Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2016/01/03 10:52
نوسەر: جینۆسایدی کورد

كوردستانی سور

جەبار قادر
كوردستانی سور یا قه‌زای كوردستان ( به‌ ڕووسی ئویه‌زد) یه‌كه‌یه‌كی كارگێری و ئه‌تنیكی بوو له‌ ئازربایجانی سۆڤیه‌تی له‌ ساڵانی ١٩٢٣ – ١٩٢٩. ئه‌م هه‌رێمه‌ ناوچه‌یه‌كی فراوانی له‌ سه‌ر سنووره‌كانی ئازربایجان و ئه‌رمینیا (ئه‌رمه‌نستان) گرتبووه‌ خۆ و نه‌گۆڕنه‌ – قه‌ره‌باخی له‌ ئه‌رمینیا جودا ده‌كرده‌وه‌. سه‌رچاوه‌كان باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ له‌ ساڵی ١٩٢١ بۆ یه‌كه‌مین جار ئه‌و هه‌رێمه‌ به‌ كوردستان نێوبرا. له‌ ١٦ ته‌مموزی ١٩٢٣ به‌ بڕیاری سه‌رۆكایه‌تی كۆمیته‌ی جێبه‌جێكاری ناوه‌ندی كۆماری ئازربایجان ئه‌م هه‌رێمه‌ پێكهێنرا. ده‌بوایه‌ كۆمیته‌ی ناوبراو بۆ چوار جار له‌ ١٩٢٢-١٩٢٣ كۆببێته‌وه‌ تا بڕیار له‌ سه‌ر پرسی كوردستانی سور بدات. له‌ نێو ئه‌ندامانه‌كانیدا ناكۆكی له‌ سه‌ر سنووره‌كانی هه‌رێمه‌كه‌ هه‌بوو.   له‌ كۆتاییدا هه‌رێمی كوردستان له‌م ناوچانه‌ پێكهێنرا: كه‌ره‌كیشڵاك ( قه‌ره‌قیشڵاغ)، كه‌لبه‌جار، كوباتلی ( قوبادلی)، كوتورلی (قوتورلی)، كوردگاجی ( كوردحاجی) و مورادخانلی. له‌ كۆتاییدا هه‌موو هه‌رێمه‌كه‌ كرا به‌ چوار ناوچه‌: كه‌لبه‌جار، لاچین، قوبادلی و زه‌نگلیان. پایته‌ختی هه‌رێمی كوردستان لاچین بوو. لاچین تا ئه‌و ساڵه‌ بریتی بوو له‌ ئاواییه‌ك به‌ ئه‌بدالیار ده‌ناسرا.

به‌ هۆی ئه‌وه‌ی له‌ هه‌موو كوردستانی سوردا هیچ باڵه‌خانه‌یه‌كی گونجاو بۆ ڕاپه‌ڕاندنی كاروباری ده‌وڵه‌تی نه‌بوو، بۆیه‌ ناوه‌ندی هه‌موو دام و ده‌زگا فه‌رمییه‌كانی هه‌رێمه‌كه‌ له‌ شاری شوشێ بوون. ئه‌وه‌ی هه‌ر ئه‌و ده‌مه‌ مایه‌ی پرسیار بوو لای زۆر كه‌س، لكاندنی ناوچه‌ی قوبادلی بوو به‌ هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌، چونكه‌ ٩٨،٩% دانیشتوانی ئازه‌ری بوون و ١% تریشی ئه‌رمه‌ن بوون، واتا هیچ كوردی لێ نه‌ده‌ژیا. یه‌كه‌كانی دیكه‌ی هه‌رێمه‌كه‌ ڕێژه‌ی كورد تیاندا نزیكی سه‌د ده‌ر سه‌د بوو، و به‌م شیوه‌یه‌ بوو: كه‌ره‌كیشڵاك ٩٩،٧%، كه‌لبه‌جار ٩٩،٨%، قوتورلی ٩٩،٩%، كوردحاجی ٩٨،٦% و مورادخانلی ٩٨،٢% دانیشتوانیان كورد بوون. به‌ بۆچوونی توێژه‌ری ئه‌رمه‌نی داڤید بابایان ئه‌م هه‌نگاوه‌ بۆ ئه‌وه‌ نرا بۆ ئه‌وه‌ی ڕێژه‌ی كورد له‌ كوردستانی سور له‌ ١٠٠% كه‌م بكرێته‌وه‌ بۆ ٧٣% دانیشتوان.

