Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2016/02/12 10:10
نوسەر: جینۆسایدی کورد

بەتاوانی بەشداری لە كوشتنی ١٧٠ هەزار كەس، دادگایی دەكرێت

ئا: جینۆساید كورد

دادگایی كردنی یەكێك لە پاسەوانی پێشووی ئۆردوگای مەرگی ئاشوێتسی پۆڵۆنیا كە تەمەنی 94 ساڵە و تۆمەتی بەشداری كوشتنی لانیكەم 170 هەزار كەسی خراوەتە پاڵ، لە شاری دێتمۆڵد لە خۆرهەڵاتی ئەو وڵاتە دەستی پێكرد.
رینهۆڵد هێنینكی تەمەن 94 ساڵ ئەگەر لەو دادگایەدا وەكوو تاوانبار بناسرێت، ئەگەری زۆرە سزای 3 هەتا 15 ساڵ زیندانی بەسەرا بسەپێت، هەرچەند رەنگە بەهۆی بەساڵاچوونی ناوبراو ئەو سزایە جێبەجێ نەكرێت. ئەمەش بە پێی راپۆرتێكی ماڵپەڕی BBC بریتانیا.
نزیكەی 5500 كەس لە هێزەكانی “ئێس . ئێس” كە لە ئۆردوگای ئاشوێتس بەرپرسایەتییان هەبووە دوای شەڕی جیهانی زیندوو مانەوە، بەڵام هەتا ئێستا كەمتر لە 50 كەسیان دادگایی كراون.
ئۆردوگای ئاشوێتس چەندین زیندان لە خۆ دەگرت، كە حكومەتی نازی لە خاكی پۆلۆنیا بە مەبەستی راگرتنی جوولەكەكان دایمەزراندبوو و هەزاران پیا و ژن و منداڵ تێیدا راگیرابوون.
زۆربەی زیندانیانی ئەو ئۆردوگایە بە هۆی گاز و یان لەرێگەی دیكەوە كوژران و یان بە هۆی برسێتی و دۆخی نالەباری ئۆردوگا گیانیان لە دەست دا.
دەوترێت لەنێوان ساڵەكانی 1942 هەتا 1945ی زایینی نزیكە یەك میلیون  كەس لەو ئۆردوگایەدا گیانیان لە دەست داوە.

DSC_0928 DSC_0971 DSC_0992

یادی جینۆسایدی هۆڵۆكۆست بە وێنە

یادی جینۆسایدی هۆڵۆكۆست بە وێنە

بۆ زانیاری زیاتر ئەم بەدواداچوونەی خوارەوە بخوێنەوە.

تاوانەكانی حكومەتی نازی ئەڵمانیا دژ بە جولەكە “هۆڵۆكۆست”

هۆڵۆكۆست ئەو دەستەواژەیە كە بۆ شاڵاوە رێكخراوەكانی ئەڵمانیاو بەشێك لە هاوپەیمانەكانی رێكخرابوو، بە ئامانجی لەناوبردنی جولەكە لە ئەوروپا لە سەردەمی جەنگی جیهانی دووەمدا.
هۆڵۆكۆست لە بنەڕەتدا وشەیەكی یونانیە “holokauston” بە واتای ” الحرق الكامل القرابین المقدمە لخالق الكون” لە سەدەی نۆزدە هاتوە، مەبەست لەبەكارهێنانی بۆ گوزارشت كردن بوە بۆ رووداو یان ئەو نەهامەتیانەی بە گەورە ناوبراون. دوای ئەوە یەكەم جار ووشەی هۆلۆكۆست بۆ مامەڵەی “هتلەر” بەرامبەر جولەكەكان “ئێهود” لە ساڵی 1942 بەكارهێنرا، بەڵام ووشە یان دەستەواژەكە تا ساڵانی پەنجاكان بە شێوەیەكی فراوان بڵاو نەبووبوەوە، لە ساڵانی هەفتاكان دەستەواژەكە “هۆڵۆكۆست” بە شێوەیەكی دیاریكراو بۆ گوزارشتكردن لە شاڵاوەكانی جینۆسایدكردنی یەهودیەكان بەكارهێنرا، بە تایبەت لە سەردەستی دەسڵاتدارانی ئەڵمانیاو سەپاندنی هەژموونی حزبی نازی بە سەرۆكایەتی “ئەدۆلف هتلەر”.
خودی یەهودیەكان خۆیان لە ساڵانی چلەكان دەستەواژەی “شوا”یان لە بری “هۆڵۆكۆست” بەكار دەهێنا، ئەمەش بە واتای “ئەلتەورا” بە مانای “رووداو یان كارەسات” دێت.
لە ساڵی 1904 دكتۆر “ئالفرید بلویتز”ی ئەڵمانی “1860- 1940” دەستی بەبڵاوكردنەوەی بیروبۆچونەكانی كرد، سەبارەت بەوەی چۆن لە رێگای گۆڕانكاری كۆمەڵایەتیەوە بە ئامانجی باشتركردنی رەگەزو نەوەی مرۆڤایەتی بكرێت، ئەمەش وەك ئامانجێك لە پێناو كۆمەڵگایەكی زیاتر هۆشیاردا. دوای ئەمەش كتێبێكی تری بڵاو كردەوە بە ناوی “الرخسە للقچا‌و علی اڵاحیا‌و الژین لایستحقون الحیاە” لە ساڵی 1920 “كارل بایندنك” بە هاوبەشی لە گەڵ دكتۆری دەرونزانی “ئالفرید هۆج” كتێبێكیان بڵاو كردەوە، ئەم كتێبە لە سەربیرۆكەی “كوشتنی ئەوانەی بە نەخۆشی چارەسەركراو یان گران” نوسرابوو، كە تیایدا بە هیچ شێوەیەك باسی كۆمەڵكوژی هیچ پێكهاتە یان كۆمەڵ و كەمینەیەك نەكرابوو، بەهۆكاری ئینتمایان بۆ ئاینێكی دیاریكراو.
