Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2016/01/28 18:32
نوسەر: جینۆسایدی کورد

زمان له‌ (لێكدابڕان)ی ساڵح هه‌لاجدا “قەسیدەی تایبەت بە ئەنفال”

نووسینی /دارا حمید محمد
كۆلێجی په‌روه‌رده‌/كه‌لار
پێشه‌كی:
زمان بناغه‌یه‌كی گرنگی ڕۆنانی فۆرم و داڕشتنی ده‌قه‌ ، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌ دێره‌كی تری ڕۆنانی فۆرمی ده‌ق هه‌ن ، به‌ڵام بنه‌مای هه‌ره‌گرنگیان زمانه‌ ، چونكه‌ له‌زمانه‌وه‌ ده‌ڕوانرێته‌ فۆرمی ده‌ق و ناوه‌ڕۆكیش ، گرنگی زمان زیاتر له‌وه‌دا روونده‌بێته‌وه‌ ، كه‌ ئه‌و بنه‌مایانه‌یتر كه‌ فۆرمی ده‌ق پێكده‌هێنن كاریگه‌رییه‌كی ئه‌وتۆیان له‌ ناوه‌رۆك نابێت كه‌ مه‌به‌ستی سه‌ره‌كی ده‌قه‌ ، به‌ڵكو ئه‌م ئامانجه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌ی ده‌ق به‌ زمان ده‌رده‌بڕرێت . چه‌ند زمانی شاعیر پاراو و شیرین و وشه‌ی جوان و ڕه‌سه‌ن له‌خۆبگرێت ، چه‌ند شاعیر خاوه‌نی زه‌خیره‌ی زمانی فراوان بێت ، چه‌ند شاعیر خاوه‌نی سه‌لیقه‌یه‌كی زمانی به‌هێز و كارامه‌ بێت له‌ به‌كارهێنانی وشه‌ و زاراوه‌كاندا ، ئه‌وه‌نده‌ مایه‌ی هاتنه‌كایه‌ی ده‌قێكی باڵایه‌ له‌ فۆرم و ناوه‌رۆكدا . كه‌واته‌ باشترین هۆكاری پێكه‌وه‌ به‌ستنی فۆرم و ناوه‌رۆكی ده‌ق (زمان) ه‌ ، ئاشكرایشه‌ كه‌مه‌به‌ست له‌ زمان زمانی نوسینه‌ كه‌ شاعیران و نووسه‌ران به‌كاری ده‌هێنن ، بێگومان زمانی نووسینیش جیایه‌ له‌ زمانی ئاخاوتنی ناوچه‌یی كه‌ به‌كارهێنانی له‌ نووسینه‌وه‌ی به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی شیعر بێت یان چیرۆك ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ له‌ ئه‌ده‌بی میللی فۆلكلۆری نزیكده‌كاته‌وه‌ ، كه‌واته‌ زمان فۆرم ڕۆده‌نێت و فۆرمیش ناوه‌رۆك له‌ خۆ ده‌گرێت ، ناوه‌رۆكیش به‌ زمان ده‌رده‌بڕرێت ، چ زمانێك ئه‌وه‌ سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ ئاماژه‌مان پێكرد په‌یوه‌ندی به‌ بیر و بۆچوون و ئایدیا و توانا و به‌هره‌ و سه‌لیقه‌ی زمانی شاعیره‌وه‌ هه‌یه‌ گرنگ ئه‌وه‌یه‌ هه‌ردوو بنه‌مای پێكهێنه‌ری ده‌ق فۆرم و ناوه‌رۆك ته‌واوكه‌ری یه‌كترن و خاڵی هاوبه‌ش كه‌ كۆیانده‌كاته‌وه‌ (زمان )ه‌ و هه‌ر زمانیش كاریگه‌ری ئه‌و دوو بنه‌مایه‌ی ده‌ق له‌سه‌ر یه‌كتر ڕوونده‌كاته‌وه‌ . به‌مشێوه‌یه‌ ده‌توانین بڵێین هۆكاری سه‌ره‌كی هاتنه‌ كایه‌ی ده‌ق له‌ دوای گه‌ڵاڵه‌بوونی بیری ده‌قه‌كه‌ له‌ مێشكی نووسه‌ردا زمانه‌ .
بۆ لێكدانه‌وه‌ی زمانی شیعری شاعیر زۆرگرنگه‌ لانی كه‌م ئاماژه‌ به‌ دوولایه‌نی گرنگی به‌رهه‌می نووسه‌ر بكرێت : 1 ـــ زمان و فه‌رهه‌نگی وشه‌ و دانه‌ زمانییه‌كان 2 ـــ چۆنییه‌تی چنینی ئه‌و دانه‌ زمانیانه‌ كه‌ شێواز پێكده‌هێنێت .(ڤیستیڤاڵی هه‌ژار… ل120) ئه‌و دوو بنه‌مایه‌ هۆكارێكی سه‌ره‌كی هه‌ڵاوێردكردنی قۆناغه‌ جیاجیاكانی ژیانی نووسه‌ر و به‌رهه‌مه‌كانی ده‌بێت له‌سه‌ره‌تاو ده‌ستپێكدرنییه‌وه‌ تا كۆتایی .
مه‌به‌ست و ناوه‌رۆكی ئه‌م نووسینه‌ تیشكخستنه‌ سه‌ر زمانی شعری شاعرێكی ناوچه‌ی گه‌رمیانه‌ كه‌ گڕی هه‌ناوی به‌قه‌د گڕه‌ی مانگی پووشپه‌ڕی گه‌رمیان گه‌رمه‌ و سه‌رگوزشته‌ی ئازار و خه‌م و تاڵییه‌كی هه‌رگیز نه‌بڕاوه‌ن . باسه‌كه‌ له‌ سێ به‌ش پێكهاتووه‌ :
به‌شی یه‌كه‌م زمانی شعری ناوچه‌ی كفری له‌ شه‌ست و حه‌فتاكاندا ڕاڤه‌ده‌كات و گروپی كفری و به‌رهه‌می شاعیر له‌و سه‌رده‌مه‌دا شیده‌كاته‌وه‌ .
به‌شی دووه‌م باس له‌ ساڵانی هه‌شتاو دوا ڕاپه‌ڕین و كاریگه‌ری ڕووداوه‌ یه‌ك له‌ دوایه‌كه‌كانی ساڵانی هه‌شتا له‌سه‌ر شاعیر و شێوه‌ی نه‌شونماكردن و گه‌شه‌كردنی زمانی شیعری و زه‌خیره‌ی زمانی لای شاعیر ده‌كات .
به‌شی سێیه‌م تایبه‌ته‌ به‌ زمانی شعری ئێستای هه‌لاج و ئینجا شاعیر و زمانی ستانداردی كوردی .
له‌ كۆتایشدا ئه‌نجامه‌كانمان خستۆته‌ ڕوو دواتریش ئاماژه‌مان به‌ لیستی سه‌رچاوه‌كانكردووه‌ .
