Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2016/02/28 14:28
نوسەر: جینۆسایدی کورد

ئەڵمانیا دان بە جینۆسایدی ئەرمەندا دەنێ‌

ئەڵمانیا دان بە جینۆسایدی ئەرمەندا دەنێ‌

دەزگاكانی راگەیاندنی ئەرمینیاو نێودەوڵەتی ئەوەیان پشت ڕاستكردوەتەوە، لە دانیشتنێكی تایبەت بە بابەتی داننان بە جینۆسایدی ئەرمەندا، لەبەر رۆشنایی پڕۆژەیەكدا كە ماوەی یەك ساڵە ئامادەكراوە، جینۆسایدی ئەرمەنەكانی بە فەرمی ناساند.

بڕیارەكە لە كۆبوونەوەی رۆژی 24ی شوباتی 2016 بە زۆرینەی دەنگ دراوەو هاوكات لە 24ی نیسانی 2016، بە شێوەیەكی فەرمی و وەك بەڵگەنامەیەك تایبەت بڵاو دەبێتەوە.

پێش بینیش دەكرێ‌، ئەم بڕیارەی پەرلەمانی ئەڵمانیا، تایبەت بە جینۆسایدی ئەرمەنەكان، بەشی بەرپرسیارێتی ئەڵمانیا لەم تاوانە دیاریبكات. لەبەرامبەریشدا وێڕای ئەوەی ئەڵمانیا پەیوەندییەكی باشی لەگەڵ توركیا هەیە، بەڵام بڕیارەكەی ئەڵمانیا نیگەرانی توركیای لێبكەوێتەوە، چونكە دەوڵەتی توركیا وەك میراتگرەوەی دەوڵەتی عوسمانی بەرپرسیارێتی سەرەكی تاوانەكە هەڵدەگرێ‌.

كورتەیەك لە مێژووی جینۆسایدی ئەرمەن

تەها سلێمان0_3 download image_85361_ar

جینۆسایدی ئەرمەن یان وەك دەڵێن “كۆمەڵكوژی ئەرمەن، تاوانی گەورە، سوتاندنی ئەرمەن”، ئاماژە بە كۆمەڵكوژی ئامانجدارو سیستماتیكی ئەرمەنەكان دەكات، لەلایەن ئمپریاتۆریەتی عورسمانیەوە، لە كاتی جەنگی جیهانی یەكەم و دوای ئەوەش. ژێدەرو سەرچاوەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە جینۆسایدی ئەرمەنەكان لە رێگای گۆڕی بەكۆمەڵ و راگوازستنی بەزۆر، لە رێگای زنجیرەیەك بەرنامەی خوازراو، كە دواتر بوەتە هۆكاری گیان لە دەستدانی راگوێزراوەكان. لێكۆڵەرو توێژەران ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە ژمارەی قوربانیەكانی جینۆسایدی ئەرمەن بە ” 1 یەك ملیۆن بۆ 1 ملیۆن و نیو” كەسە. ئەمە جگە لە ژمارەیەكی زۆر لە كەمینەو پێكهاتەی تر بە تایبەت “مەسیحی، سریان، كلدان، ئاشوری، یونانی” لەلایەن ئمپریاتۆریەتی عوسمانیەوە كۆمەڵكوژكراون و لە نێوبراون.

لە ئاستێكی بەرفراوانی نێودەوڵەتی، جینۆسایدی ئەرمەن لەلایەن ئمپریاتۆریای عوسمانی “توركیا” دانی پێدانراوەو وەك یەكێك لە تاوانە گەورەكانی جینۆساید دژبە مرۆڤایەتی ئەژمارو تۆماركراوە لە مێژووی نوێی مرۆڤایەتیدا. هەروەك ئەم تاوانە بەوە دەناسرێتەوە كە بە تەواوی مانا هەوڵدان بوە بۆ دەست بەسەراگرتنی ئەرمەنەكان و هەموو داب و نەریتەكانیان، هاوكات بە گەورەترین تاوان لە دوای هۆڵۆكۆستەوە دێتە ژماردن.