هەندێك وای بۆدەچن ئەو كتێب و بڵاوكراوانەی سەرەوە لەلایەن “نازییەكان” سوودی لێوەرگیراوە بۆ تەواوكردنی پلانەكەیان بە مەبەستی لەناوبردنی “یەهودیەكان” كە بەوە ناسرا بوو “چارەسەری كۆتایی” یان “چارەسەری یەكجاری”.
لە 1ی ئەپریلی 1933 یان دوای ماوەیەكی كورت لە گەشتنی نازییەكان بۆ دەسڵات لە ئەڵمانیا، حزبی نازی یەك شوێنی دیاریكرد بۆ یەك رۆژ بە تەواوی بە مەبەستی كارو بەرهەمی بازرگانی كە یەهودیەكان ئەنجامیان دەدا لە ئەڵمانیا، زمانحاڵەكان بە ناوی نازیەكان ئەوەیان دووپات دەكردەوە” أن المقاگعە كانت عبارە عن پأر من الیهود اڵالمان ومن اڵاجانب”، لەم كاتەدا رۆژنامەو پەیامنێرو رۆژنامەوانەكانی وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكاو بەریتانیا رەخنەیان دەگرت لە رژێمی نازی و حزبی نازی، هەرلەم رۆژەدا هێزەكانی ئەڵمانیا سەری هەموو گەڕەكە یەهودی نشینەكانیان بە تووندی كۆنترۆڵ كرد، بە رەنگی زەردو رەش هەزاران دەرگاو دەرەچەی كۆڵانەكانیان دیاریكرد، بە سەدان لافیتەیان هەڵواسیبوو كە تیایدا نوسرابوو ” شت لە یەهودیەكان مەكڕن”، لەولاشەوە هێزەكانی حكومەتی ئەڵمانیا بە گەڕەك و كۆڵانەكاندا دەسوڕانەوەو دروشمیان دژی یەهودییەكان دەوتەوەو گۆرانی حزبی نازییەكانیان دەچڕی. لە شارەكانی تریش ئەو شوێنەی بۆ یەهودیەكانیان دیاریكردبوو پارچەیەك بوو لە تووندو تیژی و بۆ یەكەم جارو لە شاری “كییل” پارێزەرێكی یەهودی لەلایەن نازییەكانەوە كوژراو دواتر ئەو شوێنە دیاریكراوە بۆیان لە ناوەڕاستی شەو كۆتایی پێهات.
لەم چوارچێوەیەدا كۆمەڵێك بڕیار لە لایەن “ئەل رایەخ”ی سێیەم لە 7ی ئەپریلی 1933بە مەبەستی دەركردنی یەهودییەكان لە هەموو دام و دەزگا فەرمیە حكومیەكان دەركرا، لە كۆبوونەوەی ساڵانەی حزبی نازی لە “نوێرنبێرگ” ساڵی 1935 كۆمەڵێك یاسای رەگەزپەرستی دەركرا، كە دواتر بە “بقوانین نورمبرج للسلالات”، یەكێك لەو بڕیارانە ئەوە بوو نابێت هیچ یەهودییەك لە گەڵ كەسی نا یەهودی پرۆسەی هاوسەرگیری ئەنجامبدات و بە پێچەوانەشەوە، هاوكات مافی ناسنامەی ئەڵمانی و دەنگدانیان لێوەرگرتنەوە، لە 15ی نۆڤەمبەری 1938 یاسایەكی تر دەرچوو كە رێگری دەكرد لە قوتابی یەهودی بچێتە قوتابخانەی گشتی لە ئەڵمانیا.
دەستەواژەی “چارەسەری كۆتایی یان یەكجارەكی” بۆ یەكەمین جار لەلایەن “ئەدۆلف ئیخمان”بە كارهێنرا كە بۆخۆشی سەرپەرشتی شاڵاوەكانی هۆلۆكۆستی دەكردو دواتر لەلایەن ئیسرائیلەوە لە 1ی یونیوی 1962 دادگایی كراو لە سێدارەدرا.
گفتوگۆی پلان و نەخشەی “چارەسەری كۆتایی” بە ئامانجی لە نێوبردنی یەهود لە ئەوروپا لە كۆنگرەی ناوخۆیی حزبی نازی كە لە ناوچەی “وانسی” باكوری رۆژئاوای بەرلین لە 20ی یەنایری 1942 بەسترا كرا. لەم كۆنگرەیە “هینریك هیملر” ئامادەبوو، لە بەهێزترین پیاوەكانی ئامادەبووی كۆنگرەش “ئەدۆلف هتلەر” بوو، كە لە هەموویان دڕندەتر بوو، لە پوختەی راپۆرتی كۆنگرەكەدا هاتبوو كە “شێوازی رابووردوو بە مەبەستی هاندانی یەهودییەكان بۆ چوونە دەرەوەیان لە ئەڵمانیا، گۆڕدرا بۆ دوورخستنەوەی بە زۆر”.
شاڵاوەكانی هۆڵۆكۆست و بەندەكانی “چارەسەری یەكجاری”، فەلسەفەی نازییەكان بوو، بەو پێیەی تەنیا رێگا بوو لە رزگاربوونیان وەك گوزارشتیان لێكردبوو “”تحت البشر” Untermensch، هەروەك بە شێوەیەكی تریش گوزارشتیان لێدەكرد” اڵامە اڵالمانیە لكونها عرق نقی Herrenvolk لها الحق فی حكم العالم” واتا نەتەوەی ئەڵمان رەگەزێكی نادرەو مافی دەسڵاتی هەیە لە هەموو جیهان.