هیواردارین كه‌ توانیبێتمان باسێكی به‌سوودمان پێشكه‌شكردبێت و داوای لێبووردنیش له‌ هه‌ر كه‌موكوڕییه‌كی باسه‌كه‌ ده‌كه‌ین ، كه‌ بێگومان شیكاری زمانی شیعری هه‌رشاعیرێك زۆر له‌وه‌ زیاتر هه‌ڵده‌گرێت كه‌ له‌باسێكی واكورتدا مافی خۆی پێبدرێت . هه‌روه‌ها هه‌موو سه‌رنج و ڕه‌خنه‌یه‌كی بنیادنه‌ر به‌ ئه‌وپه‌ڕی سوپاسه‌وه‌ قبوڵده‌كه‌ین و به‌پێویستیشی ده‌زانین بۆ ڕاگرتنی ته‌بایی نێوان ناونیشان و ناوه‌رۆك كه‌ بناغه‌یه‌كی هه‌ره‌گرنگی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌بكه‌ین كه‌سه‌رچاوه‌ی سه‌ركیی باسه‌كه‌ كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی له‌سه‌ر ئه‌نجامدراوه‌ كۆمه‌ڵه‌ شیعری (لێكدابڕان) ی شاعیره‌ و سه‌رجه‌م به‌رهه‌مه‌كانی صالح هه‌لاج نییه‌ ، به‌ڵام ئه‌وه‌ی پێویست بێت بۆ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی ئێمه‌ تاڕاده‌یه‌كی باش به‌تایبه‌تی قۆناغه‌ جیاجیاكان له‌و كۆمه‌ڵه‌ شیعره‌دابه‌دی ده‌كرێت چونكه‌ شیعری ساڵانی (70) هه‌تا (2008)ی تێدایه‌ .
به‌شی یه‌كه‌م :
1 ـــ هه‌لاج و گروپی كفری
له‌ شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا گروپێك لاوی به‌هره‌مه‌ند له‌ شاری كفریدا په‌یدابوون كه‌ زۆربه‌ی كاته‌كانیان بۆ خوێندنه‌وه‌ و نووسین و خۆپێگه‌یاندن ته‌رخانكردبوو ، دواتر ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ به‌ گرووپی كفری ناسرا و ڕۆڵی به‌رچاوی له‌ نوێگه‌ریدا هه‌بوو وه‌ كاریگه‌ری دیاری له‌سه‌ر شاعیران و لاوانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی ناوچه‌ی گه‌رمیان به‌تایبه‌تی و كوردستان به‌گشتی هه‌بوو .
شاعیرانی ئه‌و گروپه‌ بڕوای ته‌وایان به‌وه‌ هه‌بوو كه‌ پێویسته‌ گروتینێكی نوێ بدرێت به‌ ئه‌ده‌بیاتی كوردی ، ئه‌م پرۆژه‌یه‌ كه‌ گروپی كفری پێشه‌نگی ده‌كرد وه‌رچه‌رخانێكبوو له‌ ڕه‌وتی شیعری كوردیدا ئه‌وه‌تا له‌ به‌یاننامه‌ی گروپه‌كه‌یاندا كه‌ له‌ ته‌مووزی 1971دا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ ده‌ڵێن ((هه‌ڵبه‌ستی كوردی هێشتا دیلی ئه‌و قاوغه‌یه‌ كه‌ هه‌ر به‌ منداڵی كراوه‌ته‌ پۆیلانه‌ی ، كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ شۆڕشێك به‌رپابكه‌ین به‌سه‌ر هه‌موو ئه‌و ده‌ستوور و یاسا و ڕژێمانه‌دا كه‌ تاكو ئێستا هه‌ڵبه‌ستی كوردی شه‌ته‌كداوه‌ ، گۆڕانیش بێ شۆڕش نابێت ))(كاریگه‌ری ڕوانگه‌ له‌ نوێگه‌ری شعری كوردیدا ، ل 64 ) ئه‌م تێڕوانین و بۆچوونه‌ی گرووپی كفری دووچاری ڕه‌خنه‌ و سه‌رنجێكی زۆر بووه‌ به‌ تایبه‌تی له‌سه‌ر خاڵی ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ته‌واوی به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بییه‌كانی پێش خۆیان وه‌ك ده‌ڵێن : ((ده‌سا با به‌بێ ترس دان به‌وه‌دا بنێین كه‌ هه‌رچیمان هه‌یه‌ ته‌نها تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی سه‌رنه‌كه‌وتووه‌ ، بۆیه‌ ئێمه‌ش كه‌له‌پووری هۆنراوه‌ییمان به‌شێوه‌یه‌كی گشتی به‌دواوه‌ ئه‌ده‌ین و لێی یاخی ئه‌بین و سزای پشتگوێخستن و به‌ره‌ڵاكردنی به‌سه‌ردائه‌ده‌ین ))(كاریگه‌ری ڕوانگه‌ … ل 64 ) . ئه‌وه‌شی كه‌ گوڕی به‌ ڕه‌خنه‌ و سه‌رنجه‌كان ده‌دا و له‌ هه‌ندێ حاڵه‌تدا ده‌یگه‌یاندنه‌ ڕاده‌ی تۆمه‌تباركردن گروپی (ڕوانگه‌) بوو كه‌ له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵێك له‌ شاعیر و رووناكبیری شاری سلێمانییه‌وه‌ له‌ هه‌مان سه‌رده‌می گروپی كفریدا په‌یدابوون هه‌رچه‌نده‌ شاعیرانی گروپی ڕوانگه‌ دان به‌ڕۆڵی گرووپی كفریدا ده‌نێن ئه‌وه‌تا شێركۆ بێكه‌س كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ڕابه‌رانی گروپی ڕوانگه‌ دوای بڵاوبوونه‌وه‌ی دیوانی (خوا و شاره‌بچكۆله‌كه‌مان) ی له‌تیف هه‌ڵمه‌ت ده‌ڵێت :(( له‌ هه‌مانكاتدا ئه‌وش ده‌ڵێم كه‌ دیوانی (خوا و شاره‌بچكۆله‌كه‌مان)ی له‌تیف هه‌ڵمه‌ت به‌بڕوای من یه‌كێ بوو له‌ شتی تازه‌ و جوانه‌كانی ئه‌و وه‌خته‌ ))(كاریگه‌ری ڕوانگه‌….ل66) ، به‌ڵام له‌ هه‌مانكاتدا ململانێكردنی گروپی كفری له‌لایه‌ن گروپی ڕوانگه‌وه‌ دیارده‌یه‌كی شاراوه‌ نه‌بوو بۆ نموونه‌ له‌ هه‌موو كۆڕ و كۆبوونه‌وه‌ و سیمیناره‌كاندا گرووپی ڕوانگه‌ وسه‌رمه‌شقی ئه‌و گرووپه‌ (شێركۆبێكه‌س)وه‌ك ڕابه‌ری تازه‌گه‌ری باس ده‌كرا و گرنگییه‌كی ئه‌وتۆ به‌ گرووپی كفری نه‌ده‌درا هه‌رچه‌نده‌ له‌تیف هه‌ڵمه‌ت كه‌ به‌ سه‌رقافڵه‌ی گرووپی كفری داده‌نرا دیوانی خوا و شاره‌بچكۆله‌كه‌مانی پێش ده‌رچوونی گۆڤاری ڕوانگه‌ بڵاوكرده‌وه‌ .(بنیاتی هونه‌ری له‌شعره‌كانی له‌تیف هه‌ڵمه‌تدا ، ل 75 ).
