Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2016/03/06 12:13
نوسەر: جینۆسایدی کورد

یـاداشتـەكـانـی ئـەنـفـالـچـیـیـەك ‌ ‌

“نووسینەوەی یاداشت و یادەوەرییەكان لە كلتوری خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا، جگە لە پیاهەڵدان و زیادەڕۆیی و دان نەنان بەهەڵەكاندا هیچی تر نییە” ئەمە وتەی د.فاروق ئەبوزەید مامۆستای بەشی راگەیاندنە لە زانكۆی قاهیرە.
ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ نووسینەكانی ئەدیب و نووسەری بەناوبانگی میسر (تەها حسێن) لە یاداشتەكانی (ئەلئەییام- ر‌وژگارەكان)داو ئەحمەد ئەمین لە كتێبی (ئەلحەیاتی)دا هەمان سیناریۆ دەبینین.  هەردوو نووسەر زیاتر وەك فریشتەی بێ هەڵە و كەموكورتیی خۆیان نمایش دەكەن نەوەك مرۆڤ كە رۆژێك لەڕۆژان هەڵەیان كردبێت.
ئەم كتێبەی بەردەستمان (شەڕی عیراق – ئێران “1980-1988″، یاداشت)، بێگومان ئەم هاوكێشەیەی بەسەردا دەچەسپێت و لەوەش مەترسیدارتر درۆیە بەتایبەت لەدۆزی كوردو مەسەلەی ئەنفال‌و كیمیابارانكردنی هەڵەبجەدا. هاوكات مانیفێستێكە بۆ بەرجەستەبوونی دەمارگیریی شۆڤێنیی ئەم دیكتاتۆرە (نزار خەزرەجی).
هەرچەندە ئەم كتێبە لە 2014 نووسراوە، بەڵام بەشێكی زۆر لە ناوهێنان و زاراوە و دەستەواژە سیاسیی و سەربازیی و ئەمنیی و نەتەوەییەكانی مۆركی نەگریسی حزبی بەعس و دەسەڵاتە دیكتاتۆرییەكەی ئەو حزبە تۆتالیتارەیان پێوەیە بۆ نموونە وشەكانی (موخەربین و موتەمەردو هاوكارانی دوژمنان و جەماعەتی مەسعود و جەلال و ئەلعائدون للسەف ئەلوەتەنی….هتد)، ئەمەش بەڵگەیەكی روونە بۆ بیری شۆڤێنیی و چەقبەستوویی عەقڵییەتی دیكتاتۆریی.
ئەم كتێبە (638) لاپەڕەییە تەنها سێ رەهەندی راستی تیایە كە ئەوانیش بریتین لە:
یەكەم: خۆی لە نووسینەكەدا ئاماژە بەوە دەكات كە زۆربەی تەمەنی لە دژایەتییكردنی كورددا بەسەربردو ئەندازیاری سیاسەتی راگواستن و تەعریب‌و ئەنفالەو بە بەڵگەوە ئاماژەی پێدەدات كە دواتر باسی دەكەین.
دووەم: شاهیدییەكە لەسەر گەورەیی و كاریگەریی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان‌و خەباتە سیاسیی و پێشمەرگانەكەی. لەمڕووەوە ئاشكرای دەكات كە شەڕكردنی ئەم هێزە هەر لەساڵی 1976 ەوە تەقلیدیی نەبووەو بەردەوام سەرئێشە بووە بۆ حكومەتە بەعسییەكەی عیراق.
سێیەم: گەواهیی دوژمنكارێكە لەسەر نازناوی “شاری هەڵمەت و قوربانی” بۆ سلێمانی، چونكە نووسەر، كە قائید فیرقە و قائیدی فەیلەقی یەك بووە لەسنوری پارێزگای سلێمانی، بەوردی باسی ئەم شارەو بەرەنگاربوونەوەی دژی دەسەڵاتی بەعس و ئەو چالاكییە فراوانانەی پێشمەرگەكانی یەكێتی دەكات كە لە سنوری پارێزگای سلێمانی تۆماركراون.
ستایشی مێژووی سەربازیی بنەماڵە
ئەم كتێبە كە دابەشبووە بۆ (18) بەش و چوار پاشكۆ، لە منداڵییەوە دەستپێدەكات تیایدا شانازی دەكات بەوەوە كە لە بنەماڵەیەكی سەربازییدا لەدایكبووە. هەروەك بایەخێكی بەرچاو دراوە بە ستایش و شانازییكردن بە پێگە و دڵسۆزیی و نازناو و پلەو پایەی سەربازیی كەسایەتییە دیارەكانی بنەماڵەكەی بۆ حكومەتەكان و سوپا كاولكارەكەی عیراق پێش بەعس و دوای بەعس بۆ نموونە باوكی كە پلەی عەمیدی هەبووە،(ئیبراهیم فەیسەڵ ئەنساری) مامی كە سەرۆكی ئەركانی سوپای عیراق بووە و دوای هاتنی بەعسیەكان دەستگیركراوە (ل32).