پێكهاتەی ئەوروپا لە رووی نەتەوەیی و رەگەزییەوە لە “غەجەر، بۆلندی، یەهود، سلایفیون، ئەلتیوین، ئەفریقی” پێكدێت”، هاوكات لە گەڵ جینۆسایدی یەهودییەكان زیارتر لە “000، 100 هەزار شیوعی، 000، 15 بۆ 000، 25 هەزار كەس لەوانەی هەڵگری ناسنامەی مسەلیین بوون، 2000 لە شاهێدحاڵەكانی یەهود” لەلایەن نازییەكانەوە كوژراون و زیاتر “000، 400 ” هەزار كەس بە شێوازی جۆراو جۆرو بە پاساوی نەخۆشی لەنێوبراون و كوژراون.
زۆربەی مێژوونووسەكان كۆكن لەسەر ئەوەی سەرەتای شاڵاوەكانی هۆڵۆكۆست، شەوی 9ی نۆڤەمبەری 1938 دەستی پێكرد، كاتێك كە خۆپیشاندان دژ بە یەهودییەكان لە زۆربەی شارەكانی ئەڵمانیا ئەنجامدرا، كە هەموو شوێنە بازرگانیەكانیان شكاندوشت و مەكەكانیاینان بە تاڵان دەبردو هەرلەو شەوەدا “100” یەهودی كوژران و “000، 30” هەزاركەسیان لێدەستگیركراو “7000” هەزار شوێنی بازرگانی و “1574” شوێنی پیرۆزی یەهودییەكان تێك و پێك شكێنرا. ئەم شەوە دواتر ناوی لێنرا ” Kristallnacht”.
پلان و نەخشەی “مەد غشقەر” یەكیك بوو لە پێشنیارەكانی حكومەتی نازی لە ئەڵمانیا، ئامانج لێی گواستنەوەی ئەو یەهودیانە بوو لە ئەوروپاوە بۆ “جەزیرەی مەدغشقەر”، پێشنیارەكەش لەلایەن “فرانز رادیماخەر” سەرۆكی بەشی یەهودیەكان لە وەزارەتی دەرەوەی ئەڵمانیا بوو. پێش شكان یان كۆتایی هاتنی فەرەنسا، داوای حكومەتی ئەڵمانی ئەوە بوو كە جەزیرەی ناوبراو رادەستی ئەو بكرێت یان وەك موستەعمەرەیەكی فەرەنسی بخرێتە ژێردەسڵاتی ئەڵمانیا، كە بەشێك بێت لە مەرجەكانی خۆ بەدەستەوەدانی فەرەنسا.
بەشێك لەچاودێران پێیان وایە كە شاڵاوەكانی جینۆسایدی هۆڵۆكۆست لە زۆربەی تاوانەكانی تری جینۆساید رێكخراوتربوە، كەلەلایەن دەسڵاتی نازییەكانەوە ئەنجامدراوە، زۆر بەڵگەنامەش لە چوارچێوەی تاوانەكەو ئەنجامدانی كەوتوونەتە بەردەست و ئەو راستیەی سەرەوە پشتڕاست دەكەنەوە، بۆنموونە بەڵگەنامەیەكی گرنگ و بروسكەیەكی بەناوبانگ كە “هیرمان هۆڤل بۆ هتلەر”ی ناردوە، هیرمان ئەوكاتە كەسی دووەم بوە لە شاڵاوەكانی رینهارد، “Operation Reinhard” ئەمە رێك رێوشوێنی كۆمەڵكوژی “جینۆساید”ی یەهودیەكان دەردەخات لە هۆڵندا. ئەم دیكۆمێنتە بەناوی “تالگراف هۆفڵ” هاتوەو لە دوو توێیدا ئاماژە بەوە دەكات كە لە ماوەی مانگی دیسەمبەری 1942دا “733، 24” یەهودی دەستگیركراون و خراونەتە گرتووخانەی ماجدانیك و “508، 434” هەزار كەسیش بۆ گرتووخانەی سوبیبورو “370، 101 ” هەزاری تریش بۆگرتوخانەی تریبلنكا، هەموو ئەم گرتووخانانەش لە پۆلەندایەو لەلایەن “هینریك هیملەر” و ئەفسەری مەیدانی “ئەودیلۆ كلوبوسنك” سەرپەرشتی دەكرێن.
مێژوو نووسی هاوچەرخی بەریتانی “ریتشارد ئەوفری”لە كتێبی جەنگی رووسیا”دەنوسێ‌: نازییەكان یەهودییەكانیان وەك ئاژەڵ بە مەبەستی توانای كوشتنی زۆرترین ژمارە بەكاردەهێنا”. نموونەیەكی زیندوو دێنێتەوەو دەنوسێ‌”: ریزكردنی زیندانیەكان، دواتر بە یەك فیشەك لێدانیان لە دواوە بۆ ئەوەی بزانن بەیەك فیشەك چەند كەس دەكوژن”. یان بۆ نموونە هەڵدانی یەك قومبەلە بۆ نێوزیندانیەكە كە بزان چەند كەس دەكوژێ‌، كەدواتر بۆیان دەركەوت بریندار لە كوژراو زۆرترە، یان بۆ نموونە كردنە ژوورەوەی دووكەڵی ئۆتۆمبێل بۆ نێو هۆڵی زیندانیەكان و زۆر شێوازی تر، بۆ كوشتنی زۆرترین خەڵك بە ئاسانترین و كەمترین تێچوو.
زۆربەی مێژوونوسەكانیش مكوڕی لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە تاوانی جینۆسایدی هۆڵۆكۆست، شاڵاوێكی رێكخراوبوو لە سەرئاستێكی بەرفراوان و ئەوەی كردبوە ئامانج كەنابێت لە ئەوروپا هیچ كەسێك هەبێت لە درەوەی هەژموونی نازییەت. هەروەك هەموو یەهودییەكانیان دەناردە سەربازگەكان بۆ كاركردن یان سەربازگەكانی لەناوبردن، لێرەدا لەسەر ژمارەی قوربانیەكان جەدەلێكی زۆر هەیە كە دواتر دەیانبینین كە ژێدەرو سەرچاوەكان ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن لە “5 بۆ 7” ملیۆن یەهدی لە ناویاندا “3”ملیۆن لە پۆڵەندا بوون بە قوربانی و وەك تاقیگە تاقیكردنەوەیان لە سەر ساغكردوونەتەوە، بە تایبەت لە سەربازگەی “ئاوشفیتز بیركیناو” لە پۆڵەندا.