ململانێی نێوان ئه‌و دوو گرووپه‌ گه‌یشته‌ ڕاده‌یه‌ك كه‌ پێویست به‌ گفتوگۆ بكات به‌مه‌به‌ستی لێكنزیككردنه‌وه‌ی ڕا و بۆچوونه‌كان ئه‌وه‌تا له‌تیف هه‌ڵمه‌ت ده‌ڵێت: ((ئه‌دیبانی ڕوانگه‌ كه‌ له‌ناویاندا (شێركۆبێكه‌س و حسین عارف) بوو هاتن بۆ كه‌ركوك له‌ماڵی(عبدالعزیز خانه‌قا) كۆبوونه‌وه‌یه‌كمان سازدا ، له‌گرووپه‌كه‌ی ئێمه‌ش من و(له‌تیف حامید و صدرالدین عارف وعبدالعزیز خانه‌قا ) ئاماده‌بووین ئه‌وان ویستیان به‌ هاوبه‌شی به‌یاننامه‌كه‌ ده‌ربكه‌ین به‌ڵام ئێمه‌ ڕێك نه‌كه‌وتین )) (كاریگه‌ری ڕوانگه‌….ل63) .
ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستی ئێمه‌ بێت لێره‌دا جه‌ختكردنه‌ له‌سه‌ر هه‌بوونی دووگرووپ له‌ گه‌رمیان و سلێمانیدا ، كه‌ سه‌ره‌ڕای بوونی ململانێ له‌ نێوانیاندا كه‌ به‌ڕای ئێمه‌ دیارده‌یه‌كی تا ڕاده‌یه‌ك پێویسته‌ بۆ پێشخستنی ئه‌ده‌بیات له‌ قۆناغێكی دیاریكراودا، به‌رزڕاگرتنی ڕۆڵی ئه‌ودووگرووپه‌یه‌ له‌ پێشخستنی ئه‌ده‌بیاتی كوردیدا و هه‌نگاونان به‌ ئه‌ده‌بیاتی كوردی به‌ره‌و قۆناغێكی نوێ ، كه‌ ئاشكرایه‌ په‌روه‌رده‌ی ده‌ستی قۆناغی پێشووتره‌ و كاریگه‌ری قۆناغه‌كانی پێشووتری به‌سه‌ره‌وه‌ ده‌بێت . ئه‌وه‌ش كه‌زیاتر مه‌به‌ستی ئێمه‌بێت گرووپی كفرییه‌ ، چونكه‌ شاعیری مه‌به‌ست له‌م باسه‌دا به‌ به‌رهه‌م و بیر وبۆچوونی ئه‌م گرووپه‌ گۆشكراوه‌ و زمانی شعری (هه‌لاج) له‌ژێر كاریگه‌ری شاعیرانی گروپی كفریدا پژاوه‌ ، وه‌ك شاعیر خۆی ده‌ڵێت : ((شیعری له‌تیف هه‌ڵمه‌تم له‌ ڕێی شاعیری جوانه‌مه‌رگ(فه‌ریق ئه‌مین) وه‌ ناسی و كاریگه‌ری زۆری له‌سه‌رم هه‌بوو به‌شانازییه‌وه‌ ده‌یڵێم كه‌ تائێستاش كاریگه‌ری له‌تیف هه‌ڵمه‌ت و فه‌رهاد شاكه‌لی له‌سه‌رم ماوه‌))(صالح هه‌لاج ، دیده‌نی) . هه‌رچه‌نده‌ په‌یوه‌ندی به‌تین و له‌مێژی هه‌لاج به‌ شاعیری ناوداری گه‌له‌كه‌مان (شێركۆبێكه‌س) ه‌وه‌ كاریگه‌ری به‌رچاوی له‌سه‌ر جێهێشتووه‌ ، خودی شاعیریش نكوڵی له‌و كاریگه‌رییه‌ناكات وه‌ك ده‌ڵێت: ((شێوازی شێركۆ زۆر جوانه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌رم هه‌یه‌ به‌ڵام نه‌ك وه‌ك گرووپی كفری )) دیاره‌ بۆ سه‌ره‌تا و ده‌ستپێكردن ڕۆڵی گروپی كفری به‌رچاوتره‌ له‌ پێشخستنی به‌هره‌ی شیعری لای هه‌لاج .
2 ــ ده‌سپێكی شیعر لای هه‌لاج:
سه‌ره‌تا و ده‌ستپێكردن و خولیای شیعرخوێندنه‌وه‌بوون لای هه‌لاج له‌سه‌ره‌تایه‌كی ساده‌ی خوێندنه‌وه‌ی شیرین و فه‌رهاد خورشیدو خاوه‌ر و له‌یلا و مه‌جنوندا به‌رجه‌سته‌بووه‌،(صالح هه‌لاج ، دیده‌نی ) به‌ڵام به‌هره‌مه‌ندی شاعیر و حه‌ز و ئاره‌زووی هه‌ر زوو به‌لای گرووپی كفریدای په‌لكێش كردووه‌ ، و كاریگه‌ری ئه‌و گرووپه‌ به‌سه‌ر شاعیر و به‌رهه‌می شاعیره‌وه‌ زۆر زوو ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌ .
ئاشكرایه‌ كه‌ باشترین به‌ڵگه‌یه‌ك كه‌ پشتی پێببه‌سترێت له‌ لێكۆڵینه‌وه‌دا (زمانی بێت یان ئه‌ده‌بی) به‌رهه‌می شاعیر و ئینجا خودی شاعیرخۆیه‌تی ئه‌گه‌ر له‌ ژیاندا بێت و ئه‌گه‌ر نه‌شمابێت ئه‌وا دیده‌نی و چاوپێكه‌وتنی تۆماركراو ده‌بنه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی گرنگ ، ئه‌وه‌ی بۆ ئه‌م باسه‌ به‌تایبه‌تی بۆ ئه‌م ته‌وه‌ره‌ گرنگبێت هه‌ردوو ئه‌و بنه‌مایانه‌ن به‌رهه‌م و خودی شاعیرن و فه‌راهه‌من ، به‌ڵام ئه‌فسووس ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ شیعره‌كانی هه‌لاج به‌تایبه‌تی به‌رهه‌می ساڵانی (70) كه‌سه‌ره‌تاو ده‌ستپێكردنی نووسینه‌ لای شاعیر له‌ ئه‌نجامی بارودۆخی ناله‌باری شاعیر خۆی و له‌به‌ر سه‌ختی ژیان كه‌ ته‌نگی پێهه‌ڵچنیبوو له‌ شوێنێكدا نه‌یده‌توانی بگیرسێته‌وه‌ و ئینجا باری سیاسی ناله‌باری كوردستان كه‌ پروشی ئاگری ئه‌وناله‌بارییه‌ سه‌رتاسه‌ری كوردستانی گرتبووه‌وه‌ كۆمه‌ڵێك شیعری شاعیریشی ڕاپێچی مه‌رگكردووه‌ و له‌ناوچوون كه‌ بێگومان بۆ ئه‌م ته‌وه‌ره‌ گرنگی تایبه‌تی و به‌رچاویان ده‌بوو وه‌ك شاعیرخۆی ده‌ڵێت((له‌ئه‌نجامی زروفی ناله‌بار و له‌ ترسی گرتن ئه‌مسه‌ر و ئه‌وسه‌ركردن نزیكه‌ی (445)پارچه‌ شیعرم تیا چوون وفه‌وتان )).(صالح هه‌لاج … دیده‌نی) .