درۆ و رەتكردنەوەی تۆماری دیمۆگرافی
یەكێك لە درۆ زەق و نموونە حاشاهەڵنەگرەكانی زاڵبوونی دەمارگیریی عەرەبچێتی و بەعسیزم بەسەر بیر و ناخی نووسەردا لە (ل37)دا بەرچاو دەكەوێت كاتێك بەپێچەوانەی تۆماری مێژوویی و دیمۆگرافیی شاری كەركوك لەساڵانی 1950-كاندا قسەدەكات و بوونی كورد لەو شارە كوردستانییە رەسەنەدا رەتدەكاتەوە.لەم بوارەدا باس لەوەدەكات كە بەحوكمی پۆستەكەی باوكی چەند شارێكی عیراق گەڕاوە لەوانە كەركوك و لەوێدا درۆ گەورەكەی دەكات و دەڵێت؛ ئەوكات هەر هەموو دانیشتووانی شارەكە توركمان و عەرەب بوون و هیچ كوردێكی لێ نەژیاوە.لەبەرئەوەش پەتی درۆ كورتە هەر خۆی، خۆی بەدرۆ دەخاتەوە و سەبارەت بە بەشی باكوور و خۆرهەڵاتی كەركوك – جوگرافیای بەڵگەنەویستی كوردستانیی شارەكە- دەڵێت؛ قیادەی حزبی بەعس تەئكید بوو لەوەی هەموو دانیشتووانی ئەو دوو ناوچەیە كوردبوون (ل69). هەر لە هەمان لاپەڕەدا دەڵێت؛ لەشاری كەركوك تەنها كوردەكان و شیوعییەكان خۆپیشاندانیان رێكدەخست دژی رژێمی پاشایەتیی كە دەكاتە پێش شۆڕشی 14ی تەمموزی ساڵی 1958 كە رژێمی پاشایەتیی رووخاندو عیراقی كرد بە كۆماریی.
لە بیركردنی سەدام و بەعس و بەدناوكردنی قاسم و شیوعی
لەم كتێبەدا (ل60 ،63) سیاسەتەكانی عەبدولكەریم قاسم، كە رابەری كودەتاكەی 1958 بوو، لەگەڵ حزبی شیوعیی بە دیكتاتۆرییانە ناودەبات و نووسیویەتی: لە نێو هەموو لیواو فەوج و سریەو یەكە سەربازیەكاندا سیخوڕێكی زەعیم (واتە قاسم)یان دانابوو بە هاریكاریی حزبی شیوعی كە پێی دەوترا جەماعەتەكەی قاسم. ئاماژەی داوە بەوەش كە لەسەر بچووكترین سەرپێچیی رەوانەی دادگای سەربازیی دەكرێت و حوكمەكەش یان لەسێدارەدان یان زیندانی هەتایی بووە بە تایبەت كە سەرۆكی دادگاکە عەقید فازڵ مەهداویی بووە كە كوڕی خاڵی عەبدولكەریم قاسم بووە. ئەمە جگە لە تێكەڵاوكردنی سیاسەت و كاری سوپا بە هاوكاری شیوعییەكان.
نووسەری كتێبەكە نمونەی ئەوە دەهێنێتەوە كە جارێكیان بە سەربازێكی وتووە وێنەی عەبدولكەریم قاسم بەسنگتەوە لابدەو تەنیا لەسەر ئەوە لیژنەی تەحقیقیان لە سەر گرتوەو خەریك بووە بیكوژن و بەهۆی مامیەوە رزگاریی بووە.
كاتێك ئەم زانیارییانە دەخوێنیتەوە، دەڵێیت: رەنگە نزار خەزرەجیی لێی تێكچوو بێت لەجێی ئەوەی باسی (سەدام حسێن) سەرۆكی لەگۆڕنراوی دەسەڵاتە بەعسییەكەی عیراق و رژێمە دیكتاتۆرییەكەی بكات، هاتووەتە سەر باسی (عەبدولكەریم قاسم)و هەموو ئەو تاوان و تۆمەتانەی دەیداتە پاڵی لەسەردەمی سەرۆكە دیكتاتۆرەكەی خۆیدا زۆر بەڕوونی و دڕندانەتر بەسەر خەڵك و خاكی عیراقدا پەیڕەوكراون بە تایبەت لەسوپادا بە جۆرێك سوپای عیراق بووە داردەستی حزبی بەعس.
