Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2016/02/15 15:42
نوسەر: جینۆسایدی کورد

لە باكوری كوردستان جینۆسایدی دەرسیم دووبارە دەكرێتەوە: چی بكەین؟

تەها سلێمان
توركیا، بەدرێژایی مێژووی حكومڕانی تیایدا بەشێوەیەكی زۆر دڕندانەو دوور لەهەموو بەها مرۆییەكان، بێڕەچاوكردنی یاساو ڕیساو پێوەرە نێودەوڵەتییەكان، رووبەڕووی كوردستان و گەلی كورد لەوبەشەی داگیری كردوە بوەتەوە. بە هەڵدانەوەیەكی خێرای لاپەڕەكانی مێژوو، بەڕەوانی ئەوەمان پێدەڵێن كەگەلی كورد، لەم بەشەی نیشتمانەكەی “باكوور” بەچی شێوازێك رووبەڕووی جینۆسایدكردن بوەتەوە، تێدەگەین لەوەی چ جۆرەسیاسەتێك بەرامبەری بەكارهاتوە، چۆن كەوتوەتە بەرشاڵاوی جینۆسایدكردن هەر لە “كوشتنی مرۆڤەكان، سڕینەوەی كولتوورو فەرهەنگ، سڕینەوەی ناسنامە، سووتاندنی خاك و ژینگە” و جۆرەها سیاسەتی رەگەزپەرستانەی تر.
دەتوانین بێژین، سیاسەتی جینۆسایدكردن لەیاساكانی رژێمی توركیادا دەستەبەروجێگیركراوە، بۆنموونە لە 31- 5- 1926 ئەنجومەنی گەورەی نیشتمانی توركیا، یاسای ژمارە “88”ی دەركرد، بەگوێرەی ئەویاسایە هێرش و پەلاماردانی سەرناوچە كوردییەكان كاری رەوان و هیچ بەربەستێك لە پێشیاندانیە، واتە رێگەپێدراون و هیچ لێپرسینەوەو بەدواچونێكی بەدوادا نایەت، یان روونتر بەڵكو هێرش و پەلاماری ناوچە كوردییەكان، دەسخۆشی و رێزلێنانی بەدوادا دێت وەك واش بوەو بەڵگەنامەكان راستێنەی ئەوە دەسەلمێنن كە لەساڵی 1925 و 1926 رژێمی توركیا، بەكۆمەڵ خەڵكی راگواستوەو بەكۆمەڵیش خەڵكی لەنەتەوەی كورد كوشتوەو جینۆساید كردوە، هەرلەو ساڵەداو بەزستانێكی سەخت لەكاتی راگواستنی كوردا، خەڵكێكی زۆر لەبرسی و سەرماو ئازارێكی زۆردا گیانیان لەدەستداوە. هاوكات گوندەگان سوتێنراون و وێران كران، پرۆسەی توركاندن و نیشتەجێكردنی تورك لەكوردستان و شوێنی كورد، بەبەردەوامی ئامادەبوونی هەبوە.
بەڵگەنامەمان پێمان دەڵێن، دوای دامركاندنەوەی شوڕشی باكووری كوردستان كەتا 1927 – 1931خایاند، لەلایەن رژێمی توركیاوە بەشێوەیەكی پلان بۆداڕێژراو، هاوكات زۆر دڕندانە، كوردستان كەوتە بەردەم شاڵاوی جینۆسایدكردن و تاوانكاری، بۆنموونە، ” تەواوی دانیشتوانی “220” گوند لەناوبران، كەهەموو مەزەندەكان وای بۆدەچن “10000” هەزار كەس بووبن، لەشاڵاوێكی ترداو لەهەمان ئەوساڵانەدا نزیكەی “100” نووسەرو رووناكبیری كوردیان بەشێوەیەكی زۆر دڕندانەو بەدەست و پێبەستراوی لەدەریاچەی واندا خنكان و كۆمەڵكوژكرد، ئەمە رێك ئەو نموونەیی كوشتن و لەناوبردنی زیاتر لە “60” هونەرمەندو نووسەری جولەكەمان بیردەخاتەوە لەشاری “ئاوشوێتس” كەتەنیا لەبەر برینداربوونی سەربازێكی نازی ئەو كۆمەڵكوژییە ئەنجام دەدەن. لەشاڵاوێكی ترداو لەناوچەی “تاندریك”، “400” گوندیان وێرانكردو لەگەڵ خاك یەكسانیان كرد، لەپارێزگای وان “82” گوندیان سووتان و وێرانكردو لەكۆی دانیشتوانی ئەو “82” گوندە “590” كەسیان كۆمەڵكوژكرد.