دكتۆرێكی نازی “جۆزێف منجیل” 1911 -1979 چەندین تاقیكردنەوەی جیاجیای لەسەر یەهودیە زیندانیكراوەكان ئەنجام دەدا، بۆ نموونە لە نێو بەرمیلی سەرگیراو لە ژێرپاڵە پەستۆیەكی بەرز دەیانی هیڵایەوە یان لە حاڵەتی بەستن “تەجمید” دەیانی هیڵایەوە تا گیان لە دەستدان. لە تاقیكردنەوەكانی تر كە “جۆزێف” لە سەر زیندانیكراوەكان پێی هەڵدەستا، هەوڵدان بۆ گۆڕینی رەنگی چاوی مناڵ لە چاندنی كەرەستەی رەنگ، یان هەوڵدان لە رێگای تاقیكردنەوەی سەرزیندانیەكان بۆ جۆری نەخۆشی سەرمابردە لە رێگای چاندنی ئامێری یاریكردن كە هۆكاربوە بۆ گواستنەوەی نەخۆشی، هەروەها هەوڵدان بۆ نەشتەرگەری گواستنەوەی ئەندامانی لەش و ئەزموونی رێگرتن لە سكپڕی و مناڵ بوون و زۆر تاقیكردنەوەی تر.
لە ساڵی 1933 نازییەكان هەڵسان بە دروستكردنی چەندین سەربازگەی دەستگیركردن و زیندانی كردن، كە تیایاندا ژمارەیەكی زۆر مرۆڤیان لە پانتایەكی كەمی ئەو سەربازگانەدا كۆدەكردەوەو ناویان لێنابوو “سەربازگەی چاودێری یان چڕ”، “Concentration camp”، هاوكات بە مەبەستی زیندانیكردنی بەرهەڵستكارە سیاسیەكانیان و ئەوانەی لای نازییەكان شیاو نەبوون، لە كۆتایی ساڵی 1939 شەش لە گرتووخانەكان لە ئەڵمانیا لەكاتی جەنگی جیهانی دووەم و دروستكردنی چەندینی تر لەو وڵاتانەی ئەوروپا كە ئەڵمانیا داگیری كردبوون، یەكێكی تر بوو لە ئامانجەكانیان.
سەربازگە چڕەكان ئەمانەی تێدەئاخێنرا، وەك “یەهودییەكان، شیوعیەكان، پۆلندیەكان، دیلەكانی جەنگ، خەجەر، شهود یەهوە، مسلییەكان”، زیندانی كراوەكان بە زۆر كاریان پێدەكرا، بە تایبەت ئەو كارانەی بەسەریاندا دابەش دەكراو هاوكات وەك لە سەرەوە باسمان كرد ئەزموونی تاقیكردنەوەی جۆراو جۆریان لەسەر ئەنجام دەدرا.
دوای سەرەتای دەسپێكردنی جەنگی جیهانی دووەم و بەدیاریكراوی ساڵی 1941چەندین سەربازگەی جۆراوجۆری شاڵاوەكانی جینۆسایدی هۆڵۆكۆست دروستكرا “extermination camp” كە تایبەت كرابوو بۆ زاڵ بوون بەسەر زیندانیكراوەكان لە رێگای “گازی سام یان كوشتنی بە كۆمەڵ و شێوازی تری لەناوبردن و دواتریش سوتاندنی لاشەی كوژراوەكان”.
جگە لەو سەربازگانە بۆ دەستگیركراوەكان، نازییەكان ناوچەیەكی شوێنی نیشتەجێبوونیان بەناوی گیتۆ “Ghettos”درووستكرد، یەهودییەكانیشی ناچاركرد كە تیایدا بژین، دەروازەو دەرەوەی ناوچەكەش لەژێر چاودێری تووندی نازییەكاندابوو. لەناودارترینی ئەوانەی كەلەم ناوچەیە كاری نەشیاویان بەرامبەر یەهودییەكان ئەنجام دەدا، “گیتۆ وارسۆ” بوو، ژمارەی ئەو یەهودیانەی كە كاری نەشیاویان بەرامبەر كرا لێرە “000، 380” كەس بوون.
لەم شوێنە لە غورفەبەكدا “9” كەسی تێدەئاخێنراو، هەرلەم شوێنە هەزاران كەس گیانیان لە دەستداوە بە هۆكاری برسێتی و نەخۆشی تیفۆئید، لە 19ی یولۆی 1942 “هینریك هیملر” بڕیاریدا یەهودییەكان لەم شوێنەوە بۆ سەربازگەكانی كوشتن و لەنێوبردن بگوازرێنەوە.
زیندانی كراوەكان لە گرتوخانەكاندا وەك سێگۆشەی هەڵگەڕاوە بوون لە رەنگدا، ئەمەش لە بەر هۆكاری جیاوازی رەگەزی و بیرو باوەڕییان و هاوكات زیندانیكردنیان، ئاماژەی جۆراو جۆر لە سەر قوماش و كەل و پەلەكانیان بوونی هەبوو، بۆنموونە “: رەنگی رەش ئاماژە بوو بۆ ئەوانەی كە رەچەڵەكیان بۆ هەندو پاكستان و غەجەر دەگەڕایەوەو هاوكات ئەو ئافرەتە كەم ئەندامانەی دەستگیركرابوون بە هۆكاروپاساوی رەوشتی، رەنگی سەوز بۆ ئەوانە بوو بە پاساوی تاوان دەستگیركرابوون، رەنگی وەردی بۆ مسلیەكان بوو، رەنگی بەنەفسەجی بۆ شهود یەهوە بوو، رەنگی سوور بۆ سیاسی و شیوعیەكان بوو، رەنگی زەرد بۆ یەهودییەكان بوو”، ئیتر وەك دەڵێن و دەگیڕنەوە سێگۆشەیەكی لە رەنگی هەڵگەڕاوەی درووستكردبوو.