له‌ده‌ستدانی ئه‌و به‌رهه‌مگه‌له‌ی شاعیر جگه‌له‌وه‌ی كه‌ زیانێكی گه‌وره‌یه‌ بۆ ئه‌ده‌بیاتی كوردی ، له‌ هه‌مانكاتدا تێچوونی به‌ڵگه‌ و گه‌واهینامه‌ی ڕاست و دروستن بۆ ده‌ستنیشانكردنی قۆناغی سه‌ره‌تا و ده‌ستپێكردنی شیعر لای هه‌لاج ، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ر له‌كۆمه‌ڵه‌ شیعری (لێكدابڕان)دا چه‌ند هۆنراوه‌یه‌كی ساڵانی (70) هه‌ن كه‌ ده‌كرێ تاڕاده‌یه‌ك سه‌ره‌تا و توانای شیعری شاعیر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ تێیدا هه‌ڵبهێنجرێت .
گه‌ر بزانین كه‌ ئاستی خوێندنی شاعیر ته‌نها تا چواری سه‌ره‌تاییه‌ و حه‌زی شیعری شاعیر به‌ خوێندنه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌كانی (خورشید وخاوه‌ر و ….. هتد) ده‌ستی پێكردووه‌ ، ئه‌وا پێویسته‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌و ڕاستییه‌ بكه‌ین ، كه‌ شاعیر له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا به‌تایبه‌تی دوای ئاشنایه‌تی په‌یداكردن له‌گه‌ڵ شاعیرانی وه‌ك له‌تیف هه‌ڵمه‌ت و فه‌رهادشاكه‌لیدا وله‌ ڕێی ئه‌وانیشه‌وه‌ شاره‌زایی په‌یداكردن له‌ئه‌ده‌بیاتی نوێی كوردی و ئه‌ده‌بیاتی ئه‌و گرووپه‌ ، ئینجا كه‌می ده‌رفه‌ت چ له‌ ڕووی ته‌مه‌نه‌وه‌ كه‌ شاعیر له‌ له‌دایكبووی 1954 چ له‌ رووی ئاستی خوێندنه‌وه‌ كه‌ پێشتر ئاماژه‌مان بۆكرد ئه‌وا شاعیر له‌ ماوه‌یكی كورتتدا هه‌نگاوی زۆرباشی ناوه‌ و قۆناغی باشی بڕیوه‌ ئه‌وه‌تا له‌ هۆنراوه‌یه‌كی ساڵی 1971 دا ده‌ڵێت:
خۆشه‌ویستم
چاوگی ده‌ریای وشه‌كانم
هێشتا لێڵه‌
دێڕ و به‌یتی شیعره‌كانم
به‌دوای نیگای هه‌تاوێكی گه‌شدا وێڵه‌
تا ده‌ڵێت :
ئێمه‌ تینووی هه‌واڵێكین
تاسه‌ی كزه‌ی شه‌ماڵێكین
ماندووی وشه‌ی ئاگرێكین
زامه‌كانمان بشواته‌وه‌ لێكدابڕان ل14
له‌و كۆپلانه‌دا كه‌ هی سه‌ره‌تای ساڵانی 70 یه‌ به‌ڕاستی هه‌ست به‌ توانا و به‌هره‌یكی گه‌وره‌ و به‌هێز ده‌كرێت كه‌ له‌ وشه‌ و ده‌ربڕینه‌كانی (ده‌ریای وشه‌ ، نیگای هه‌تاوێكی گه‌ش ، تاسه‌ ، كزه‌ )دا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت ، ئه‌مه‌ له‌ ڕاستیدا به‌هره‌مه‌ندی شاعیر و توانا و وزه‌یه‌كی شاراوه‌ی نا ئاساییه‌ كه‌ زمان له‌ شاره‌زاییه‌كی ساده‌ی فۆلكلۆره‌وه‌ بگاته‌ ئه‌و ئاسته‌ به‌رزه‌ كه‌ وشه‌ و فرێزگه‌لێكی وه‌ك (پێڵووی سڕ، تابلۆ ، ده‌ریای چاوه‌ڕوانی …هتد) له‌ پڕا له‌لا په‌یدا بێت و له‌ شعره‌كانیدا ڕه‌نگبداته‌وه‌ . كۆبوونه‌وه‌ی ده‌یان و سه‌دان ده‌ربڕینی له‌و شێوه‌یه‌ له‌ گه‌نجێكی ته‌مه‌ن (17) ساڵی كه‌م ئه‌زمووندا به‌ تایبه‌تی له‌ جیهانی ئاڵۆزی شیعردا خۆی له‌ خۆیدا هێمای بوونی توانایه‌كی به‌هێزه‌ له‌و شاعیره‌دا .
هه‌روه‌ها له‌ هه‌مان هۆنراوه‌دا شاعیر ده‌یه‌وێ ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ بكات كه‌ هه‌وڵی ئه‌و ته‌نها ئه‌ده‌بیات نییه‌ به‌ڵكو شاره‌زایی بوونه‌ له‌ مێژووی نه‌ته‌وه‌ و میلله‌ته‌كه‌ی ئه‌وه‌تا ئاماژه‌ بۆ زه‌رده‌شت ده‌كات كه‌به‌شێكی گرنگ له‌ مێژووی شاراوه‌ی میلله‌تی كورد پێكده‌هێنێت وه‌ك ده‌ڵێت :
پێڵووی سڕی ئه‌م تابلۆیه‌
هێشتا ده‌ریای چاوه‌ڕوانی
ئه‌یخواته‌وه‌ و نه‌تروكاوه‌
هێشتنا نه‌خشه‌ و بزه‌ی زه‌رده‌شت
بانگم ده‌كا و كۆتكراوه‌ لێكدابڕان ل14
دیسانه‌وه‌ له‌ هۆنراوه‌یه‌كی ساڵانی (70 )دا شاعیر توانایه‌كی زمانی پایه‌دار ده‌خاته‌ ڕوو وه‌ك ده‌ڵێت :
ئاسمان ئاسمان
چه‌تری سروشت
سه‌رت داخه‌ و ده‌سته‌وه‌ستان
ڕابوه‌سته‌
له‌ئاست ئه‌وانه‌ی بۆ ئینسان
تاجی زێڕینیان ئه‌نه‌خشان لێكدابڕان ل73
دیاره‌ شاعیر به‌و په‌ڕی بڕوابه‌خۆبوونه‌وه‌ هاتۆته‌ مه‌یدانی شیعره‌وه‌ ، ده‌نا وێنه‌ی پڕ له‌ خه‌یاڵ له‌ فرێزی ( چه‌تری سروشت )كه‌ به‌ڕاستی دڵی ئه‌و هۆنراوه‌یه‌ پێكده‌هێنێت له‌ هونه‌رمه‌ندێكی بواری خۆیه‌وه‌ نه‌بێت ناتوانرێت تێكه‌ڵ به‌ ڕیالیست بكرێت كه‌ له‌ده‌ربڕینی ( ئه‌وانه‌ی بۆ ئینسان تاجی زێڕینیان ئه‌نه‌خشان) دا به‌رجه‌سته‌بووه‌ ،