قه‌واره‌یه‌كی سیاسی ئه‌تنیكی له‌ سه‌ر خاكی ئازربایجان، كه‌ دانیشتوانه‌كه‌ی سه‌د ده‌ر سه‌د كورد بن مایه‌ی نیگه‌رانی بوو بۆ كاربه‌ده‌ستانی وڵات. ئه‌وان بیریان دوور ده‌ڕۆیشت و ده‌یانزانی ئه‌مه‌ ڕۆژێك دێت ده‌بێته‌ به‌ردی بناغه‌ی كۆمارێك یا ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆی كوردی. هه‌ر به‌ پێی ئه‌و نووسه‌ره‌ ئه‌رمه‌نییه‌ ناونانی ئه‌م یه‌كه‌یه‌ به‌ كوردستان ترسێكی گه‌وره‌ی خستبووه‌ دڵی ئازه‌رییه‌كانه‌وه‌، چونكه‌ ته‌نها هه‌رێم بوو له‌ سه‌ر بنه‌مای ئه‌تنیكی ناوی لێنرابوو، له‌ كاتێكدا هیچ هه‌رێمێكی دیكه‌ له‌ نێوی ئه‌تنیكی هه‌ڵنه‌گرتبوو.

كاتێك نووسه‌ران باس له‌ هۆ و هۆكاری دامه‌زراندنی كوردستانی سور ده‌كه‌ن، دید و بۆچوونی ناكۆك و دژ به‌یه‌ك   ده‌خه‌نه‌ ڕوو. بۆ نووسه‌رانی ئه‌رمه‌ن ئه‌مه‌ هه‌وڵێكی ئازه‌رییه‌كان بوو بۆ به‌كارهێنانی كورد له‌ دژی ئه‌رمه‌ن و دابڕاندنی هه‌رێمی نه‌گۆڕنه‌ – قه‌ره‌باخ له‌ ئه‌رمه‌نستان. له‌ هه‌مان كاتدا هه‌وڵێكی مۆسكۆ بوو بۆ له‌نێوبردنی دوا پێگه‌ی سه‌ربه‌خۆیی گه‌لی ئه‌رمه‌ن له‌ ناوچه‌ چیاییه‌كانی باشوری كه‌فكاز. بۆ ئازه‌رییه‌كانیش كوردستانی سور ئامێرێك بوو به‌ ده‌ست مۆسكۆوه‌ بۆ فشار خستنه‌ سه‌ر ئازه‌رییه‌كان و بۆ ئه‌وه‌ی ناچاریان بكات گوێڕایه‌ڵ و ملكه‌چی مۆسكۆ بن له‌ بواره‌كانی نه‌وت و په‌یوه‌ندی له‌ گه‌ڵ جیهانی توركیدا. ترسێكی دیكه‌ی ئازه‌رییه‌كان له‌م هه‌رێمه‌ له‌و ڕاستییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبوو كه‌ ٨٥ % سه‌رچاوه‌كانی ئاوی ئازربایجان له‌ كوردستانی سور بوو. بۆ مۆسكۆش ده‌بوایه‌ كوردستانی سور ڕێگر بێت له‌ به‌ریه‌ككه‌وتنی ئازه‌ری و ئه‌رمه‌نه‌كان و ده‌روازه‌یه‌كیش بێت بۆ گه‌یاندنی په‌یامه‌كانی شۆڕشی ئوكتۆبه‌ر و پارتی كۆمۆنیستی سۆڤییه‌تی به‌ كوردانی ڕۆژهه‌ڵاتی نزیك.

