوو بەڵكو مرۆڤ لە ناو ئەچوو بووە فەوتاندنی و كوشتنی ژیان ، بۆ گیاندارێك.

دەركەوتەی دووەم :

  1. جینۆسایدی فیزیكی ( بەدەنی – جەستەیی ) :- واتە كوشتنی ئەندامانی هەر كۆمەڵە مرۆڤێكی دیاریكراو بە هەر جۆرێك بێت .
  2. جینۆسایدی بایۆلۆژی :تەگەرە خستنەبەر پەرەپێدان و تێكدانی ڕێژەی ئاسایی زیادبوونی مرۆڤ لە ناو هەر كۆمەڵە مرۆڤێكدا .
  3. جینۆسایدی كلتووری : قەدەغەكردنی زمان و شێواندن و تێكدانی مێژوو ،پێوەندییە كۆمەڵایەتیەكان ،ڕۆشنبیری كلتووری نەتەوەیی و هەستی یەكگرتوو، ئایین و شارستانێتی هەر كۆمەڵە مرۆڤێكی دیاریكراو.
  4. جینۆسایدی ئابووری : برسی كردن و قەدەغەكردن و وێرانكردنی سەرچاوە ئابووریەكانی هەر كۆمەڵە مرۆڤێكی دیاریكراو چ بە مەبەستی قڕتێخستن بێت یان بە مەبەستی هەڵكەندنیان بێت لە نیشتمانی زێدی خۆیان..

قۆناغەكانی پرۆسەی جینۆساید

لەسەر ڕۆشنایی یاسایی نێودەوڵەتی

  1. جینۆسایدی فیزیكی ( جەستەیی بەدەنی )

ڕژێمی بەعس لە پرۆسەی بەدناویدا سەرجەم ئەو خەڵكانەی دەست بە سەری كردبوون ڕووبەڕووی ئازاری جەستەیی دەروونی كردبۆوە ،هەروەها برسی كردنی و ڕۆژانە بە چەندان كردەوەی ئاسنین لە زیندانەكانیداكە ئەنفال كرابوون .

  1. جینۆسایدی بایۆلۆژی :

لە هێرشەكانی ئەنفالدا ڕژێمی بەعس هەموو جۆرە چەكی بە كار هێناوە لە ئەنجامی ئەو گازە ژەهراوی بوونەتە قوربانی هەڵەبجە هەروەها ئەو شوێنانەی چەكی كیمیاوی بەركەوتووە تاكو ئێستا ئاسەواری ئەو چەكە ماوەتەوە كە نەخۆشی شێرپەنجەو نەزۆكی ومنداڵی نائاسایی و زۆر حاڵەتی تر .

  1. جینۆسایدی ئابووری :

لە گوندەكانی كوردستان بەر لە ئەنفال داهاتی كشتوكاڵ و بەرووبوومی جووتیارەكان بەشی عێراقی بەرهەم دەهێنا و بە پرۆسەی بەدناوی ئەنفال هەزاران دۆنم زەوی لە بەرهەمهێنان كوتن هەزاران جووتیار لە كشتوكاڵ كردن كەوتن واتە ئابووری كوردستان بە تەواوی تێكشكێنران .

  1. جینۆسایدی كلتووری :

لە هەر پرۆسەیەكی جینۆسایدكردنی مرۆڤدا هەنگاوێكی تر هەیە كە ئەویش شێواندنی بەهای كلتووری ئەو نەتەوەیە ، بۆ ئەم مەبەستە یسەرجەم ئەو كلتور و زمانەی كە نەتەوەی كورد هەیبوو تووشی شێواندن و تێكدانی كرد .

دەرئەنجام

  1. گەیشتینە ئەو ڕاستیەی كە بەعس و ڕژێم سیستەمێكی شمولی دیكتاتۆری بووە.
  2. صەدام ، كاراكتەری یەكەمی جێبەجێكردنی پرۆسەكانی قڕكردن و لە ناوبردنی گەلی كورد بووە .
  3. سەرانی بەعس دادگای باڵای عێراق سەلماندی كە هەموویان تاوان باران لە پرۆسەی ئەشكەنجە و ئازاردانی خەڵك كاریان بۆ جینۆساید كردنی گەلی كورد داوە .
  4. سەرجەم پرۆسەكانی ئەنفال بەعس ئەنجامی داوە بە مەبەستی جینۆساید كردنی گەلی كورد.

سەرچاوەكان :

  1. د.عەبدولوەهاب حومەد :الاجرام الدولی –الگبعە الاولی مگبوعات جامعە الكویت 1987.
  2. د.عەبدولوەهاب حومەد الاجرام الدولی.
  3. جینۆساید لە عیراق و پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد ئامادەكردنی میدل ئیسق وۆچ ، وەرگیرانی لە ئینگلیزییەوە سیامەند موفتی زادە .
  4. مارف عومەر گول – جینۆسایدی گەلی كورد لەبەر رۆشنایی یاسای تازەی نیودەولەتاندا –ئەمستەردام 1997.
  5. خالید صالح ئەنفال جینۆساید كردنی كورد لە عیراق وەرگیرانی كاوە جەمال گۆڤاری رەهەند .
بۆچوون