ئاشكرایه‌ زمانی شیعری شاعیر له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا گه‌شه‌كردنێكی به‌رچاوی به‌خۆوه‌ بینیوه‌ وشه‌گه‌لێكی نوێ و ده‌ربڕینی زمانی له‌ شێوه‌ی فرێز و ئیدیه‌مدا له‌ فه‌رهه‌نگی زمانی شاعیردا كۆبوونه‌ته‌وه‌ و زه‌خیره‌ی زمانی كه‌ كه‌ره‌سته‌ی ئه‌و فه‌رهه‌نگه‌ زمانییه‌ پێكده‌هێنن روو له‌ زۆری و فراوانبوون بووه‌ ، به‌ڵام پێویسته‌ ئه‌وه‌ش بوترێت كه‌ شاعیر له‌و قۆناغه‌دا پێویستی زیاتری به‌ خوێندنه‌وه‌ بووه‌ وه‌ك به‌ نووسین ، چونكه‌ له‌ گه‌لێ له‌و ده‌ربڕینانه‌دا مه‌به‌ست له‌ چنینی وشه‌ و زاراوه‌كاندا لاوازی و كه‌م ئه‌زموونی دیاره‌ به‌تایبه‌تی له‌ به‌كارهێنانی پریپۆزیشنه‌كاندا بۆ نموونه‌ كه‌ ده‌ڵێت:
ئه‌و كۆتره‌ی به‌شوێن خۆری هیوا وونه‌ لێكدابڕان ل13
پێویسته‌ بوترێت :
ئه‌و كۆتره‌ی به‌شوێن خۆری هیوادا وونه‌
سه‌رنج ڕاكێش لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شاعیر له‌هه‌مان هۆنراوه‌دا و پێش ئه‌و دێڕه‌ هه‌مان دانه‌ی زمانی واته‌ پریپۆزشن ی به‌شێوه‌یه‌كی دروست به‌كارهێناوه‌ كه‌چی له‌دێڕی دواتردا ته‌واوی به‌كارنه‌هێناوه‌ ئه‌مه‌به‌ڵگه‌ی كه‌م ئه‌زموونی شاعیره‌ له‌و ده‌مه‌دا له‌ بواری نووسین و خوێندنه‌وه‌شدا ،وه‌ك ده‌ڵێت :
دێڕ و به‌یتی شیعره‌كانم
به‌دوای نیگای هه‌تاوێكی گه‌شدا وێڵه‌ لێكدابڕان
دیسانه‌وه‌ جێی ئاماژه‌ پێكردنه‌ كه‌ ئه‌مه‌ وێڕای ئه‌وه‌ی به‌ڵگه‌ی كه‌می شاره‌زایی شاعیره‌ له‌ هوونه‌ره‌كانی شیعر و چۆنییه‌تی به‌كارهێنانی كه‌ره‌سته‌ زمانییه‌كاندا و ڕه‌چاوكردنی یاسا سینتاكسییه‌كان به‌پێی توانا چونكه‌ له‌ زمانی نووسیندا ئه‌و یاسایانه‌ به‌رجه‌سته‌ن هه‌ندێ په‌له‌كردنیشیی له‌ نووسیندا تێدایه‌ ، چونكه‌ شاعیر له‌و جۆره‌ ده‌ربڕینانه‌ به‌دوور نه‌بووه‌ ئه‌وه‌تا شاعیرانی پێش خۆی به‌شێوه‌یه‌كی ڕه‌وان ده‌یان جۆری ئه‌و ده‌ربڕینانه‌ له‌شعره‌كانیاندا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌ ، وه‌ك له‌تیف هه‌ڵمه‌ت ده‌ڵێت :
له‌گشت نمه‌ بارانێكدا
بۆنی چه‌می ڕه‌شی پرچی دایكم ده‌كه‌م سروودی هه‌ژاران ل77
له‌ بنیاتی هوونه‌ر وه‌رگیراوه‌ ل160
بۆچوونێكی كۆن هه‌یه‌ كه‌ به‌تایبه‌تی له‌ ئه‌ده‌بیاتی عه‌ره‌بیدا زۆر به‌كارهێنراوه‌ ده‌ڵێت شاعیر مافی به‌كارهێنانی وشه‌ و ده‌ربڕینه‌كانی به‌ هه‌رشێوه‌یه‌ك به‌پێویستی بزانێت هه‌یه‌ كه‌ مه‌رج نییه‌ له‌ زماندا یان له‌ ڕێزماندا باوبێت ، به‌ڵام پێویسته‌ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ ئه‌و مافه‌ی شاعیرپێویسته‌ له‌ پێناو خزمه‌تكردن و جوانتركردنی به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بییه‌كه‌دا بێت وه‌ك پاراستنی كێش وخۆشكردنی مۆسیقای شیعره‌كه‌….هتد ، نه‌ك ببێته‌ مایه‌ی شێواندنی :بۆ نموونه‌ باسه‌یری شیعرێكی هێمن بكه‌ین كه‌ بۆ له‌سێداره‌دانی پێشه‌وای نووسیوه‌ و ده‌ڵێت :
له‌كاتی نیوه‌شه‌وا
له‌جه‌رگه‌ی شیرین خه‌وا
كرا كاری ناڕه‌وا
له‌دار درا پێشه‌وا تاریك و ڕوون ل100
دیاره‌ ئه‌و كۆپله‌یه‌ به‌پێی قافیه‌ ده‌بێت هه‌ر دوو نیوه‌دێڕی یه‌كه‌م به‌ (دا) كۆتایی بێت ، به‌ڵام هێمنی شاعیر توانیویه‌تی شاره‌زایانه‌ ده‌نگی(د) پێش ده‌نگی(ا)لابه‌رێت به‌ مه‌به‌ستی یه‌كخستنی سه‌روای هه‌رچوارنیوه‌دێڕه‌كان هه‌رچه‌نده‌ ئه‌مه‌ یاسایه‌كی فۆنۆلۆژییه‌ له‌ زمانی كوردیدا ، ، هه‌روه‌ها له‌ نیوه‌دێڕی سێیه‌م و چواره‌میشدا یاسای سینتاكسی ڕۆنانی ڕسته‌ له‌زمانی كوردیدا كه‌ بریتییه‌ له‌ (s.o.v ) واته‌ (بكه‌ر .به‌ركار. كردار ) كاریپێنه‌كراوه‌ و كردار له‌هه‌ردوو نیوه‌دێڕه‌كه‌دا پێشكه‌وتووه‌ ، كه‌ بێگومان شاعیر بێئاگایه‌ له‌و یاسا فۆنۆلۆژی و ڕێزمانییه‌ی زمانی كوردی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا مافی شاعیرانه‌ی خۆی به‌كارهێناوه‌ و دیاره‌ مه‌به‌ستی جوانكردنی هۆنراوه‌كه‌ و خزمه‌تكردنی به‌رهه‌مه‌كه‌یه‌ كه‌ به‌ڕاستی تێیداسه‌ركه‌وتوو بووه‌. هه‌رچه‌نده‌ به‌رهه‌مگه‌لێكی به‌پێزی له‌م جۆره‌ له‌ره‌رده‌ستی هه‌لاجدا فه‌راهه‌مبووه‌ ، به‌ڵام له‌سه‌ره‌تادا ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌كی ئه‌وتۆی له‌سه‌ر هه‌لاج نه‌بووه‌ .
كه‌واته‌ مافی ده‌ستكاریكردنی یاسا ڕێزمانییه‌كان مافێكی ڕه‌وای نووسه‌ره‌ هه‌رچه‌نده‌ پێویسته‌ مه‌رجی ڕه‌چاوكردنی به‌رژه‌وه‌ندی به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بییه‌كه‌شی له‌گه‌ڵدا بێت وه‌ ئه‌گه‌ر به‌كارهێنانی یاساكان كاریگه‌ری نێگه‌تیڤی بۆسه‌ر به‌رهه‌مه‌كه‌ نه‌بێت ئه‌وا پێویسته‌ ڕه‌چاوی به‌كارهێنانی بكرێت .