ئه‌م هه‌رێمه‌ ته‌نها شه‌ش ساڵ ژیا و له‌ ٨ نیسانی ١٩٢٩ به‌ بهانه‌ی گۆرانكاری و سه‌رله‌نوێ ڕێكخستنه‌وه‌ی سیسته‌می كارگێڕی له‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌ت، كه‌ له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندییه‌وه‌ له‌ مۆسكۆ بڕیاری لێدرا بوو، كوردستانی سور له‌ به‌ین برا. مۆسكۆ مافی دابوو به‌ كۆماره‌كان به‌ پێی پێداویستی و هه‌ل و مه‌رجه‌كانی خۆیان گۆڕانكارییه‌كان ئه‌نجام بده‌ن. ئه‌مه‌ش بۆ ئازه‌رییه‌كان هه‌لێكی زێڕین بوو بۆ ئه‌وه‌ی كورستانی سور له‌ سه‌ر نه‌خشه‌ی ئازربایجان بسڕنه‌وه‌. به‌ پێی ئه‌و ڕێكخستنه‌وه‌یه‌ ئازربایجان له‌ ١٣ قه‌زاوه‌ (هه‌رێم) كرا به‌ ٨ ناوچه‌. له‌ پێكهاته‌ی كارگێڕی نوێدا كوردستان ناوی له‌ ناواندا نه‌ما. تا ٨ ئابی ١٩٣٠ ده‌ڤه‌رێك به‌ ناوی كوردستانه‌وه‌ مابوو، چونكه‌ له‌ ٢٥ ئایاری ئه‌و ساڵه‌دا هه‌مان ده‌سه‌ڵاتی ئازه‌ری بڕیارێكی ده‌ركردبوو بۆ دامه‌زراندنی هه‌رێمی كوردستان. هه‌رێمه‌ نوێكه‌ به‌ پێی بڕیاره‌كه‌ له‌وه‌ی پێشووتر فراوانتر بوو و تا سنووره‌كانی ئێران په‌لی ده‌كێشا.

پێموایه‌ بێده‌نگی مۆسكۆ له‌ به‌رامبه‌ر هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی كوردستانی سور په‌یوه‌ندی ڕاسته‌وخۆی هه‌یه‌ به‌ جێگیربوونی ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌های ستالینه‌وه‌ له‌ هه‌موو كۆماره‌كانی یه‌كێتی سۆڤیه‌تدا. له‌ سه‌رانسه‌ری ئیمپراتۆری سۆڤیه‌تیدا كه‌س نه‌مابوو له‌ به‌رامبه‌ر ستالین و یاوه‌ره‌ نزیكه‌كانی بێریا و باگیرۆف بڵێ له‌ل. سه‌ركوتكردنی كورد و دامركاندنی سه‌رهه‌ڵدانه‌كانی له‌ هه‌موو به‌شه‌كانی كوردستان له‌ كۆتایی بیسته‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا، هۆیه‌كی تری ئه‌م بێده‌نگییه‌ بوو. ده‌سه‌ڵاتدارانی سۆڤیه‌تی هیوایان به‌ كورد نه‌ما به‌و حاڵه‌وه‌ بتوانێ خزمه‌تی پڵانه‌كانیان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی نزیكدا بكات، بۆیه‌ له‌ نێوبردنی كوردستانی سور هیچ كێشه‌یه‌كی بۆ دروست نه‌ده‌كردن.

پێده‌چێ له‌ كاتی خۆیدا ده‌سه‌ڵاتی سۆڤیه‌تی له‌ مۆسكۆ ئازه‌رییه‌كانی ناچار كردبێت هه‌رێمی كوردستانی دابمه‌زرێنن، بۆیه‌ قه‌ت له‌ دڵه‌وه‌ كاریان بۆ گه‌شه‌كردنی نه‌ده‌كرد. سیاسه‌ته‌كانی كاربه‌ده‌ستانی كۆماری ئازربایجان به‌رامبه‌ر به‌و هه‌رێمه‌ ئه‌و بۆچوونه‌ به‌ ته‌واوی پشت ڕاست ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ ئه‌وان له‌ یه‌كه‌مین ڕۆژه‌وه‌ له‌ هه‌وڵی له‌ ناوبردنیدا بوون. كه‌مكردنه‌وه‌ی ڕێژه‌ی كوردی هه‌رێمه‌كه‌ له‌ ١٠٠ % بۆ ٧٣ % دانیشتوان یه‌كێ له‌ هه‌نگاوه‌ ده‌سپێكه‌كان بوو. هه‌ر بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش ڕیگه‌یان نه‌دا به‌و دوو هه‌زار كورده‌ی له‌ دوای سه‌ركوتكردنی سه‌رهه‌ڵدانی ١٩٢٥ له‌ توركیاوه‌ ڕایانكردبوو و په‌نایان هێنابووه‌ به‌ر ئازربایجان له‌ هه‌رێمی كوردستانی سور جێگیر ببن، به‌ڵكو ناچار كران له‌ گوندێكی نوێ به‌ ناوی نه‌ریمان ئاباد نیشته‌جێ ببن.