رۆژی 24ی نیسانی هەموو ساڵێك رۆژی یادەوەری و بەبیرهێنانەوەی تاوانی جینۆسایدی دژ بە ئەرمەنەكانە، ئەم رۆژە هاوكاتە لە گەڵ رۆژی یادەوەری ئاشورییەكان كە تیایدا “250” هەزار لە ریش سپی و ژن و مناڵی ئەرمەن زیندانی كران، دوای ئەوەی سوپای عوسمانیەكان لە ماڵەكانی خۆیانیان هێنایاننە دەرو ناچاریان كردن سەدەها میل بە پێ ببڕن بۆ بیابان “ئەنسۆریا”و هاوكات بێبەشكردنیان لە خواردن و خواردنەوە، لە كۆتایشدا بە شێوەیەكی زۆر نامرۆڤانەو دوور لە هەموو بەها مرۆییەكان دەستیان كرد بە كۆمەڵكوژكردنیان.

تا ئێستا دوای ئەوەی “20” دەوڵەت دانی بە كۆمەڵكوژی ئەرمەنەكان وەك تاوانی جینۆساید ناوە، بە رێكخراوی نەتەوە یەكگرتوەكانیشەوە، بە سەدان شارەزاو پسپۆری بواری جینۆساید وەك تاوانی جینۆساید دەیناسێنن، بەڵام توركیا سەرەڕای ئەوەی چەندین داوای لەم بارەوە ڕوو بە ڕوو كراوەتەوە هێشتا ئامادەنیە وەك میراتگری دەوڵەتی ئمپریاتۆریای عوسمانی تاوانەكە وەك جینۆساید بناسێنێ‌ و داوای لێبوردن لە نەتەوەو گەلی ئەرمەن بكات.

دێكۆمێنت و سەرچاوەكان سوڵتان”عەبدل حەمید”ی دووەم تۆمەتبار دەكەن بە جێبەجێكردنی تاوانی جینۆساید دژی ئەرمەنەكان و مەسیحیەكان، كە ئەوكات لە ژێردەسڵات و فەرمانڕەوایی عوسمانیەكان بوون، هەروەك لە كاتی دەسڵات و فەرمانڕەوایی “عەبدل حەمید”دا بە سەدان هەزار لە “ئەرمەن و یونانی و ئاشوری”یەكان كۆمەڵكوژكراون، لە بەرهۆكاری ئابووری و ئاینی جۆراوجۆر، كاتی ئەنجامدانی ئەم تاوانەش لە ساڵی 1894 بۆ 1896 بوەو بە كۆمەڵكوژیەكانی حەمیدیە ناوبانگی دەكردوە. لێرەدا پێویستە ئاماژە بە راستیەكی تر بكەین، ئەویش ئەوەیە كە زۆرێك لە سەرچاوەو ژێدەرەكان جەخت لەوە دەكەنەوە، كە بەشێك لە تیرەو هۆزە كوردیەكان لە ژێركاریگەری و هاندانی “سوڵتان عەبدل حەمیدی دووەم” بەشداربوون لە دەركردن یان هەوڵدان بۆ كوشتنی بەشێك لەو ئەرمەنیانەی لە سنووری جوگرافی ئەواندا ژیاون، كە ئەمە ئەگەر زۆر ئازاربەخش و تاڵیش بێت پێویستە بۆ مێژوو دانی پێدابنێین.