لەم رووەوە دەكرێت بوترێت شێوازەكانی گرتن و ئەشكەنجەدانی ئازادیخوازان لە سەركردەو خەباتگێڕو هاووڵاتیانی كوردستان و ناوچەكانی تری عیراق بە ژنان و مێردمنداڵانیشەوە لەپاڵ ئسلوبە قێزەونەكانی سیخوڕیی و ئیخبارییكردن و ناچاركردنی دانپیانان لەژێر ئەشكەنجەدا و دەیان و سەدان شێوازی تری تاوانكاریی و لەسێدارەدان بە بێ تاوان یان لەسەر بچوكترین تۆمەت، هەموو ئەمانە و گەلێكی تریش تەنیا بەشێكی كەمن لە ستەمكاریی‌و دڕندەیی رژێمەكەی سەدامی فەرماندەی خەزرەجی، كەچی ئەم بەدناوە چاوی لە هەموو ئەم تاوانانە نوقاوە و چووەتە سەر باسی عەبدولكەریم قاسم بۆیە پیاو دەڵێت رەنگە نزار مەبەستی سەدام بوبێت نەك قاسم!
سەركوتكردن ودژایەتیی كورد
لەلاپەڕەكانی 92 تا 96 -دا، بەشانازیەوە باسی ئەوە دەكات چۆن لەگەڵ مامی “لیوا روكن ئیبراهیم فەیسەڵ ئەنساری”، كەفەرماندەی فرقەی دوو بووە لە كەركوك، هەموو كارێكیان كردووە بۆ سەركوتكردنی شۆڕی ئەیلول، بەتایبەت شەڕەكانی قۆڵی (هەندرێن -زۆزك -حاجی ئۆمەران)و قۆڵی (هەڵەبجە -سلێمانی-رانیە)و باس لەوە دەكات كە چۆن بەردەوام هێزیان كۆدەكردەوە بۆ وێرانكردنی خاكی كوردستان و پارێزگاریكردن لە بەناو یەكێتیی و یەكگرتوویی عیراق.
لە ل97 درۆیەكی شاخدار دەگێڕێتەوەو واپیشان دەدات كە سەركردایەتی شۆڕش ئاگای لە داواكاریی نەبووەو نەیزانیوە بۆ شۆڕش دەكات، چونكە كاتێك وەفدێكی باڵای عیراق كە پێكهاتوون لە (فەریق تاهیر یەحیا سەرۆك وەزیران و وەزیری ناوخۆو پارێزگاری سلێمانی) بۆ دانوستاندن دەچنە ناوپردان لەگەڵ مەلا مستەفا بارزانی و سەركردایەتی شۆڕشی ئەیلول كۆدەبنەوەو خۆی وتەنی داواكاریەكانیان زۆر سادە دەبێت تەنیا لە زمان و كلتورو مافی هاووڵاتیبووندا بەرجەستە دەبن و فەریق تاهیر یەحیاش دەڵێت؛ ئەوانە زۆر ئاسانەو هەمووی جێبەجێ دەكات. بەڵام كاتێك بۆ شەو لە رانیە دەمێننەوە، بۆ بەیانی سەركردایەتیی كورد پەشیمان دەبنەوەو لەوكاتەدا مامی بە سەرۆك وەزیران دەڵێت؛ قوربان ئەوە دەستی دەرەكییان لەپشتە و ئەمانە نایەڵن عیراق ئیسراحەت بكات.
هەر لەم روانگەیەوە ئەوە دەخاتە بەردەم خوێنەری عەرەبیی كە كورد بەردەوام سیاسەتی وڵاتانی دەرەكیی جێبەجێكردوە، نەك ئەوەی میللەتێكی بەش خوراو بێت و لەلایەن حوكمەتە یەك لەدوا یەكەكانی عیراقەوە دژایەتیی كراوەو نەیانهێشتووە پشوویەكی خۆشیی بدات.
سەرسام بوون بەسەدام
نزار خەزرەجی باسی ئەوە دەكات لە مولحەقی سەربازیی بووە لە مۆسكۆو پێشتر تەنها ناوی سەدامی بیستبو، ئەو دەڵێت؛ وتیان بە سەرۆكایەتیی وەفدێك دێتە مۆسكۆ، لەو كاتەدا فازڵ بەراك كە یاوەرم بوو، هەتا بەیانی باسی سەدامی بۆكردم كە چەند كەسێكی شارەزا و دڵسۆزی حزبەو كاریزمایەكی عەسكەریی و سیاسیی هەیە و باسی یادەوەری منداڵیشی كرد، چونكە هاوڕێی منداڵی بوون.