له‌ به‌رامبه‌ردا ڕۆژ له‌ دوای ڕۆژ ژماره‌ی ئازه‌رییه‌كان له‌ هه‌رێمی كوردستان زیادی ده‌كرد، له‌ ماوه‌ی یه‌ك ساڵدا ١٩٢٥- ١٩٢٦ ڕێژه‌ی كوردیان له‌ ٨٠ % و هێنایه‌ خواره‌وه‌ بۆ ٧٣% واتا كورد به‌ ڕێژه‌ی ٧% له‌ یه‌ك ساڵدا كه‌می كرد. له‌ هه‌مووی سه‌یر تر سه‌رۆكی كوردستانی سور كابرایه‌كی ئازه‌ری بوو به‌ ناوی گاجییه‌ف (حاجییه‌ف). هه‌وڵی تواندنه‌وه‌ی كورد و به‌ تورك كردنیان پرۆسه‌یه‌كی به‌رده‌وامی ئازه‌رییه‌كان بوو. بۆ گه‌یشتن به‌و ئامانجه‌ ڕێگه‌ نه‌ما نه‌یگرنه‌ به‌ر. به‌ر له‌ هه‌ر شتێك شكاندنه‌وه‌ی كورد و سه‌یركردنیان به‌ چاوێكی نزم و پێناسه‌كردنیان به‌ كۆچه‌ر، نه‌خوێنه‌وار و دواكه‌وتوو.

وایان له‌ زۆر كورد كرد بوو شه‌رم له‌ كوردێتی خۆیان بكه‌ن و هه‌وڵبده‌ن ناسنامه‌ی ڕاسته‌قینه‌ی خۆیان بشارنه‌وه‌. ڕۆژنامه‌ی (زاریا ڤاستۆكه‌)ی كه‌فكاز هه‌ر له‌و كاته‌دا و له‌ ساڵی ١٩٢٩ باسی له‌ تواندنه‌وه‌ی كوردی كردووه‌ له‌ سه‌ر ده‌ستی ئازه‌رییه‌كان له‌ كوردستانی سور. پێده‌چێ ئه‌مه‌ خه‌سڵه‌تێكی گشتی هه‌موو میلله‌ته‌ تورك زمانه‌كان بێت له‌ هه‌ر شوێنێك بن، توركی توركیا له‌م بواره‌دا پێشه‌نگ و ڕێ نیشانده‌ره‌ بۆ هه‌موو ئه‌وانی دیكه‌، ئازه‌ریش چ ئه‌وانه‌ی كه‌فكاز و چ ئه‌وانه‌ی ئێران به‌هه‌مان شێوه‌ له‌ كورد ده‌ڕوانن و هه‌ڵس و كه‌وتیان له‌ گه‌ڵدا ده‌كه‌ن، ته‌نانه‌ت كه‌مینه‌یه‌كی لاوازی وه‌ك توركمانه‌كانی عیراقیش به‌هه‌مان چاو سه‌یری كورد ده‌كه‌ن. ڕێگه‌گرتن له‌ كردنه‌وه‌ی قوتابخانه‌ی كوردی ئامێرێكی گرنگی سیاسه‌تی تواندنه‌وه‌ی كوردان بوو له‌ ئازربایجان. تا ساڵی ١٩٣١ یه‌ك قوتابخانه‌ی كوردی له‌و كۆماره‌ نه‌بوو. له‌ دوای له‌ نێوبردنی كوردستانی سور چه‌ند قوتابخانه‌یه‌كیان كرده‌وه‌، ئه‌مانه‌ش ته‌مه‌نیان درێژ نه‌بوو و له‌ گه‌ڵ شاڵاوی ڕاگواستنی كورداندا له‌ ١٩٣٧ – ١٩٣٨ داخران.