دكتۆر مارف عومەر گوڵ لە كتێبی “جینۆسایدی گەلی كورد” لەرێگای بەڵگەنامەو سەرچاوەیەكی دانپیانراو، كەلەكتێبیكی “دكتۆر بلوج شێركۆ” وەریگرتوە، بەخشتەیەك ئاماری تەنها 1925 تا 1928ی وەرگرتوەو بڵاوی كردوەتەوە، كەژمارەی كوردی جینۆسایدكراو چەندن.
بەوردبوونەوە لە خشتەكە، بۆمان روون دەبێتەوە كە رژێمەكانی توركیا، چۆن و بەچ میكانیزمێك سیاسەتی جینۆسایدی گەلی كوردی جێبەجێكردوە، تەنها لە “12” ناوچەی كورد نشین “8243” هەشت هەزارو دووسەدو چل و سێ‌ ماڵی گووندنشینی كورد سوتێنراون و خاپوركراون، لەكۆی ئەو ماڵە سووتاو وێرانكراوانە، “13788” سیانزە هەزارو حەوسەدو هەشتاو هەشت كەس جینۆسایدكراون، ئەگەر هیچ ژمارەیەكی تریش وەرنەگرین تەنها ئەو ژمارانەی سەرەوە بەسن بۆ ئەوەی تێبگەین كورد لەلایەن رژێمی توركیاوە چۆن و بەچ شێوەیەك جینۆساید كراوە.
نموونەیەكی تری جینۆسایدی كورد لە باكووری كوردستان، ئەویش شاری دێرسیمە، لەساڵی 1936 هێزە سەربازییەكانی توركیا، بەسەرپەرشتی جەناراڵ “ئالب دۆغان” پاش بۆردوومانكردن بەفڕۆكە، دواتر بەتانك و زریپۆش و سووپایەكی گەورە پەلاماری شاری دێرسیمیاندا، سەرەڕای ئەوەی كورد پەیامی ئاشتیخوازانەیان بۆ سوپای توركیا نارد، بەڵام سوپای كۆماری توركیا ئەمەی قبوڵ نەكردو لەساڵی 1937 یەكەمین كۆمەڵكوژی لەدژی كوردەكان ئەنجامدا. ژێدەرو ئامارو بەڵگەنامەكان ئەوە پشتڕاست دەكەنەوە، كەلەم كۆمەڵكوژییەدا، لەساڵی 1937 “10” هەزارو “737” و لەساڵی 1938 “6” هەزارو “868” كەس بەهۆی كۆمەڵكوژی هێزەكانی توركیا لەدژی كوردان گیانیان لەدەستداوەو كۆمەڵكوژكراون. ئەم خشتانەی خوارەوە كۆمەڵێك زانیاری درووست و روون، لەبارەی جینۆسایدی دەرسیم لەباكوری كوردستان دەخاتەڕوو.