هه‌روه‌ها هه‌ندێ لاوازی له‌ هه‌ڵبژاردنی وشه‌ و زاراوه‌ و ڕیزكردنی ئه‌و وشه‌ و زاراوانه‌دا كه‌ وه‌ك پێشتر وتمان شێواز پێكده‌هێنن له‌ شیعری ساڵانی (70)ی شاعیردا ئاشكرادیاره‌ بۆ نموونه‌ له‌ هۆنراوه‌ی (گۆرانی مناڵێكی فه‌له‌ستینی)دا ده‌ڵێت :
هۆ بابه‌گیان
كه‌یاخیبووی له‌ ئه‌شكه‌وت و چیاكانا
له‌جیاتی من تفه‌نگێكت كرد به‌شانا
له‌جیاتی ئه‌و به‌سته‌ و وشه‌ی
منت ئه‌كرد به‌پێكه‌نین
ئێستا گۆرانی ژیانه‌
ئاواتێكی هه‌موومانه‌ لێكدابڕان ل 69
دیاره‌ لاوازییه‌ك له‌ هه‌ردوو نیوه‌ دێڕی (منت ئه‌كرد به‌ پێكه‌نین) و (ئاواتێكی هه‌موومانه‌ ) دا به‌ڕوونی دیاره‌ چونكه‌ ده‌ربڕینی یه‌كه‌م له‌ زمانی كوردیدا نییه‌ هه‌روه‌ها ده‌ربڕینی (ئاواتێكی هه‌موومانه‌ )به‌ (ئاواتی هه‌ر هه‌موومانه‌) بوترایه‌ له‌ ڕووی ئاوازه‌وه‌ له‌و شوێنه‌دا جوانتر ده‌بوو كه‌ ئه‌مه‌ش دیارده‌یه‌كی ئاسایه‌ گه‌ر بزانین ئێمه‌ له‌ قۆناغی سه‌ره‌تا و ده‌ستپێكردن لای شاعیر ده‌دوێین .
به‌ گشتی ئه‌وه‌ی له‌ قۆناغی ساڵانی 70 ی به‌رهه‌مه‌كانی شاعیردا به‌دیده‌كرێت هه‌نگاوی باش و بوێرانه‌یه‌ له‌ ڕووی شاره‌زایی په‌یداكردن له‌ ئه‌ده‌بیات و زمان و مێژوو كلتوری میلله‌ته‌كه‌مان و گه‌شه‌كردن و فراوانبوونی ئاسۆی بیركردنه‌وه‌ی شاعیرله‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی هه‌ندێ له‌ دیارده‌كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ نابه‌جێكان ، وه‌ك پێشێلكردنی مافی ژنان و باوك سالاری له‌ كۆمه‌ڵگادا له‌ ڕێی بانگهێشتكردنی ژنان بۆ خه‌بات شانبه‌شانی كوڕگه‌لی شۆڕگێر دژی داگیركاران بۆ نموونه‌ كه‌ ده‌ڵێت :
كچێ هاوڕێم
ئه‌گه‌ر تۆ زۆر خۆشت ئه‌وێم
منیش بۆ تۆ فه‌رهادێكم
به‌ڵام من وه‌ك فه‌رهاد بۆ ژن
له‌ مه‌ڕمه‌ڕ خوا دروست ناكه‌م
گه‌ر ئاماده‌ی بێی له‌گه‌ڵما
سه‌نگه‌رێكی سه‌خت و تازه‌ دروست ده‌كه‌م لێكدابڕان ل 15
شاعیر به‌ زمانێكی ئه‌ده‌بی جوان داستانێكی خۆشه‌ویستی كۆنی كورده‌واری زیندووده‌كاته‌وه‌ به‌ڵام هه‌ڵوێستی شاعیر ئاوه‌ژووی هه‌ڵوێستی پاڵه‌وانی داستانه‌كه‌یه‌ فه‌رهاد گیانی به‌خشی به‌ خۆشه‌ویسته‌كه‌ی به‌ڵام شاعیر بانگهێشتی خۆشه‌ویسته‌كه‌ی ده‌كات بۆ كۆڕی خه‌باتكردن و گیانبه‌خشین له‌پێناو ئازادی ژیاندا پاڵه‌وانی داستانه‌كه‌ له‌ شاخی سه‌خت په‌یكه‌ری بۆ خۆشه‌ویسته‌كه‌ی تاشی شاعیر سه‌نگه‌ری بۆ دروست ده‌كات .
هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وه‌ی وتمان ناوه‌رۆكی شیعره‌كه‌یه‌ به‌ڵام فۆرم و ناوه‌رۆك وه‌ك پێشتر ئاماژه‌مان پێكرد دووبه‌شی لێكدانه‌بڕاون به‌رزی ناوه‌رۆك به‌ به‌توانایی زمانیی ده‌بێت و ئاماژه‌یه‌ بۆ پێشكه‌وتوویی ئاستی ڕوناكبیری و شاره‌زایی نووسه‌ر كه‌ ئه‌مه‌ مه‌به‌ستی ئێمه‌یه‌ و ده‌مانه‌وێت بیخه‌نه‌ پێشچاو ، به‌ مه‌به‌ستی پشتڕاسكردنه‌وه‌ی بۆچوونه‌كه‌مان سه‌باره‌ت به‌شاعیر كه‌ توانیویه‌تی له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا هه‌نگاوی باش به‌ره‌و پێشه‌وه‌ بنێت و سه‌لماندوویه‌تی كه‌ گه‌شه‌كردنی ئاسۆی بیركردنه‌وه‌ی به‌ مه‌به‌ستی پێگه‌یشتنه‌ نه‌ك ته‌نها حه‌ز و خولیایه‌كی هه‌رزه‌كارانه‌ كه‌ زۆر جار له‌گه‌ڵ به‌سه‌رچوونی قۆناغی هه‌رزه‌كاریدا ئه‌و حه‌ز و ئاره‌زووه‌ش ده‌ڕه‌وێته‌وه‌ .
به‌شی دووه‌م :
ڕووداوه‌ یه‌ك له‌ دوا یه‌كه‌كانی كوردستان به‌ تایبه‌تی دوای نسكۆی 75 و هه‌ڵگیرسانه‌وه‌ی شۆڕش به‌ شێوازێكی نوێ و ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی میلله‌تی كورد له‌گه‌ڵ قۆناغێكی پڕ له‌مه‌ترسی و مه‌ینه‌تی ، كه‌تێیدا هه‌ڕه‌شه‌ی سڕینه‌وه‌ی بوونی لێده‌كرا له‌لایه‌ن دڕنده‌ترین ڕژێم و ده‌سه‌ڵاتی دوژمن به‌ مرۆڤایه‌تی ، كه‌ دوای جه‌نگی گێتی دووه‌م مێژوو به‌ خۆیه‌وه‌ی بینیبێت ، كاریگه‌ری له‌سه‌ر هه‌مو خه‌ڵكی كوردستان هه‌بوو ، چجای شاعیران و ڕووناكبیران كه‌ بێگومان وردتر و زیاتر هه‌ست به‌و ئازار و مه‌ینه‌تییانه‌ ده‌كه‌ن ، به‌تایبه‌تی شاعیرمان هه‌لاج نه‌ك ته‌نها له‌ سه‌رده‌می ژیانی كورده‌واری لێوانلێو له‌ ئازار و خه‌مدا ژیاوه‌ به‌ڵكو(هه‌لاج) به‌شێكی دانه‌بڕاوه‌ له‌و ڕووداوانه‌ چونكه‌ له‌ خانه‌واده‌كه‌یدا دایك و برایه‌كی شه‌هید و له‌ خێزانی خۆیشیدا هاوسه‌ره‌كه‌ی و (6) شه‌ش منداڵی ئه‌نفالكراوون ، ده‌بێ ئه‌م ژانه‌ سه‌خته‌ له‌بن نه‌هاتووه‌ ئه‌م ئازای لێكدابڕانه‌ی جگه‌رگۆشه‌ و هاوبه‌شی ژیان چ نه‌خشه‌یه‌كی له‌ دڵی شاعیردا كێشابێت .