كوردی ئه‌رمه‌نستان و گورجستان بۆ ته‌واوكردنی خوێندن ڕوویان ده‌كرده‌ مۆسكۆ و به‌ تایبه‌تی لێنینگراد (سان پیته‌ربورگی ئێستا)، به‌ڵام كوردی ئازربایجان ئه‌و مافه‌یان نه‌بوو. ئه‌و ڕۆژنامه‌یه‌ش كه‌ له‌ ساڵی ١٩٣١ له‌ لاچین به‌ ناوی ( كوردستانی سور) ده‌ستكرا به‌ ده‌ركردنی و تا ساڵی ١٩٦٢ به‌رده‌وام بوو به‌ زمانی ئازه‌ری ده‌رده‌چو، نه‌ك كوردی ( هه‌ندێ سه‌رچاوه‌ باس له‌ ڕۆژنامه‌كه‌ به‌ ناوی “سۆڤیه‌تسكی كوردستان – كوردستانی سۆڤیه‌تی” ده‌كه‌ن و گوایه‌ به‌ زمانی كوردی ده‌رچووه‌. زانیاری وامان له‌ به‌ر ده‌ستدا نیه‌ ئه‌م بۆچوونه‌ پشتڕاست بكاته‌وه‌).

په‌یمانگه‌یه‌كیش بۆ پێگه‌یاندنی مامۆستای كورد كرایه‌وه‌، به‌ڵام له‌ شوشێ بوو و زمانی خوێندن تێیدا ئازه‌ری بوو نه‌ك كوردی. كوردانی ئازربایجان بۆیان نه‌بوو لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ سه‌ر كوردی ئه‌و وڵاته‌ بكه‌ن، به‌ڵكو ده‌یانتوانی له‌ سه‌ر كوردانی ده‌ره‌وه‌ توێژینه‌وه‌ ئه‌نجام بده‌ن. به‌ هۆی ئه‌م سیاسه‌تانه‌وه‌ ڕۆژ له‌ دوای ڕۆژ ژماره‌ی كورد له‌ ئازربایجان له‌ كه‌می ده‌دا. له‌ كاتێكدا له‌ سه‌رده‌مانی كوردستانی سوردا ژماره‌ی كورد له‌ ئازربایجان ٤٨ هه‌زار كه‌س بوو،كه‌ ته‌نها ١٧% كوردییان ده‌زانی، له‌ ساڵی ١٩٣٧ ژماره‌یان بۆ ١٠،٨٠٠ كه‌س دابه‌زی و دوو ساڵ دوای ئه‌وه‌ش، واتا له‌ ساڵی ١٩٣٩ بوو به‌ ٦ هه‌زار و له‌ ساڵی ١٩٥٩ ته‌نها ١٥٠٠ كورد مابوونه‌وه‌. له‌ ساڵی ١٩٧٩ نه‌مانی كورد له‌ ئازربایجان ڕاگه‌یاندرا. به‌ پێی پرۆفیسۆر هه‌سراتیان ده‌بوایه‌ له‌و ساڵه‌دا ژماره‌ی كورد له‌ ئازربایجان به‌لای كه‌مه‌وه‌ ٢٠٠ هه‌زار كه‌س بوایه‌. ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدا بوو كه‌ ژماره‌ی كوردانی ئه‌رمه‌نستان و گورجستان له‌و ماوه‌یه‌دا بۆ سێ جار و نیو تا چوار جار زیادی كردبوو.