لە گەڵ دەستپێكردنی جەنگی جیهانی یەكەم و دوای جەنگیش، زۆرێك لە نەتەوەو گەلانی دنیا كە لەژێر فەرمانڕەوایی دەوڵەتی عوسمانی بوون، بەرەو سەربەخۆیی و درووستكردنی دەوڵەتی نەتەوەیی خۆیان بیریان دەكردەوە یان هەنگاویاننا، ئەرمەنەكان یەكێك بوون لەو نەتەوانە، كە بە زوویی دەركەوت و كاری بۆ ئەو مەبەستەی سەرەوە دەكرد. لە ساڵی 1915 كاتێك سوپای رووسیا بەرەو دەوڵەتی عوسمانی پێشڕەوایەتی كردو ناوچەی “دۆڵەمێرگ، نیروە، فرشین”ی لە رۆژهەڵاتی توركیا داگیركرد، و دوای ئەم ناوچانەش بەرەو شاری “عیمادیە” پێشڕەوی كردو لە ناوەڕاستی مانگی ئایاری 1916 بە سەرۆكایەتی جەنەراڵ “جیورونزبوف” بەرەو “ڕەواندوز” كەوتە ڕێ‌، كە چوار فەوجی خۆبەخشی ئەرمەن هاورێیەتی هێزەكەیانی دەكرد، هەرلەم كاتەداو لەم مانگەدا ئەو هێزە شارەكەی گرت و دواتریش هێزە رووسیەكان هاوكاری هێزی ئەرمەنەكانی كرد بۆ ئەوەی شاری خانەقین بگرن.

لێرەدا راستیەكی تاڵتر هەیە كە پێویستە ئاماژەی پێبكەین، ئەویش ئەوەیە كە سوپای ئەرمەنەكان نزیكەی “5000” هەزار كەسیان لە شارەكانی “رەواندوزو خانەقین”و ناوچەكانی دەورو بەری كوشتوە، بە پاساو یان بەو پێیەی دانیشتوانی ئەم ناوچانە پشتگیری ئمپریاتۆریای عوسمانیان كردوە، لە پاڵ ئەمەشدا هەموو سەروەت و سامان و بەرهەمە كشت و كاڵیەكانیانیان بۆخۆیان بردوون لە پەلامارو داگیركارییەكانیان، تا هەڵگیرسانی شۆڕشی ئكتۆبەری ساڵی 1917، دوای ئەوە دەنگۆی ئەوە بڵاو بویەوە كە چەندین گۆڕی بەكۆمەڵ دۆزراونەتەوە كە سوپای ئەرمەن بە ئەمری سوپای روسیا دژ بە كورد پێی هەڵساون.

ئەم دوو بۆچوونە بۆ “كوردو ئەرمەن” ئێجگارتاڵە، چونكە لە یەككاتدا هەردووكیان وەك دوو نەتەوەی ستەملێكراو، هەریەكەیان لەلایەن دەوڵەتێكی زەبەلاحی ئەوكاتەوە دژ بەیەكتر بەكارهێنراون بۆ بەرژەوەندی و مەرامە تایبەتی و گشتیەكانی خۆیان، ئاكامیش هەردووكیان جینۆسایدكراون.

كاتێك كە لە ساڵی 1919 بەریتانیەكان چوونە نێو گەورەشاری توركیا “ئەستەنبوڵ”، پرسی جینۆسایدی ئەرمەنەكانیان جوڵاند، بڕیاری دەستگیركردنیان بۆ كۆمەڵێك سەركردەی تورك دەركرد، بە مەبەستی دادگاییكردنیان، بەڵام زۆربەی ئەوانەی تۆمەتباربوون هەڵاتن و دادگاش بە شێوەیەكی غیابی بڕیاری لەسەردان، بە تایبەت بۆ بەشێكیان بڕیاری لەسێدارە دەرچوو. لەنێو سەرجەم داواكراوو تۆمەتبارەكاندا تەنها یەك كەس ئەویش دادوەر “یوزغت” لە سێدارەدرا، كە واژۆی كۆمەڵكوژی سەدان هەزاری لە ئەرمەنەكان كردبوو.