به‌ چاوگێڕانێك به‌ به‌رهه‌مه‌ شعرییه‌كانی ساڵانی (80) دا بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت ، كه‌ تاوانه‌ دژ به‌مرۆڤایه‌تییه‌كانی ڕژێمی له‌ناوچووی به‌عسی فاشی بووه‌ به‌هۆی پژانی زمانی شعری به‌رخورداری به‌شێواز و توانایه‌كی دیكه‌وه‌ لای شاعیر .
پژانی زمان به‌ شێوازێكی نوێ و بۆ گوزارشتكردن له‌ ڕووداوگه‌لێكی نامۆ به‌ ژیانی مرۆیی له‌مێژووی نوێدا ده‌بێته‌ هۆی پێشكه‌وتنی فه‌رهه‌نگی زمانی شاعیر و ده‌وڵه‌مه‌ندبوونی به‌ وشه‌گه‌لی پێویست بۆ گوزارشتكردن له‌و ئێش و ئازاره‌ ویژدان هه‌ژێنه‌ ، ئه‌وه‌تا ئه‌م دیارده‌ی گه‌شه‌كردنی زمانی شیعرییه‌ له‌ به‌رهه‌مه‌كانی ساڵانی 80دا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌ ، بۆ نموونه‌ كه‌ ده‌ڵێت :
جار جار پۆلێ
كۆتری حه‌زم لاسارانه‌
له‌ په‌رژینی سێوه‌كه‌ی دڵ
یاخی ده‌بن
به‌سه‌ر دیواری سۆزمدا
بێ ترس وسڵ لێم ده‌پرسن
تۆ گۆرانی بۆ كێ ده‌ڵێیت ؟
هاوار ده‌كه‌م به‌ دڵ به‌ ده‌م
بۆ ژان و خه‌م به‌ڕووی سووتاو
ژن بێوه‌ژن كۆرپه‌ی تاساو
لێكدابڕان ل 12
شاعیر به‌ ده‌ربڕینه‌كانی (كۆتری حه‌ز ، دیواری سۆز ، به‌ڕووی سووتاو ، كۆرپه‌ی تاساو ، هه‌راجكردن ، مێزی قومارچییه‌كان ، … هتد) به‌ شێواز و توانا و به‌هره‌یه‌كی نوێوه‌ دێته‌ مه‌یدان و وێنه‌كانی مه‌رگ له‌ كیمیابارانكردن و ئه‌نفالكردندا و نموونه‌ی به‌رخورداری و قوربانیدان و كۆڵنه‌دان به‌رانبه‌ر ڕاده‌گرێ ، له‌گه‌ڵ مێزی قومارچییه‌كان و كوردفرۆشان و له‌ڕێی ده‌ربڕینه‌ جوانه‌كانه‌وه‌ هه‌ردوو وێنه‌ی پڕ مه‌ینه‌تی ، وێنه‌ی خۆبه‌ختكردن و سیمای خۆفرۆشی كه‌ ئه‌فسووس دیارده‌یه‌كی پڕ شه‌رمه‌زارییه‌ له‌ مێژووی میلله‌ته‌كه‌ماندا و له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ تا ئێستاش كورد به‌ده‌ستییه‌وه‌ ده‌ناڵێنێت ، له‌ تابلۆیه‌كی پڕ له‌ ته‌راژیدیادا ده‌خاته‌ ڕوو . شاعیر له‌پاڵ بیرێكی ورددا زمانێكی شیعری جوان و پایه‌به‌رز و شیاو به‌ رووداوه‌ مه‌رگه‌ساتییه‌كان به‌كارده‌هێنێت كه‌ گه‌واهی ئه‌وه‌ن شاعیر چووه‌ته‌ قۆناغێكی تری جیهانی شیعره‌وه‌ وه‌ك ده‌ڵێت :
تۆ له‌ خه‌ڵوه‌ت كێشێ ده‌چووی
له‌ شه‌وه‌ بێ تروسكایه‌كان
هه‌ر ته‌هلیله‌و زیكرت ده‌كرد
خۆزگه‌ت له‌ تاژی ئه‌شكه‌وتا
ده‌بوون به‌ مۆمی داگیرساو
ئاوێزانی دڵخوازه‌كانت ده‌بوونه‌وه‌..
له‌ ژێر سۆمای كازیوه‌دا
قه‌ڵاپه‌نجه‌ت له‌ ئه‌گریجه‌ی
هه‌تاو ده‌دا..
به‌دیار كانی قه‌وزه‌ گرتووی
ئه‌م ده‌ڤه‌ره‌ بێورته‌یه‌
كروشكه‌ت ده‌كرد
گوێت له‌ چپه‌ی ڕازونیازی
گوڵه‌ هه‌ڵوه‌ریوه‌كان بوو.. لێكدابڕان ل 64
ئه‌و هۆنراوه‌یه‌ به‌ڵگه‌ی قۆناغێكی نوێی شیعری (هه‌لاج)ه‌ له‌ فۆرمدا ،چونكه‌ فرێز و ده‌ربڕینه‌كانی وه‌ك خه‌ڵوه‌ت كێشی ، شه‌وه‌ بێتروسكاییه‌كان ، زیكر و ته‌هلیله‌ ،تاژی ئه‌شكه‌وت ، سۆمای كازیوه‌ ، ئه‌گریجه‌ی هه‌تاو ، سه‌رابی ئاره‌زوو … هتد) به‌ته‌واوی به‌ڵگه‌ی هه‌نگاونانی شاعیره‌ له‌گه‌ڵ ڕه‌وتی به‌ره‌و پێشچوونی شیعری كوردی له‌ساڵانی 80 و دانه‌بڕانی شاعیره‌ له‌و كاروانه‌ . هه‌روه‌ها به‌ چاوخشانێك به‌و هۆنراوه‌ و چه‌ند هۆنراوه‌یكی تری له‌و شێوه‌ ی كۆمه‌ڵه‌ شیعری (لێكدابڕاندا) بۆ نموونه‌ (پرسه‌ گێڕل26 ، قه‌ده‌ر ل56، گه‌ڕان به‌دوای خۆمدا ل103 ، …. هتد) ده‌رده‌كه‌وێت ، كه‌ توانای زمانی شاعیر گه‌یشتۆته‌ ڕاده‌ی ئه‌وه‌ی خۆی به‌ نووسینی قه‌سیده‌ تاقیبكاته‌وه‌ ، كه‌ دیاره‌ بابه‌تێكی ئاسان نییه‌ چ له‌ ڕووی زمانی نووسین كه‌ توانایه‌كی زمانیی و زه‌خیره‌یه‌كی زمانی زۆری پێویسته‌ ئینجا چۆنییه‌تی چنینی ئه‌و زه‌خیره‌ زمانییه‌ بۆ پێكهێنانی شێوازی له‌بار بۆ گوزارشتكردن له‌ بیرۆكه‌ی قه‌سیده‌كه‌ ، و چ له‌ ڕووی بیرۆكه‌ و خه‌یاڵه‌وه‌ ، به‌ڵام شاعیر سه‌ركه‌وتووانه‌ له‌و تاقیكردنه‌وه‌شدا ده‌رچووه‌ و چه‌ند قه‌سیده‌یه‌كی نووسیوه‌ته‌وه‌ .