خەزرەجی دەڵێت؛ بۆیان گێڕامەوە كە لەكۆبوونەوە سەرەتاییەكانی حزبی بەعسدا، سەدام بەردەوام لەدواوە دادەنیشت و گوێی دەگرت. ئەگەر كەسێكیش كێشەی بۆ حزبی بەعس دروست بكردایە دەیوت بیكەن بە ساقەی دوو فیشەك (ل116). باسی ئەوەشی كردووە كە چۆن سەدام سڵی لەهیچ نەكردۆتەوە كاتێك هەرزەكاربووەو خەریك بووە مامۆستای وانەی ئینگلیزیی بكوژێ، چونكە نمرەی دەرچوونی لەوانەكەیدا نەداوەتێ و باسی تاوانی كوشتنی پۆلیسێكی كردووە كە لەگەڵ خاڵی سەدام دەمەقاڵێی بووەو بۆ رۆژی دواتر سەدام كوشتویەتی (ل119).
لە ل120 -121، باسی ئەوە دەكات كە هەر كە سەدامی بینیوە زۆر پێی سەرسام بووەو زوو پێكەوە بەڵێنی هاوكاریشیان داوەو داوای لەسەدام كردووە كە ئەوكات جێگری ئەحمەد حەسەن بەكر سەرۆك كۆماری عیراق بووە، مامی ئازاد بكات چونكە لەلایەن بەعسیەكانەوە گیراوەو دواتر هاتۆتەوە بۆ عیراق و ئەویش سەرسامیی خۆی بە سەدامی دیكتاتۆر دەربڕیوە.
قەتڵوعامی ئێزدییەكان
وەك پێشتر ئاماژەمان پێكرد نزار خەزرەجی لە سێ رەهەندا راستگۆبووە لەم كتێبەداو یەكێك لەوانە قەتڵوعامی گەلی كوردەو بەشانازیشەوە باسی دەكات ئەوەتا لە ل139دا دەگێڕێتەوە كە لە مانگی تەمموزی ساڵی 1973دا، وەك خۆی دەڵێت؛ سەركردەیەكی ئێزدییەكان بەناوی (خودەیدە بەزی) تەمەرودی كرد لە شەنگال و ناوچەیەكی فراوانی گرتبوو. ئەمیش بەهۆی ئەوەی لە لیوای چوار بووە لەدهۆك خۆی سەرپەرشتی بەرەنگاربوونەوەی ئەو یاخییبوونەی كردووە. لەمڕووەوە نووسیویەتی؛ چەند رۆژێك موتابەعەی كردووە كە هەرچی هێرش و پەلامارە بێ سوود بووەو سوپای عیراقیش زیانی زۆری لێكەوتووە. دواتر ئەم خۆی بەهاوكاری دوو ئێزدیی دوو تولە رێگایان دۆزیوەتەوەو سەركەوتون بەسەر شاخەكەداو هەموو خەڵكەكەیان بە چەكدارو مەدەنیەوە قەتڵوعام كردووە. وەك لە ل143 -دا باسی دەكات، عەمید روكن تاڵیب محەمەد كازم، فەرماندەی فرقەی چوار كە خەزرەجی لەژێر دەستییدا بووە، راپۆرتێكی بۆ سەرووخۆی بەرزكردۆتەوەو باسی توندوتیژیی و قەتڵوعامەكانی خەزرەجی دەكات بۆ سەر ئێزدییەكان‌و سوتاندن و وێرانكردنی شنگال.
داوای گواستنەوە بۆ بەرەی باكوورو سەركوتكاریی كورد
لە ل196-دا دەڵێت؛ دوای ئەوەی لە مولحەقی سەربازیی هیندستان گەڕامەوە بۆ عیراق، لە كۆلێجی ئەركان دانرام، بەڵام داوای گۆڕینی شوێنی خزمەتەكەم كرد بۆ بەرەی باكوور بۆ سەركوتكردنی چەكدارانی كورد. بەتایبەت وەك خۆی دەڵێت؛ ئەزموونێكی باشم پەیدا كردبوو لەڕوبەڕوبونەوەی شۆڕش و یاخبووەكانی كورددا و كرام بە ئامر لیوای پێنچ لەدهۆك و دواتر بۆ ناوەندی كارەكانم لە ناوچەكانی تاسڵوجە، كەركوك و هەڵەبجە بۆ سەركوتكردنی هەر یاخیبوونێك ئەگەر هەبێت ل208.