ئێستاو پاش تێپەڕبوونی نزیكەی هەشت دەیە بەسەر ئەو تاوانانەدا، پاش كۆمەڵێك گۆڕانكاری گەورە لەسەر ئاستی دنیا، پاش چەندین یاساو ریسای نێودەوڵەتی، كە رێگا بە ئەنجامدانی تاوانەكانی “جینۆساید، دژی مرۆیی، جەنگ” نادەن و قەدەغە كراون، پاش ئەوەی خودی دەوڵەتی توركیاو دەسڵاتدارەكانی باسی ئاشتی و دیموكراسی و مافی مرۆڤ دەكەن، كەچی هەمان سیاسەتی جینۆسایدكردنی كورد جێبەجێدەكەن و بەرجەستە دەكەن.
یان ئەگەر بمانەوێ‌ بە روونتر قسە بكەین، ئەوەی ئەمڕۆ دژ بە شاروشارۆچكەكانی باكووری كوردستان و دانیشتوانەكەی دەكرێ‌ و پارتی دادو گەشەپێدان و ئەردۆگان ئەندازیارەكەین، دەقاو دەق دووبارە كردنەوەی تاوانەكانی رابوردوە، بەبێ‌ جیاوازی و زیادو كەم لە “بۆردوومانكردنی شاروشارۆشكەكان، كوشتنی سەدان خەڵكی سیڤیل وەك ژن و مناڵ و پیر، ئاوارەكردن و دەربەدەركردن، ئابڵوقە خستنە سەرشاروشارۆچكەكان، برسیكردن و گرتن و زیندانیكردنی خەڵكی بێتاوان، گرتنی نووسەرو رۆشنبیرو ئەكادیمیستان، هێرش و پەلاماری دڕاندانەو بێبەزەییانە”و هتد تێكڕایان بەپێی بڕگەی دووی “2”ی رێكەوتنامەی ساڵی 1948ی نەتەوە یەكگرتوەكان و بڕگەی “5”ی رێكەوتنامەی رۆمای ساڵی 1998ی تایبەت بە پێكهێنانی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی، تاوانی جینۆسایدو دژی مرۆیین.
واتە ئەگەر بەوردی سەرنجی ئەو ژمارەو ئامارو داتایانەی سەرەوە بدەین، ئەوەمان بۆ روون دەبێتەوە كە ئەوەی لەلایەن دەوڵەتی توركیا دژ بە باكووری كوردستان ئەنجام دەدرێ‌، بە هەموو یاسا نێودەوڵەتیەكان تاوانی دژی مرۆیی و جینۆسایدن، بۆنموونە: یەكەم، كوشتنی بە كۆمەڵ. دووەم، گەیاندنی زیانی گیانی و دەروونی. سێیەم، دانانی خەڵك لەژێر بارودۆخێكی وادا كە ببێتە هۆی فەوتان و گیان لەدەستدان. چوارەم، كوشتنی ژن و مناڵ و پیر. پێنجەم، برسیكردن و ئابڵوقە خستنە سەر. شەشەم، رووخاندن و سووتاندن شوێنی نیشتەجێبوون.
ئەمانە لەكاتێكدایە، كە تەواوی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی و كۆمەڵگای مرۆڤایەتی تاوانەكانی دەوڵەتی توركیا دژ بە باكووری كوردستان دەبینن، بەڵام لەواقیعی كرداریدا هەڵوێستێكی ئەوتۆیان نیە، كە شیاوی وەبیر هێنانەوە بن و هەڵوەستەیان لەسەربكەین، كە ئەمەش جێگای رەخنەیەكی جددییەو پێویستە پەردە لەسەرلایەنە شاراوەكانی ئەم بێدەنگی و بێهەڵوێستیە دابماڵدرێ‌.
بۆ ڕوو بەڕوو بوونەوەی پەلامارو تاوانەكانی دەوڵەتی توركیا دژ بە باكووری كوردستان، پێویستە ئەم هەنگاوانەی خوارەوە بەخێرایی بنرێن:
یەكەم: كۆدەنگی لە نێوان باكوورو باشوور، رۆژئاواو رۆژهەڵاتی كوردستان، بە ئامانجی رەدكردنەوەو ریسواكردنی پەلامارو شاڵاوەكانی دەوڵەتی توركیا بۆ سەر باكووری كوردستان و ئەنجامدانی تاوانی جینۆسایدو دژی مرۆیی.