كۆی ئەو سەربازگانەی كە درووستكرابوون “47” دانەبوون، بەم شێوەیە دابەشببوون “17” ئەڵمانیاو “9” پۆلنداو ” 4″ نەرویژو “2” دانە لە هەریەك لە هۆڵنداو ئیستوانیاو ئیتالیاو فەرەنسا، “1” دانە لە هەریەك لە تشیكۆسلۆفاكیاو لاتفیاو نەمساو بیلارووس و ئۆكرانیاو لیتوانیاو بەلجیكا “جەزر شانیل” لە نێوان فەرەنساو وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا. گەورەترین سەربازگە سەربازگەی چڕ “Concentration camp” بوو كە ئەویش سەربازگەی “ئاوشفیتز “Auschwitz” بوو لە پۆڵەندا. هەروەك ئەم سەربازگە بەوە ناسراو بوو كە تێكەڵەیەك بوو لە بەزۆر كارپێكردن و پاكتاوی رەگەزی و هتد ئەم سەربازگەیە لە 1940 تا 1945 بەردەوامی هەبوو، سەرچاوەكان ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن جگە لە “000، 400” هەزار زیندانی كراو، یەك ملیۆن و نیو یەهودی تیا جینۆساید كراوە.
بەشێك لە دێكۆمێنتی چارەسەری كۆتایی، بیرۆكەی جینۆسایدو توانای جێبەجێكردنی، لەگەڵ جینۆسایدی كەمئەندامان و بەرنامەی ئەكیۆن “4”، لەوێوە دەستی پێكرد یەكەم جار لەناودانی مناڵی كەم ئەندام، بڕیاریاندا تەواوی ئەو مناڵانە لەناو ببەن، بە برسیكردن و حوقنەی كوشتن دەستیان پێكردو تا گەیشتە گوولەبارانكردنی بە كۆمەڵ و دواتریش خنكاندن بە گازی “ئۆكسید كاربون”، لە هەر ژوورێكدا ژمارەیەكی زۆریان كۆدەكردەوە بە مەبەستی ئامادەكردنیان بۆ كوشتن و لەناودان.
سەربازگەكانی جینۆساید یان مردن ئەو دەستەواژانە بوون بۆ كۆمەڵێك بەكاردەهێنران كە لە سەربازگەكاندا بە شێوەیەكی بەرفراوان كۆكرابوونەوە، كە پێشووتر باسمان كرد، ئەم جۆرەی هێنانیان بۆ سەربازگەكان چاوەڕوانكراو نەبوو دوای تەنها “24” كاتژمێر مانەوە نەدەژیان و لەنێودەبران، كە لە سەربازگەی چڕەوە بۆ سەربازگەی جینۆسایدكردن دەگواسترانەوە.
سەربازگەی ئاوشفیتز جیاوازتر بوو لە سەربازگەی ئاوشتز، چونكە سەربازگەی ئاوشتز هی چڕكردنەوەو كاری بە زۆر بوون، بەڵام سەربازگەی ئاوشفیتز لە گەورەترین سەربازگەكانی كۆمەڵكوژی بوو، بە دووری “3” كیلۆمەتر دەكەوتە دەرەوەی شاری “ئاوشفیتز”و لە ساڵی 1941 درووست كرابوو، لە چوارچێوەی پلانی چارەسەری كۆتایی. درێژی سەربازگەكە “2” كیلۆمەترو نیو بە پانی “2” كیلۆمەتر بوو. لەم سەربازگەیە “4” شوێنی سوتێنەر هەبوو، كە بە كۆگای “غاز” ناسرابوو، هەریەك لە كۆگاكان نزیكەی “2500” هەزارو پێنج سەد كەسی دەگرت، گیراوەكان لە رێگای هێڵی شەمەندەفەرەوە دەگەیەنرانە سەربازگەكە، دوای گەیشتنیان لە یەكتر جیادەكرانەوەو ئامانجیش تاقیكردنەوەی جۆراو جۆر بوو لە سەر هەندێكیان لەلایەن دكتۆری نازی “جوزف منجیل 1911 – 1979”. لەم سەربازگەیە نازییەكان بەبەشێك لە ئافرەتەكان بۆ كەمكردنەوەی مەترسیەكانی زیندانیەكان دەیانوت ئێوە دەڕۆن بۆ حەمام. وە بەپێی هەندێ‌ سەرچاوە كە دواتر دەیانبینین زۆر گرنگە بۆ گفتوگۆ، ئەویش ئەوەیە نازییەكان بۆڕی حمام و بوتڵی غازەكانیان لە جۆری “زیلكون” بە یەكەوە بەستوەتەوە كە بوتڵەكان هەڵگری گازی “سیانید”و جۆرە كرم و حەشەراتی كشت و كاڵی بوون، ئەمەش رێگایەكی تر بوە بۆ جینۆسایدكردنی زیندانیەكان. لەهەمان كاتدا تەرمی قوربانیەكانیان خستوەتە سەر ئامێری سوتێنەرەكان و سەرچاوەكانیش كە لە هەمان سەربازگە تا ئێستا بەشێكیان پارێزراوەو دیكۆمێنت كراوە، ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە لەم سەربازگەیە “000، 300 هەزار یەهودی لە پۆڵەندا، 000، 69 هەزار یەهودی لە فەرەنسا، 000، 60 هەزار یەهودی لە هۆڵەندا، 000، 55 هەزار یەهودی لە یونان، 000،46 هەزار یەهودی لە مورافیا، 000، 25 هەزار یەهودی لە لە بەلجیكا” كە سەرجەمیان دەكەنە یەك ملیۆن و نیو، جینۆساید كراون و بوون بە قوربانی.