جیاوازیی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان
لە ل206 خەزرەجیی ئەنفالچیی دان بەوەدا دەنێت، كە یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و ئەو هێزانەی -رابەرایەتییان دەكات، شەڕی تەقلیدییان نەكردووەو بەتەواوی سوپای عیراقیان پەرێشان كردووە بەتایبەت كە پێشتر پێش نسكۆی 1974 وەك خۆی دەڵێت؛ خودی خۆم ئەزموونی چاكم پەیداكردبوو لەشەڕی شاخ و پێكدادان لەگەڵ پێشمەرگەدا، بەڵام چالاكیەكانی یەكێتی لەسنوری (قەرەداغ، ماوەت، هەڵەبجە، دەربەندیخان، سلێمانی‌و پێنجوێن) زۆر جیاوازبوو، ئەوە نەبووە كە لە كوراسە و مەنهەجی سەربازیی و خولەكانی پەرەپێدانیاندا باسكرابوون.
ئەندازیاری راگواستن
نزار خەزرەجی لەدوایین ساڵەكانی دەسەڵاتی بەعسدا لە كوردستان (1987-1990) سەرۆكی ئەركانی سوپای عیراق بووە، بەشی هەرە زۆری تەمەنی سەربازیی خۆی لە فرقەی یەك و فەیلەقی یەكدا لە كوردستان بەسەربردووە بۆیە شارەزای شار بەشارو گوند بە گوندو تەواوی سنورەكانی كوردستانەو ئەو شارەزاییەش بەتەواوەتی لە كتێبەكەیدا رەنگی داوەتەوە. بۆ نموونە لەلاپەڕەكانی 216-222 باسی ئەوە دەكات كە چۆن پێش بەرپابوونی جەنگی هەشت ساڵەی عیراق – ئێران (1980-1988) ئەندازیاری راگواستنی لادێكانی سەر سنوور بووە بەقوڵایی 20 كم و لەپاشان جێگیركردنی دانیشتووانەكەیان لە ئۆردوگا زۆرەملێكانداو بەردەوام ئەم پێشنیازانەی بۆ (مەجلسی قیادەی سەورە) بەرزكردۆتەوە بۆ جێبەجێكردنیان (ل126). لەم بوارەشدا زۆر ستایشی موستەشارو جاشەكان دەكات بەوەی ئەوان نەبوونایە دەستیان نەدەگەیشتە شوێنە سەختەكان و ناوچەكانی پێشمەرگەو دەڵێت؛ هاوكارمان بوون بۆ دابڕاندنی پێشمەرگەو خەڵكی لادێكان و بەناو ناوی سێ عەشیرەت دەهێنێ كە زۆر سەرسەختانە لەپاڵ سوپای عیراقدا دژی پێشمەرگە جەنگاون.
خەیاڵی هەرلای كورد بووە
لە ل242-دا باسی ئەوە دەكات سەرەتای ساڵی 1980 عەدنان خەیروڵڵا، خاڵۆزاو ژنبرای سەدام حسێن و وەزیری بەرگریی كە لە 5ی ئایاری 1989دا بەهۆی كەوتنەخوارەوەی كۆپتەرەكەیەوە گیانی لەدەستدا، كۆبوونەوەیەكی فراوانی بەتەواوی فەرماندەی فەیلەق و فرقەو لیواو سەرۆكایەتیی ئەركان و یەكە سەربازییەكان كردووەو داوای لێكردوون پێداویستی و كەموكورتییەكان پڕبكەنەوەو بۆ ماوەی سێ مانگ بەچڕی بچنە راهێنانی جەنگی‌و مەشقی پێویست بكەن بۆ خۆئامادەكردن بۆ هەر ئەگەرێكی نەخوازراو و نوسیویەتی؛ منیش لەوێدا وتم گەورەم با تەمەرودی كورد بەتەواوی كۆنترۆڵ بكەین پاشان ئەوەبكەین و عەدنان خەیروڵڵا پێی وتووە مەجالی گفتوگۆ نییەو خۆتان ئامادەبكەن ئەمەش بەڵگەی شۆڤێنیزم و بیری تەسكی ناوبراوە كە هەر خەون و خولیای قڕكردنی گەلی كورد بووە.