وەك وڵامدانەوەیەك بۆ رەدكردنەوەی داننان بە جینۆسایدی ئەرمەنەكان لەلایەن دەوڵەتی توركیا، ئەمە بوە هۆكاری پاڵ پێوەنەر بۆ زۆرێك لە چالاكوانەكانی كۆمەڵگا جیاجیاكان بەگشتی و خودی ئەرمەنەكان بە تایبەت لە پێناوی بەفەرمی ناسینی تاوانەكە وەك تاوانی دژ بە ئەرمەنەكان لە سەرتاسەری جیهاندا، لەم رێگایەشدا “20” دەوڵەت و “42” ویلایەتی ئەمریكی بڕیاریاندا، ئەوەی كەدژی ئەرمەنەكان كراوە رووداوێكی مێژوویی گەورەیەو پێناسەیان بەوەكرد كە تاوانی كۆمەڵكوژییە واتا “جینۆساید”.

 ناوی ئەو رێكخراوانەی بە فەرمی تاوانی دژ بە ئەرمەنیان بە تاوانی جینۆساید ناساندوە ” نەتەوە یەكگرتوەكان، پەرلەمانی ئەوروپا، ئەنجومەنی ئەوروپا، ئەنجومەنی كەنیسەی جیهانی، رێكخراوی مافەكانی مرۆڤ، كۆمەڵەی مافەكانی مرۆڤی توركیا، میركوسوور، كۆمەڵەی ریش سپیانی مەسیحی، یەكیتی چاكسازی یەهودیەكان”.

چەندین وڵاتی تریش بڕیاریانداوە كە ئەوەی دژ بە ئەرمەنەكان كراوە جینۆسایدە وەك ” بڕیاری ئەنجومەنی پەرلەمانی ئەوروپی 1998، ئەرژەنتین 1996- 2002- 2004، چیلی، قبرس، فرەنسا، یونان، ئیتالیا، لیتوانیا، لوبنان، هۆلەندا، بۆلندا، رووسیا، سلۆڤاكیا، سوئید، سویسرا، ئۆرۆغوای 1965- 2004، فاتیكان، فەنزیولا، هەرێمی باسك و كەتالۆنیا لە ئیسپانیا، كیبك لە كەنەدا، 42 ویلایەت لە ئەمەریكا”.

لە ساڵی 1997یش كۆمەڵەی نێودەوڵەتی بۆ زانایانی جینۆساید “IAGS”  بڕیایدا كە ئەوەی دەوڵەتی عوسمانی دژی ئەرمەنەكان ئەنجامیداوە، بە هەموو پێوەرەكان جینۆسایدەو تایبەت بەمەش چەندین پرۆفیسۆرو زانای شارەزا پشتكیری بڕیارەكەیان كرد، وەك ” رۆجەر سمیت جۆرج، ئیسرائیل تشارلی، هلین فین، فرانك شالك، بن كیرنان، مارك لیفین، روودا هوارد، مایكل فریمان، جۆنار هینسۆن”، كە هەموویان لە زانكۆ بە ناو بانگەكانی جیهانن.

ئەمانەو چەندین رێكخراوو كەسایەتی تر، دان بەوەدا دەنێن ئەوەی دژ بە ئەرمەنەكان كراوە بە هەموو پێوەرو پێوانە نێودەوڵەتیەكان “جینۆسایدە”. بەڵام ئەوەی كە تا ئێستا مایەی سەرنج و تیڕامانە، ئەوەیە كە دەوڵەتی توركیا ئەوساو ئێستاش پاساویان بۆ ئەم تاوانە گەورەیە ئەوەیە كە ئەوانەی تیاچوون هۆكارەكەی جەنگ و بارودۆخی پەیوەست بەجەنگ بوە، بە واتایەكی تر دان بەوەدا نانێت كە ئەوە كۆمەڵكوژی و تاوانی جینۆساید بوەو لەلایەن دەوڵەتی عوسمانی “توركیا”وە ئەنجام دراوەو داوای لێبوردن لە گەلی نەتەوەو گەلی ئەرمەن بكات. ئەمەش گەل و نەتەوەی ئەرمەنی توڕە كردوەو تا ئێستا پەیوەندیەكانیان لە گەڵ كۆماری توركیا ئاسایی نیە.

بۆچوون