لە سەربازگەی بەلزاك “Belzec extermination camp”، ئەم سەربازگەیە بە یەكەم و كۆنترین سەربازگەی جینۆسایدی نازییەكان ئەژماردەكرێ‌، لەم سەربازگەیەدا “508، 434” هەزار یەهودی جینۆسایدكراون، كە دەكاتە نزیكەی نیوملیۆن كەس، “بەلزاك” دەكەوێتە ناوچەی “لوبلن” لە پۆڵەندا. سەربازگەی جیملنۆ “Chełmno extermination camp” نزیكەی “70” كلیۆمەتر لە دووەم گەورە شاری پۆڵەندا “لۆدز” دوورە، 000، 152 هەزار زیندانی لەم شوێنە جینۆسایدكراون، سەربازگەی ماجدانیك “Majdanek” لەم شوێنە بەریەك كەوتن لە باسكردنی ژمارەی قوربانیەكان هەیە، سەرچاوە سۆڤێتیەكان دەڵێن “000، 40” هەزار كەس كۆمەڵكوژكراون، بەڵام دوای ساڵی 1961ژمارەی تەواوی قوربانیەكان بە “000، 50” هەزار كەس دیاریكراون، كەچی دوا ئامارو سەرچاوەی فەرمی دەڵێت “000، 78” هەزار كەس بوون بە قوربانی. لە سەربازگەی سوبیبور “Sobibór extermination camp” كە زۆرتر خەجەرییەكانی تیاكۆكرابوونەوە، ژمارەی ئەوانەی جینۆسایدكراون تیایداو بوون بە قوربانی بەم شێوەیە دابەشبوون “250” هەزار كەس بوون و “15” هەزاریان یەهودی پۆڵەندی بوون و “31” هەزاریشیان یەهودی تشیكوسلۆڤاكی بوون و ئەوانی تر وەك وتمان لە خەجەرییەكان بوون. لە سەربازگەی تریبلنكا “Treblinka extermination camp” ئەم سەربازگەیە لە 1942بۆ 1943 بوو، تیایدا “000، 80” هەزار كەس جینۆساید كراون و بوون بە قووربانی.
لێرەدا شتێكی زۆر گرنگ و بەبایەخ هەیە دەبێت باس بكرێ‌، ئەویش ئەوەیە باوەڕێكی زۆر بەربڵاو هەیە كە یەكەیەكی زۆر لە “سوپای ئەڵمانی، خەڵكی مەدەنی ئەڵمان، یەكەكانی پۆلیش، میلیشیای تایبەت “ئێس ئێس”، كە هێنریك هێلمرو بەرپرسە باڵاكان لە وەزارەتی ناوخۆو دادو گەیاندن و دەرەوە” بەشداری شاڵاوەكانی جینۆسایدیان كردوە، ئەمە سەرباری ئەوەی بە دەیان دكتۆری جیاجیای نازی بەشدارییان لە تاقیكردنەوە لە سەر زیندانیەكان و كوشتنیان كردوە لە بەكارهێنانی شێوازو رێگایەك زیاتر. لەنێو هەمووشیاندا باس لە ترسناكی سلوكی هێزی میلیشیای تایبەت “ئێس ئێس” دەكرێ‌، كە رۆڵێكی گەورەی لە ئەنجامدانی شاڵاوەكاندا هەبوەو بە تەنیا خۆیان زیاتر لە “1” ملیۆن یەهودی و زیندانیان كوشتوەو جینۆساید كردوە.
جگە لە دەوڵەتی ئەڵمانیا، كۆمەڵێك دەوڵەت بەشدارییان لە شاڵاوەكانی جینۆسایدی هۆڵۆكۆست “جینۆسایدی یەهودیەكان” كردوە، بە تایبەت “ئیتالیا، كرواتیا، هەنگاریا، بولگاریا”، كە ئەو یەهودیانەی لە نێو وڵاتەكانیاندابوو رەوانەی سەربازگەكانی كۆمەڵكوژی دەكرد، تەنیا رۆمانیا خۆی “000، 380” هەزار یەهودی بە شێوەی راستەوخۆ كوشتوەو جینۆساید كردوە. هەروەها “بینیتو مۆسۆلینی” زیاتر لە “369، 8” هەشت هەزارو سێ‌ سەدو شەست و نۆ یەهودی رەوانەی سەربازگەكانی جینۆسایدكردن كردوە. كەسی سەرەكی و یەكەم و بڕیاردەر سەبارەت بە جینۆسایدی یەهودییەكان “ئەنجامدانی هۆڵۆكۆست لە”روانگەی مێژووییەوە “هتلەر” بوو، ئەمە جگە لەوەی هیچ بەڵگەو دیكۆمێنتێكی وا لە بەردەست نیە بە شێوەیەكی راستەوخۆ پەیوەندی ئەو بەم شاڵاوەكانەوە بەردەست بخات. بەڵام لەلایەكی تریشەوە ژێدەرو سەرچاوەكان ئاماژە بۆ ئەوەدەكەن كە زۆربەی ووتارە پێشكەش كراوەكانی “ئەدۆلف هتلەر” كە تۆمار كراون و لەلایەن “جۆزیف غوبلز” پارێزراون، بەردەوام بانگەشەی كۆمەڵكوژی یەهودییەكانی كردوە، بۆیە ئەمە ئەوساو ئێستاش شوێنی بەڵگەو دیكۆمێنتی نوسراوی گرتوەتەوە.