سلێمانی
وەك پێشتر ئاماژەی پێكرا یەكێكی تر لەو راستییانەی لەم كتێبەدایە باسی سلێمانی‌و خۆڕاگرییەكەیەتی. لەبەرئەوەش كە خەزرەجی بەحوكمی كارەكەی زۆربەی كات لە سنوری پارێزگای سلێمانی بووە هەربۆیە لەلاپەڕەكانی 416-417-418-434-دا، باسی سلێمانی دەكات كە بەردەوام جێی مەترسیی بووە بۆ بەعس نەبادا راپەڕین ئەنجام بدات، بەتایبەت كە پێشمەرگە لەكۆتایی ساڵی 1986داو لە نەبەردییەكانی قەیوان – ماوەتدا هێندەی نەمابوو وەك خۆی دەڵێت؛ شاخی ئەزمڕ بگرێت و سلێمانی رابپەڕێت. هەروەها باسی ئەو زیانە گەورانەش دەكات كە لەو نەبەردییانەدا بەر سوپای عیراق كەوتووەو دەڵێت؛ چاوەڕێ بووین پێشمەرگە شاخی ئەزمڕ بگرێت و دواتر بێن بۆ سلێمانی و پاشان بۆ كەركوك، بەتایبەت كە كەركوك هیچ هێزێكی بەرگری لێ نەبوو، بەڵام دواتر عیزەت دوری دێت و بەهاوكاری خۆفرۆشەكان (ناوی سەرۆك عەشیرەت و عەشیرەتەكەش دەهێنێ) كە جاش بوون‌و توانیویانە بەرگریی بكەن و مەعنەویاتی سوپای عیراق بەرزبكەنەوەو رێگا نەدەن شاخی ئەزمڕ بكەوێتە دەست پێشمەرگە.
هەر لەسەرەتای كتێبەكەشداو لەلاپەڕە 22-دا ئاماژە بە قورسی و گرانیی كۆنترۆڵكردنی سلێمانی لەڕووی سیاسییەوە دەكات و بەلانكی بیرو هەستی نەتەوایەتیی وەسفی كردووە. لەم بابەتەشدا خەزرەجی باسی بەلاڕێدابردنی گەنجان دەكات لەڕێی كردنەوەی خولی تایبەت بە پەڕەشووتەوانیی گوایە گەنجێكی زۆری راكێشاوەو چوونە ناو پێشمەرگەی لە بیربردوونەتەوە.
راپەڕینی سەیدسادق و هەڵەبجە
لە ل420-دا باسی ئەوە دەكات كە بەهۆی مەشغوڵییان بەداستانی قەیوان-ماوەت-ەوەو مەترسی گرتنی شاخی ئەزمڕ دەنگۆی هەڵاتنی موستەشارو جاشەكان بڵاوبووەوە بەوەش لە هەردوو قەزای سەیدسادق و هەڵەبجە راپەڕین روویداو چەند بنكەیەكی پۆلیس و یەكەیەكی سەربازی دەستیان بەسەرداگیرا. دەڵێت؛ فەرمانم دا كۆنترۆڵ بكرێت، ئامر لیواكە نەرم بوو لەگەڵیان و موستەشارەكانی ناوچەكەش نەئەچوون، چونكە لەتۆڵەسەندنەوە لێیان دەترسان، بۆیە بەهێزێكی زۆر و بەهاوكاری عەشیرەتێك (كەناوی دەهێنێت) بەتەواوەتی راپەڕینەكە دامركێنرایەوە.
ئەنفال
لە ل460-دا خەزرەجی لەباسی كارەساتی گەورەی (شاڵاوەكانی ئەنفال)دا، كە خۆی رابەرایەتی كردوون بەهاوكاریی سوڵتان هاشم كە ئامری فرقەی یەك بووە لە سلێمانی، زۆر بەسانایی‌و سادەیی دەڵێت؛ قۆناغ بەقۆناغ ئەنفالمان جێبەجێكرد تەنها بۆ دابڕانی پێشمەرگە. دەشڵێت؛ ناونانی ئەنفال بەشێوەیەكی خۆڕسك و بەهۆی ئەفسەرێكەوە بووە بەمەش وتەو شاهیدیی فەرماندەو تاوانكارەكانی تری بەعس بەدرۆدەخاتەوە، چونكە سوڵتان هاشم لەكاتی ئیفادەدانی لەدادگای باڵای تاوانەكانی عیراق بەوردی باسی شاڵاوەكانی ئەنفالی كرد كە یەكێكە لەهەرە بەدناوترین تاوانەكانی سەدەی رابردوو كە تیایدا دەیان هەزار كەس لە ژن و منداڵ‌و پیر و گەنجی گوندەكانی كوردستان جینۆسایدكران و زیانێكی گەورەشی دا لەژێرخان و توانستی ئابووریی كوردستان‌و عیراق بە هەڵتەكاندنی كەرتی كشتوكاڵ و سامانی ئاژەڵیی پاش رووخاندنی هەزاران گوندی كوردستان. لەم بابەتەدا خەزرەجی دەیەوێت بەزۆر بە سادەیی قەناعەت بەخوێنەر بكات كە ئەنفال ئۆپەراسیۆنێكی زۆر سادە بووە.