دووەم: باكووری كوردستان، بە فەرمی سكاڵای یاسایی لەسەر دەوڵەتی تووركیا لە “نەتەوە یەكگرتوەكان، ئەنجومەنی ئاسایش، كۆمیسۆنی مافی مرۆڤی نەتەوە یەكگرتوەكان، پەرلەمانی یەكێتی ئەوروپا، كۆمیسۆنی مافەكانی مرۆڤی یەكێتی ئەوروپا، دادگای تاوانی نێودەوڵەتی” تۆمار بكات و داوای لێكۆڵینەوەو ئیدانەكردن و سزادانی دەوڵەت و ئەنجامدەرانی تاوانەكان بكرێت.
سێیەم: پێویستە رەوەندی كوردی لە دەرەوە، رۆڵی گرنگ و كاریگەر لە ناساندن و رەدكردنەوەو ئیدانەكردنی پەلامارو تاوانەكانی دەوڵەتی توركیا بگێڕێ‌، تا ئاستی مانگرتنی سەرانسەری لە تەواوی ئەو وڵاتانەی لێی نیشتەجێن.
چوارەم: پێویستە تەواوی رێكخراوەكانی بواری جینۆسایدو مافی مرۆڤ لە هەرێمی كوردستان، بە یەك دەنگ و یەك هەڵوێستی، سیاسەت و تاوانەكانی دەوڵەتی توركیا رەد بكەنەوەو هەڵمەتی ناساندنی تاوانەكەو پەلامارەكان بۆ سەر باكووری كوردستان، بەڕێكخراوە جیهانیەكان لەم بوارە بناسێنن.
پێنجەم: كۆنفرانسێكی نێودەوڵەتی لە پەرلەمانی یەكێتی ئەوروپا “بەلجیكا” بە میوانداری زۆربەی وڵاتان و نەتەوە یەكگرتوەكان و كۆمیسیۆنەكانی مافی مرۆڤ و رێكخراوە ناسراوو كاریگەرو تایبەتمەندەكان، ببەسترێ‌، بۆ ئەوەی بەربەست لەبەردەم پەلامارو تاوانەكانی دەوڵەتی توركیا دژی باكووری كوردستان دابندرێ‌.
ئەمانەو چەندین شێوازو میكانیزمی تری كاركردن، بۆ روو بەڕوو بوونەوەی پەلامارو تاوانەكان، پێویستە بندرێن و خوێن ساردی و خەم ساردییان لێنەكرێ‌، چونكە هەر دواكەوتن و خوێن ساردی و خەم ساردییەك، دەبێتە هۆكارو دەرفەتی زیاتر لەبەردەم دەوڵەتی توركیا، بۆ فراوانكردنەوەی تاوانەكەو لێكەوتنەوەی قوربانی زیاتر.
ئەو سەرچاوانەی سوودیان لێوەرگیراوە:
– مارف عومەر گوڵ، سلێمانی جینۆسایدی گەلی كورد لەبەر رۆشنایی یاسای نێودەوڵەتیدا ، 2003
– چنار نامق، جینۆسیادو ئەنفالی كورد، كەركوك، 2012
-مونزور چەم، ئەمە لەدەرسیم روویدا “لە دەمی قوربانییەكانەوە”، وەرگێڕانی : ئەحمەد مەحمەد ئیسماعیل، 2013
-تەها سلێمان، جینۆسایدی گەلی كورد، ئامار، داتا، پشكنین، سلێمانی، 2014
-كۆمەڵێك ماڵپەڕی ئەلیكترۆنی وەك “رۆژنویس، خەندان، جینۆسایدكورد”.

بۆچوون