به‌راوردكردنی زمانی شیعری ساڵانی 70 ی هه‌لاج له‌گه‌ڵ ساڵانی 80 دا جیاوازییه‌كی به‌رچاو پیشانده‌دات ، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا زمانی شیعری ساڵانی 80 و ته‌نانه‌ت تا ئێستاش بێ كه‌موكوڕی نین ، بۆ نمونه‌ فرێزگه‌ل و ده‌ربڕینێكی ئه‌وتۆ به‌دی ده‌كرێت كه‌ نامۆن له‌ زمانی كوردیدا و یان گه‌ر هه‌شبن وه‌ك پێویست و به‌ شێوه‌یه‌كی درووست و گونجاو به‌كارنه‌هێنراون ، بۆ نموونه‌ له‌ ده‌ربڕینه‌كانی وه‌ك (بۆوكچانه‌ ، چه‌ند دێڕێ نوێ بنووسمه‌وه‌ ل103 ، ده‌بشكێنم ل103 ،) كه‌ دیاره‌ مه‌به‌ست له‌و ده‌ربڕینانه‌ (بۆ ئه‌و كچانه‌ ، چه‌ند دێڕێكی نوێ بنووسم ، ده‌پشكنم ) ه‌ و به‌هه‌ڵه‌ به‌كارهێنراوون .یان له‌م دێڕانه‌دا :
1 ـــ سوێندی به‌سه‌ر باپیره‌ی خوارد
ئه‌و چی كردبوو ئه‌م به‌سه‌دجار درێغی نه‌كات ل 27
*****
2 ـــ تازه‌ لووتكه‌
مه‌ته‌رێزی داڕووخاوی له‌ نوێ بنیات ده‌كرده‌وه‌ ل 44
*****
3 ـــ وتی بڕۆن ها باپیره‌م
ده‌بینن چی پێیانكردووه‌ ل 46
*****
4 ـــ گورگه‌ برسییه‌كانی كه‌نعان
هێنده‌ به‌ گوێم لووراندیان ل 56
*****
ئاشكرایه‌ كه‌ لاوازی له‌ هه‌ڵبژاردن و ڕیزكردن و به‌كارهێنانی یه‌كه‌ زمانییه‌كاندا له‌و دێڕانه‌ی سه‌روه‌دا دیاره‌ ، بۆ نموونه‌ له‌ دێڕی یه‌كه‌مدا (به‌سه‌دجار درێغی نه‌كات )له‌و شوێنه‌دا ته‌واو دێڕه‌كه‌ی لاوازكردووه‌ ،گه‌ر وترابا (ئه‌م دووسه‌د هێنده‌ یان(ئه‌وه‌نده‌)ئه‌وه‌نده‌ بكات ) له‌بارتر ده‌بوو ، هه‌روه‌ها له‌ دێڕی دووه‌مدا (بنیات ده‌ركرده‌وه‌) به‌كار نایه‌ت به‌ڵكو(بنیاتنانه‌وه‌) ڕاستتره‌ ، و ئینجا له‌ دێڕی سێیه‌مدا (چی پێیانكردووه‌) هاتووه‌ كه‌ (چی پێكردوون) ڕاستتره‌ له‌ڕووی یاسای ڕێزمانی و له‌ڕووی به‌كارهێنانیشه‌وه‌ له‌ زمانی نووسینی كوردیدا . هه‌روه‌ها له‌ دێڕی چواره‌مدا (به‌گوێم لوورانیان)دروست نییه‌ و (به‌گوێمدایان لووران)له‌ڕووی ڕیزمان و بۆ ئاواز و سه‌روای دێڕه‌كه‌ش ڕاستتر و له‌بارتره‌ . ئه‌مه‌ و ده‌یان ده‌ربڕینی له‌و شێوه‌ هه‌ن كه‌ له‌ڕاستیدا گه‌واهی ئه‌وه‌ن كه‌ هه‌رچه‌نده‌ هه‌لاج هه‌وڵی باشی له‌م مه‌یدانه‌دا داوه‌ و هه‌نگاوی باشی بڕیوه‌ و زمانی شیعری گه‌شه‌كردن و پێشكه‌وتنی باشی به‌خۆوه‌ بینیوه‌ به‌ڵام هێشتا پێویستی زیاتری به‌ خوێندنه‌وه‌ و به‌دواداچوون هه‌یه‌ .
به‌شی سێیه‌م:
هه‌لاج و زمانی یه‌كگرتوو (ستاندارد)
له‌ ناوه‌ندی ڕووناكبیری ئه‌مڕۆی كوردیدا باس و خواسێكی زۆر له‌سه‌ر زمانی یه‌كگرتووی كوردی وهۆكاره‌كانی نه‌بوونی یان نه‌چه‌سپاندنی ته‌واوی ئه‌و زمانه‌ له‌ناو میلله‌تی كورددا و ڕۆڵی ده‌سه‌ڵاتی كوردی له‌ به‌رامبه‌ر یه‌كه‌لایی كردنه‌وه‌ی ئه‌و بابه‌ته‌ گرنگدا هه‌یه‌ ،و ڕۆژانه‌ بیروڕای جیاواز له‌ شێوه‌ی توێژینه‌وه‌ و تاردا له‌ ڕۆژنامه‌ وگۆڤارو میدیا كوردییه‌كان و ماڵپه‌ڕه‌كاندا ده‌بینرێ‌ و ده‌بیسترێ‌ وبڵاوده‌كرێته‌وه‌ .
ئاشكرایه‌ كه‌زمانی ستاندارد پێویستییه‌كی گه‌وره‌ی میلله‌ته‌ ، و هه‌روه‌ك چۆن پێویسته‌ میلله‌ت زمانی هه‌بێت ،ئاواش پێویسته‌زمانی ستانداردی هه‌بێت ، چونكه‌ زمانی ستاندارد هۆكاری هه‌ره‌ سه‌ره‌كیی یه‌كخستن و پاراستنی زمانه‌ و بنه‌مایه‌كه‌ له‌ بنه‌ماكانی پێشكه‌وتنی ڕوشنبیری وئه‌ده‌بیات و پاراستنی كلتوری نه‌ته‌وه‌یی ، وه‌ك چۆن هه‌بوونی له‌ناو میلله‌تانی وه‌ك (ئینگلیس ؛جێرمان؛عه‌ره‌ب ؛…. هتد) هۆكارێك بووه‌ بۆخزمه‌تكردنی ڕۆشنبیری وئه‌ده‌بیات و كلتوری خۆیان (بێ

بۆچوون