حه‌ز ئه‌كه‌م لێره‌ به‌سه‌رهاتی كوردێكی ئازه‌ری بگێڕمه‌وه‌ كه‌ ڕه‌نگبێ باری كوردی ئه‌و وڵاته‌ به‌ باشی  به‌رجه‌سته‌ بكات. له‌ حه‌فتاكان ئه‌م پیاوه‌م له‌ مۆسكۆ بینی و به‌خۆی ئه‌م چیرۆكه‌ی بۆ گێڕاینه‌وه‌.  چیرۆكه‌كه‌ له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات كه‌ گه‌لانی یه‌كێتی سۆڤیه‌ت و له‌ نێو ئه‌وانیش كورد چۆن له‌ دونیا دابڕابوون و له‌ پڕوپاگه‌نده‌ی سۆڤیه‌تی به‌ولاوه‌ ئاگایان له‌ هیچ نه‌بوو. ئه‌و براده‌ره‌ ده‌یوت من قه‌ت كه‌سم نه‌بینیبوو بڵێ من كوردم و هێچ نووسراوێكیشم به‌رچاو نه‌كه‌وتبوو باس له‌ كورد بكات. هه‌ر بیرم لێ ده‌كرده‌وه‌ چۆن ده‌بێ هه‌ر من و باوك و دایكم له‌م دونیایه‌ به‌ ته‌نیا كورد بین و له‌ خۆم ده‌پرسی: تۆ بڵێی هیچ كوردی دیكه‌ له‌م دونیایه‌ نه‌بێت؟. ده‌یوت گه‌لێ جار له‌ باوكیشی پرسیوه‌، ئه‌ویش هیچی نه‌زانیوه‌، تا ڕۆژێك له‌ دوكانێكی كتێب فرۆشتندا كتێبه‌كه‌ی قه‌ناتێ كوردۆ (كوردۆییه‌ف) له‌ باره‌ی ڕێزمانی كوردییه‌وه‌ ده‌بینێ (ئه‌م كتێبه‌ی قه‌ناتێ كوردۆ، ڕێزمانی كوردی، له‌ ساڵی ١٩٥٧ – به‌ زمانی ڕووسی بڵاو كراوه‌ته‌وه‌). وتی چه‌ند دانه‌ی هه‌بوو هه‌مووم كڕی و به‌ هه‌ڵه‌داوان گه‌ڕامه‌وه‌ بۆ ماڵه‌وه‌ و هاوارم كرد، كوره‌ وه‌رن وادیاره‌ زمانیشمان هه‌یه‌ و ڕێزمانیشی هه‌یه‌.

دوای ماوه‌یه‌كی كه‌م ده‌چێت بۆ لای قه‌ناتێ كوردۆ له‌ لێنینگراد و پرسیار بارانی ده‌كات له‌ باره‌ی كورد و زمانی كوردییه‌وه‌. ئه‌ویش باسی كوردی بۆ ده‌كا له‌ كوێ ده‌ژێن، به‌ سه‌ر چه‌ند ده‌وڵه‌تدا دابه‌شبوون، باسی سه‌رهه‌ڵدانه‌كانی كورد، زمان و فۆلكلۆر وئه‌ده‌بیاتی كوردی …تاد بۆ ده‌كات و كۆمه‌ڵێ كتێبی له‌ باره‌ی كورده‌وه‌ پیشان ده‌دات. براده‌ره‌كه‌مان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ باكۆ و به‌ جۆشێكی زۆره‌وه‌ ده‌ست ده‌كات به‌ فێربوونی زمانی كوردی و خوێندنه‌وه‌ له‌ باره‌ی مێژوو و ئه‌ده‌بی كوردییه‌وه‌ و هه‌موو ژیانی بۆ ئه‌و بواره‌ ته‌رخان ده‌كات، تا له‌ كۆتاییدا دكتۆرا له‌ بواری زمان و ئه‌ده‌بیاتی كوردیدا ته‌واو ده‌كات. كاتێك من بینیم و ئه‌م باسه‌ی بۆ ده‌گێڕاینه‌وه‌، ئه‌و هه‌ڵگری بڕوانامه‌ی دكتۆرا بوو و خه‌ریكی لێكۆڵینه‌وه‌ی زانستی بوو له‌ سه‌ر كورد و كوردستان. نازانم ئاخۆ له‌ ژیاندا ماوه‌ یا نا، یادی به‌خێر بێت. ئه‌مه‌ ئه‌و ڕاستییه‌ ده‌رده‌خات كه‌ تا كۆتایی په‌نجاكانیش هه‌ر شتێك په‌یوه‌ندی به‌ كورد و كوردستانه‌وه‌ هه‌بووبێ له‌ ئازربایجان به‌شاره‌وایی هێڵراوه‌ته‌وه‌