كیمیابارانكردنی هەڵەبجە
خەزرەجی، سەرەڕای ئەوەی كە لەساڵی 1996ەوە لەعیراق چۆتە دەرەوەو كتێبەكەشی لەساڵی 2014-دا لە دانیمارك چاپ و بڵاوبۆتەوە، بەڵام هیچ گۆڕانكارییەك بەسەر عەقڵییەتی شۆڤێنیی‌و رەگەزپەرستیی‌و سیاسەتی درۆكردنیدا نەهاتووە، تەنانەت نەشیتوانیوە قسەی سەركردەكانی بەعس بكات بەبەڵگە، وەك عەدنان خەیروڵڵا وەزیری بەرگری عیراق كە لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەنووسیدا وتبووی  بەناچاری چەكی غەیر تەقلیدیی (بە واتای كیمیایی)مان لە هەڵەبجە بەكارهێناوە. یاخود ئیفادەكانی عەلی حەسەن مەجیدو بەڕێوبەری هەواڵگریی سەربازی‌و…هتد لە دادگای باڵای تاوانەكانی عیراق كە هەموویان نكوڵیان لە وەنەكردووە كە چەكی كیمیاییان بەكارهێناوە، بەڵكو ئۆباڵەكەیان خستەئەستۆی سەدام حسێن‌و حسێن كاملی زاوای. لەوەش خراپتر لەلاپەڕە 464-دا ئاماژە بەوە دەكات كە ئەوە (واتە بەكارهێنانی چەكی كیمیایی لەلایەن سوپاكەی بەعسەوە دژی ئێران‌‌و پێشمەرگەو خەڵكی كوردستان‌و بەتایبەت بۆردومانكردنی هەڵەبجە بەچەكی كیمیایی) درۆیەكی گەورەیە، بەڵكو ئەوە ئیران بووە. هەروەك خۆی لێ بووە بە پسپۆڕی ژینگە گوایە لەلایەن چەند رێكخراوێكەوە سامپڵی خاكی هەڵەبجەیان وەرگرتووەو گەیشتونەتە ئەو ئەنجامەی ئێران ئەو چەكەی بەكارهێناوەو راگەیاندنی خۆرئاوایی‌و سەهیۆنیی (زایۆنیی –جوولەكە)ش بۆ ناوزڕاندنی عیراق هاوشێوەی ئەنفال، ئەوتۆمەتانەیان ئاڕاستەی سەركردایەتی حزبی بەعس كردووە.
تەقاندنەوەی بەنداوی دەربەندیخان
لەلاپەڕە 468-دا نووسەرە ئەنفالچییەكە باسی نەبەردی و داستەكانی قۆڵی ماوەت-چوارتاو قەرەداغ-شاخی گمۆی پێشمەرگە قارەمانەكانی یەكێتی دەكات كە چۆن بەتەواوەتی سوپای عیراقیان شپرزە كردبوو، تەواوی ئەو بەرزاییانەیان كۆنترۆڵكردبوو كە دەیانڕوانی بەسەر بەنداوی دەربەندیخانداو خودی عەدنان خەیروڵڵا لەسەردانیدا بۆ سلێمانی وتی؛ سەدام فەرمانی كردوە بە تەقەناندنەوەی بەنداوی دەربەندیخان، چونكە ئەگەر بكەوێتە دەست ئێرانییەكان دەتوانن تەواوی ناوچەكانی بەغدا بكەن بە ژێر ئاوەوە، بەڵام خەزرەجی وەك خۆی دەڵێت؛ بەڵێنی ئەوەی داوە دەیپارێزێت و لە ئەنفالی دوودا بەتەواوەتی مەترسی نەهێشتووە لەسەر ئەو بەنداوە.