بە كورتی و بەپوختی پرسی جینۆسایدكردنی یەهودییەكان “هۆڵۆكۆست” ئەوساوئێستاش لە نێوەندە جیاكانی حكومی و ناحكومی، زانكۆو ناوەندو سەنتەرەكانی لێكۆڵینەوەو توێژینەوە، تەنانەت هۆڵەكانی سینەماو شانۆو ناوەندە ئەدەبی و رووناكبیریەكان، لای مێژوو نووس و نووسەرو لێكۆڵەران، لە سەرئاستێكی بەرفراوان گفتوگۆیەكی گەرم و جددی وەرگرتوەو تا ئێستاش زۆر شتی شاراوەیەو زۆر شتیشی ئاشكراو روون بوەتەوە. بەڵام ئەوەی گومانی تێدا نەماوەو ساغ كراوەتەوە، ئەوەیە بەیەكێك لە تاوانە گەورەكانی جینۆساید لە مێژووی مرۆڤایەتی ئەژماردەكرێ‌.
لە ساڵی 2010و 2015 لە دووسەردانی وڵاتی پۆڵەندا، لەوێشەوە سەردانی مەیدانی سەربازگەی شاری ئاوشفیتز، كە بەسەریەكەوە 11 كاتژمێر لەنێو ئاوشفێتزی یەك و دوو بینەری ئاسەوارەكانی تاوانی هۆلۆكۆست بووم، ئەو راستیانەی سەرەوەو زۆر لایەنی ترمان بۆ روون بوویەوە، بۆنموونە لەم سەربازگەیە شێوازو میكانیزمی ئەشكەنجەدان و كوشتن و سووتاندن بە شێوەیەكی وا بەكارهێنراوە كە هەندێ‌ جار مرۆڤ لە ئاستیاندا واقی وڕدەمێنێ‌ و بڕوا بە خۆی ناكات. یەكێك لە شێوازەكانی جینۆسایدكردن لێرە بەم شێوەیە بوە هۆڵی تایبەت بە زیندانیەكان هەبوە، هەر هۆڵێك بە شێوەی سرووشتی “1000 بۆ 15000” كەسی گرتوە، بەڵام ئەوان “نازییەكان” زایاتر لە “2500” دووهەزارو پێنج سەد كەسیان تێئاخنیوەو هەموو دەرگاو پەنجەرەكانیان گرتوەو سوزەیان لێبڕیوە، دواتر لە سەربانی هۆڵەكەوە ” 1 بۆ 2″ قوتووی حەبی كەپسولیان فڕێداوەتە هۆڵەكەو لە ماوەی “20 بۆ 30” خولەك تەواوی خەڵكەكە گیانیان لە دەستداوە، دوای ئەوەش بە وەجبەیەكی تر لە زیندانی كراوەكان ئەو “2500” دووهەزارو پێنج سەد تەرمەیان بۆ سەرئامێری سووتاندن گواستوەتەوەو لە ماوەیەكی دیاریكراودا تەرمەكانیان سووتاندوەو خودی ئەو خەڵكەی تەرمەكانیان گواستوەتەوە راستەوخۆ سڕەیان هاتوەو ئاخێنراونەتە نێو هۆڵێكی ترو جینۆساید كراون، ئەم شێوازەی كوشتن و جینۆسایدكردن بەردەوام بوە وەك لە سەرەوە روونمان كردەوە تا “1” ملیۆن و پێنج سەد هەزار كەس تەنها لەم سەربازگەیە جینۆساید كراون.
ئێستاش لەم سەربازگەیە كە وەك مۆزەخانە ماوەتەوەو بەردەوام گەشتیاران و شارەزایان سەردانی دەكەن، وێنەی قوربانیەكان، ئەو كەرەستانەی كە لە گەڵ خۆیان لە كاتی هێنانیان بۆ ئێرە هێناویانە، قاپ و قاچاخەكانیان، جل و بەرگ، دەستەوانەو پێڵاوەكانیان، ملوانكەو ئنگوستیلەو كل و كلدان، پێڵاوی پێی مناڵ، جۆرەها كەرەستەی تر، ماونەتەوەو پارێزراون.

بڕوانە :
1- محمەد حمە سالح توفیق، دراسە اوجە الشبە بین جینۆساید الكورد والهنود الحمر والهولوكۆست النازی، 2008، سلیمانیە،
www.ar.wikipedia.org – 2
2- دوو سەردانی مەیدانی بۆ ئاوشتفێتر لە وڵاتی پۆلۆنیا، 2010 و 2015
4-سەردانی مەیدانی بۆ ئەڵمانیا “میوشن-داخاو” مۆزەخانەی هۆلۆكۆست

DSC_0924 DSC_0922 DSC_0900

ترسناكترین وێستگەكان لە سەردەمی دەسڵاتی نازییەكاندا
– 30 ی كانوونی دووەم 1933 ئەدۆلف هیتلەر وەك راوێژكاری ئەڵمانیای نازی دانرا.
– 22ی ئاداری 1933 درووستكردنی چەندین سەربازگەی گرتوخانە وەك “داخاو” لە نزیك شاری میوشن، “بوخنفالد” لەنزیكی “فایمار” ناوەڕاستی ئەڵمانیا، “ساكزن هاوزن” نزیك بەرلین، “رافینسیرۆك” بۆ ئافرەتان.
– 24ی مارتی 1933 دەركردنی یاسا لە پەرلەمانی ئەڵمانیا، كە دەسڵاتی دكتاتۆری رەهای بەخشیە هیتلەر.
– 11ی نیسانی 1933 دەركردنی مەرسومی دیاریكردنی رەگەزی نا ئاری.
– 10ی مایسی 1933 سووتاندنی هەموو لە بەرلین و سەرتاسەری ئەڵمانیا.
– 24ی كانوونی دووەم 1934 قەدەغەكردنی یەهودییەكان لە بەشداریكردنیان لە بەرەی كاری ئەڵمانیا.
– 2ی ئابی 1934 مردنی سەرۆكی ئەڵمانیا “فۆن هیندنبرغ” كە هیتلەر نازناوی “فۆهۆر”ی لێنابوو.
– 19ی ئابی 1934 لە 90%ی دەنگدەرانی ئەڵمانیا بە “بەلێ‌” دەنگیان بۆ دەسڵاتەكانی “هیتلەر”دا.