له‌ دوای پیریسترۆیكا و گڵاسنه‌ست جارێكی دیكه‌ كوردی ئازربایجان سه‌ریان به‌رز كرده‌وه‌ و كه‌وتنه‌ باسی كوردێتی خۆیان. له‌ ساڵی ١٩٨٩ دا ١٢ هه‌زار كه‌س خۆیان به‌ كورد ناونووس كرد بوو، به‌ڵام زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆریان كوردییان نه‌ده‌زانی. داڤید بابایانی ئه‌رمه‌نی له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێ ” نابێ هه‌موو گوناهه‌كه‌ بخه‌ینه‌ ئه‌ستۆی ئازه‌رییه‌كان. ڕاسته‌ ئه‌وان زۆریان پێخۆش بوو كورد له‌ به‌ین بچن، به‌ڵام ڕۆڵی كوردیش كه‌م نه‌بوو له‌وه‌ی به‌و ئاسانییه‌ ده‌ستبه‌رداری زمان و كولتوری خۆیان بوون. ده‌بوایه‌ به‌ توندی ڕوو به‌ڕووی سیاسه‌تی تواندنه‌وه‌ ببوونایه‌ته‌وه‌”.

نموونه‌ی كورده‌كانی نه‌خچوان دێنێته‌وه‌ كه‌ ژماره‌یان ٢٦٤٩ كه‌س بوو، به‌ڵام له‌و ژماره‌یه‌ ٢٦٣١ زمانی كوردیان به‌ زمانی دایكی خۆی دانابوو. كوردانی ئازربایجان شیعه‌ مه‌زه‌ب بوون و ئه‌مه‌ش وای لێده‌كردن فێری ئازه‌ری و فارسی بن بۆ ئه‌وه‌ی ڕێوڕه‌سمه‌ ئاینییه‌كان به‌جێ بێنن، له‌ كاتێكدا كوردانی نه‌خچوان سوننه‌ مه‌زه‌ب بوون و یه‌كمه‌زه‌بی له‌ گه‌ڵ ئازه‌رییه‌كان كۆی نه‌ده‌كردنه‌وه‌. نه‌خوێنه‌واری ده‌ورێكی باڵای بینی له‌  تواندنه‌وه‌ی كوردانی ئازربایجاندا. له‌ نزیكه‌ی ٥٠ هه‌زار كوردی ئازربایجان ته‌نها ١٧٥٦ یان خوێنده‌واریان هه‌بوو و ته‌نها ١٠ كه‌سیان شتێكیان له‌ باره‌ی ڕێزمانی كوردییه‌وه‌ ده‌زانی.

هه‌ندێ كه‌س هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌ده‌ن كه‌مكردنی ژماره‌ی كوردانی ئازربایجان به‌ ڕاگواستنه‌وه‌كانی ساڵانی ١٩٣٧ – ١٩٤٤ گرێبده‌ن، به‌ڵام سه‌رچاوه‌كان باس له‌ ته‌نها ٥ هه‌زار كورد ده‌كه‌ن كه‌ له‌ ئازربایجان به‌ر ئه‌و شاڵاوانه‌ كه‌وتبوون. له‌ ساڵانی ڕاگواستنی زۆره‌ملێدا كوردانی ئازربایجان، ئه‌رمه‌نستان و گورجستان به‌ تۆمه‌تی ئه‌وه‌ی جێگه‌ی باوه‌ڕ و متمانه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سۆڤیه‌تی نین به‌ر شاڵاێكی به‌ربڵاوی ڕاگواستن كه‌وتبوون بۆ كازاخستان و كۆماره‌كانی ناوه‌ڕاستی ئاسیا.

سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كان له‌ باره‌ی كوردستانی سوره‌وه‌ زانیارییه‌كی ئه‌وتۆمان پێ نابه‌خشن. ڕه‌نگبێ ئه‌مه‌ش به‌ هۆی ئه‌وه‌وه‌ بێت كه‌ له‌ دوای له‌ ناوبردنی هه‌رێمه‌كه‌وه‌ به‌ باش و خراپی باسی لێوه‌ نه‌كراوه‌. له‌ كۆتایی بیسته‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردووه‌وه‌ ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ كورده‌وه‌ هه‌بوو له‌ ئازربایجان له‌ به‌ین برا. له‌ سییه‌كاندا ئاماژه‌ كردن به‌ كورد و كوردستانی سۆڤیه‌تی به‌ ته‌واوی له‌ ئارادا نه‌ما.