كۆتایی شۆڕش
لەوێستگەی كۆتایی ئەم كتێبدا، بەشی 18یەم تەرخانكراوە بۆ (كۆتایی یاخییبوونەكەی كورد) تیایدا خەزرەجی بەشانازیەوە باسی ئەوە دەكات دوای راوەستانی جەنگی عیراق-ئێران (8ی ئاب 1988)، هەڵمەتێكی فراوانی دەستپێكردووە بۆ راوەدوونان‌و پاككردنەوەی ناوچە سنووریەكان لەهێزی پێشمەرگەو لەلاپەڕە 589-دا ئاماژە بەوەدەكات كە چۆن پێشنیازی كردووە بۆ سەدام، وەفدێكی عیراق بچێت بۆ توركیا بۆئەوەی  سنوورەكان دابخرێت‌و تەواوی ئەندامانی هێزی پێشمەرگە دەستگیر بكەن و بەشانازیی نەفەسێكی پڕ رەگەزپەرستییەوە دەڵێت؛ لەكۆتایی ساڵی 1988دا خاكی عیراق بەتەواوەتی لەژێر هەیمەنەی حزبی بەعسدا بوو لە زاخۆوە هەتا فاو و هەرگیز عیراق ئەوەندە بەهێز نەبووە.
دواسەرنج
هەرچەندە یاداشتەكانی ئەو ئەنفالچییە راستییەكانی شێواندوەو بەزمانێكی شۆڤێنیی نووسراوە، بەڵام چەند هێڵێكی گشتیی تیایە، لەوانە جەنگی یەكەمی كەنداو لەلایەن عیراقەوە بەرپاكرا بەبێ هیچ دەسكەوتێك و بەبێ گەیشتن بەو ئەنجامانەی بەویستی عیراق بوون كۆتایی هات.
خاڵێكی تر، ئەو ژمارە زۆرەی ئەفسەرو پلەدارە كە لەبەرەكانی جەنگدا سەدام لەسێدارەیداون بەبیانووی جۆراوجۆرو خودی نزار خەزرەجی و پێشتریش عەدنان خەیروڵڵا ئاماژەیان بەوەكردوە، كە زۆربەیان بەهۆی راپۆرتی هەڵەو بڕیاری بەپەلەوە لەسێدارەدراون. لەنێو ئەو شەهیدانەشدا ژمارەیەك ئەفسەرو پلەداری كوردی تیایەو ناوەكانیشیان هاتووە كە بەهۆی كەموكورتی‌و جێبەجێنەكردنی فەرمانەكان، بەتایبەت لەقۆڵەكانی ناوەڕاست و باشووردا لەسێدارەدراون.
خاڵێكی تر، لەسەرەتای جەنگەوە تاسەرەتای ساڵی 1983 سوپای عیراق لەپێشڕەویدابووە لەجەنگەكەدا، بەڵام لەوساڵەوە تاكۆتایی جەنگ عیراق لەهەوڵی بەرگریی و وەستاندنی جەنگ و گەڕانەوەی ئەو ناوچانە بووە كە لەلایەن ئیرانەوە كۆنترۆڵكراون.
دوای كۆتایی جەنگ، سوپای عیراق ژمارەی سەربازەكانی یەك ملیۆن سەربازبووە كە لە هەشت فەیلەق‌و 57 فرقەو 150 هەزار گاردی كۆماری رێكخراوبوون و خاوەنی 4500 تانك و 2500 ناقلەی ئەشخاس و 2500 مەدفەع و 625 فڕۆكەی جەنگی بووە.
سوپای ئێرانیش، خاوەنی 350 هەزار سەربازی نیزامی و  600 هەزار لە گاردی ئایەتوڵڵا خومەینی و 600 هەزار خۆبەخش ناسراون بە بەسیج و خاوەنی 1000 دەبابەو 950 ناقلەی ئەشخاس و 100 مووشەك‌و 100 فڕۆكەی جەنگین.
زیانەكانی جەنگ
سەرەڕای ئەو زیانە گیانی‌و مادییە گەورانەی لەهەردوولایەن كەوت، خەزرەجی زیانەكانی عیراقی بەمشێوەیە داناوە:
كوژرانی زیاتر لە 200 هەزار ئەفسەرو پلەداری سەربازی‌و سەربازو بێ سەروشوێن بوون و بەدیلگرتنی 100 هەزار كەس‌و برینداربوونی زیاتر لە 700 هەزار كەس‌و زیانی ماددی عیراقیش 350 ملیار دۆلار بووە، بێجگە لەو قەرزە زۆرانەی لەسەر عیراق كەڵەكەبووە.
ناوی كتێب: شەڕی عیراق – ئێران (1980-1988)، یاداشت.
نووسەر: نزار خەزرەجی.
چاپ: سەنتەری عەرەبی بۆ لێكۆڵینەوەو توێژینەوەی سیاسی-2014.
*سەرنووسەری سایتی خاك
ژینۆ عەبدوڵڵا *
بۆچوون