– 21ی مایسی 1935 حكومەتی نازی ئەڵمانیا رێگەی لە یەهودییەكان گرت بچنە خزمەتی سەربازی.
– 15ی ئەیلولی 1935 دەركردنی یاسای رەگەزپەرستی “نویرمبێرگ” دژی یەهودییەكان.
– 7ی مارسی 1936 نازییەكان خاكی راینیان داگیركرد.
– كانوونی دووەمی 1937 رێگەیان بە هیچ یەهودییەك نەدا، ببێتە فەرمانبەر بە تایبەت لە بواری فێركردنی ئەڵمانی، ژمێریاری، پزیشكی و زۆر بواری تر.
– 12ی مارسی 1938 سوپای نازی گەیشتە نەمسا، هیتلەر یەكگرتنی لە گەڵ نەمسا راگەیاندو “هیملەر” سەربازگەی “ماوسازن”ی دروستكرد، بە تایبەت بۆ ئەو یەهودییانەی لە نەمسا دەژیان و ژمارەیان “200” هەزار دەبوو.
– 22ی تمووزی 1938 نازییەكان بڕیارێكیان دەركرد، هەر یەهودییەك تەمەنی لە سەرووی “15” ساڵەوە بێت بە پێی ناسنامەی كەسی، دەبێت لە كاتی داواكردنی ئامادە بێت.
– 5ی ئكتۆبەری 1938 بەسەر هەموو یەهودییەكیاندا سەپاند، مۆری پیتی “G” بەگەورەیی لە سەر پاسپۆرتەكانیان بدرێ‌.
– 14ی دیسمبەری 1938 “هیرمان غورینغ” بەرپرسیارێتی چارەسەری دۆسیەی یەهودییەكانی وەرگرت.
– 21ی شوباتی 1939 نازییەكان ئەمریان بە یەهودییەكان كرد، هەرچی زێڕو زیوو شت و مەكیان هەیە تەسلیمی بكەن بە شێوەی ئیجباری.
– 15و 16ی مارسی 1939 نازییەكان وڵاتی چیكسلۆڤاكیای داگیركرد كە “350” هەزار یەهودی لێدەژیا.
– 4ی تموزی 1939 هەموو وەزیفەیەكیان لە یەهودی لە ئەڵمانیا قەدەغەكرد.
– 1ی ئەیلولی 1939 نازییەكان پۆلۆنیایان داگیركرد، كە “3” ملیۆن و نیو یەهودی لێدەژیا.
– 3ی ئەیلولی 1939 بەریتانیاو فەرەنسا جاڕی جەنگیان لە دژی ئەڵمانیادا.
– 23ی ئەیلولی 1939 ئامێری رادوێیان لە هەموو یەهودییەك لە ئەڵمانیا قەدەغە كرد.
– 25ی كانوونی دووەمی 1940 ناوچەی ئاوشفێتزی پۆلۆنیا وەك سەربازگەی گرتنی بەكۆمەڵ دیاریكرا لە لایەن نازییەكانەوە.
– 30ی نیسانی 1940 نازییەكان كۆنترۆڵی “غیتۆ لۆدز”یان كرد لە پۆلۆنیاو “230” هەزار یەهودییان تێدا زیندانی كرد.
– 10ی مایسی 1940 نازییەكان فەرەنسایان داگیركرد “350” هەزار یەهودی، بەلجیكا “65” هەزار یەهودی، هۆڵندا “140” هەزار یەهودی.
– 15ی نۆڤەمبەری 1940 بڕیاری داخستنی رێگای “غیتۆییەكان- كراكۆف”یان لە “70” هەزار یەهودی و “غیتۆییەكان- وارشۆ” لە “400” هەزار یەهودی دا.
– 22ی حوزەیرانی 1941 نازییەكان هێرشیان كردە سەر یەكێتی سۆڤێت كە “3” ملیۆن یەهودی تێدابوو.
– 21ی تموزی 1941 سەربازگەی “ماجدانیك”یان دروستكرد.
– 20ی كانوونی دووەمی 1942 كۆنفرانسی وانسی بۆ رێكخستنی “چارەسەری كۆتایی” یان بەست.
– لە ساڵی 1943 زیاتر لە یەك ملیۆن یەهودی لەلایەن نازییەكانەوە كۆمەڵكوژكرا، لەلایەن یەكە تایبەتەكانی كوشتن “ئینساتز”
– 14ی مارسی 1943 تەسفیەی غیتۆییەكانی كارەكاویان كرد.
– 11ی حوزەیرانی 1943 هیملەر بڕیاریدا هەموو غیتۆییەكان لە پۆلۆنیا پاكتاوبكەن.
– 25ی نۆڤەمبەری 1944 بڕیاریدا هەموو كورەی سوتاندنەكان بڕوخێنن لە ئاوشفێتز “مەبەست كورەی سوتاندنی یەهودییەكان”.
– لە ساڵی 1945 و لە كاتی نزیكبوونەوەی سوپای هاوپەیمانان، نازییەكان مەسیراتی مەرگیان ئەنجامداو زۆربەی گیراوەكانیان بۆ شوێنی دوورتر گواستەوە.
– 10ی نیسانی 1945 هاوپەیمانان سەربازگەی “بوخنفالد”یان رزگار كرد.
– 29ی نیسانی 1945 سەربازگەی “داخاو”یان رزگاركرد.
– 30ی نسانی 1945 هیتلەر ئینتحاری كرد.

بڕوانە :
www.ar.wikipedia.org – 1
2- محمەد حمە سالح توفیق، دراسە اوجە الشبە بین جینۆساید الكورد والهنود الحمر والهولوكۆست النازی، 2008، سلیمانیە،
3-دوو سەردانی مەیدانی بۆ ئاوشتفێتر لە وڵاتی پۆلۆنیا، 2010 و 2015
4-سەردانی مەیدانی بۆ ئەڵمانیا “میوشن-داخاو” مۆزەخانەی هۆلۆكۆست

بۆچوون