به‌گشتی له‌ باره‌ی ژماره‌ی كورده‌وه‌ له‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌ت دیمه‌نێكی هه‌ندێ جیاواز له‌وه‌ی ئازربایجان به‌دی ده‌كرێت. به‌ پێی سه‌رژمێری ١٩٥٩ ژماره‌ی ئه‌وانه‌ی خۆیان به‌ كورد پێناسه‌ كردبوو له‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌ت ٥٩ هه‌زار كه‌س بوون، به‌ڵام له‌ ساڵی ١٩٧٩ ژماره‌كه‌ گه‌یشته‌ ١١٦ هه‌زار كه‌س. پرۆفیسۆر هه‌سراتیان ئه‌مه‌ گرێده‌دا به‌ په‌ره‌سه‌ندنی هه‌ستی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌ به‌ هۆی ڕووداوه‌كانی باشوری كوردستانه‌وه‌ (شۆڕشی ئه‌یلول ١٩٦١ و ڕێكه‌وتننامه‌ی ١٩٧٠).
له‌ باره‌ی ژماره‌ی كورده‌وه‌ له‌ كۆماره‌كانی یه‌كێتی سۆڤیه‌تی جاران هه‌ندی شتی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ به‌رچاو ده‌كه‌ون.

بۆ نموونه‌ له‌ ئه‌رمه‌نستان له‌ ده‌سپێكی دامه‌زراندنی كۆماری سۆڤیه‌تی ئه‌رمینیاوه‌ كوردانی ئێزیدی به‌ كورد ناونووس نه‌كروان، به‌ڵكو به‌ ئێزیدی. ئه‌و كاته‌ به‌لای ئه‌وانه‌وه‌ كورد به‌شداری له‌ كوشتاری ئه‌رمه‌ندا كردبوو له‌ ساڵی ١٩١٥ و هێشتا ڕووداوه‌كان له‌ بیری هه‌موواندا زیندوو بوون. به‌ تێپه‌ڕبوونی كات ئه‌مه‌ بوو به‌ “ڕاستی” به‌لای زۆر كه‌سه‌وه‌ و هه‌ندێ له‌ به‌رپرسه‌ ئێزیدییه‌كان له‌ سه‌ر ئه‌مه‌ ده‌ژیان. شه‌ڕی نه‌گۆڕنه‌ – قه‌ره‌باخ ئاڵۆزی له‌ نێو كوردانی ئه‌رمه‌نستان دروست كرد و كاربه‌ده‌ستانی ئه‌رمینیا بێبه‌زییانه‌ زیاتر له‌ ٣٠ هه‌زار كوردی موسوڵمانیان له‌ ئه‌رمه‌نستان ده‌ركرد.    له‌ یه‌كێ له‌ سه‌رژمێرییه‌كانی ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ی دواییدا بینیم كورد خۆی به‌ سێ جۆر پێناسه‌ كردووه‌، به‌شێك به‌ كورد، به‌شێكی دیكه‌ به‌ ئێزیدی و كه‌مینه‌یه‌كی زۆر كه‌میش به‌ كرمانج. كاری ڕووسه‌كان ڕازبێ كورد و كرمانجیان لێكداوه‌ و پێناسه‌ی كوردیان داونه‌تێ.

ڕاگواستنی ززۆره‌ملێی كوردانی كه‌فكاز له‌ ساڵانی ١٩٣٧- ١٩٤٤ ڕۆڵی زۆری بینی له‌ پرۆسه‌ی كه‌مبوونه‌وه‌ی ژماره‌ی كورد و توانه‌وه‌یان له‌ نێو گه‌لانی دیكه‌ی كۆماره‌كانی یه‌كێتی سۆڤیه‌تدا. تا كۆتایی په‌نجاكان كورده‌ ڕاگوێزراوه‌كان له‌ هه‌موو مافه‌ ده‌ستورییه‌كانیان بێ به‌ش كرابوون. ئه‌وان له‌ ژێر چاودێری توندی ده‌زگای ئه‌منی و هه‌واڵگیری ترسناكی  KGBدا بوون و ڕێگه‌یان پێنه‌ده‌درا بچنه‌ ده‌ره‌وه‌ی گونده‌كانیان. بۆ ڕزگار بوون له‌و بارودۆخه‌ و بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن گه‌شت بكه‌ن و بچن بۆ خوێندن زۆریان به‌ ناچاری كوردێتی خۆیان ده‌شارده‌وه‌و و خۆیان به‌ ئازه‌ری و كازاخی و گه‌لانی دیكه‌ ناونووس ده‌كرد.

بۆچوون