Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2016/05/03 6:29
نوسەر: جینۆسایدی کورد

ئەنفال و لێبوردەیی، بەشی هەشتەم

لەتیف فاتیح فەرەج‌

به‌شی هەشته‌م
باقر یاسین لە كتێبەكەیدا نمونە گەلی زۆرو ڕوداوی خوێناوی زۆرترمان بۆ دەگێڕێتەوە.
بەعسییەكان وەچەی ئەم مێژووەن، جگە لەوەش خۆیان بە سروشت توندوتیژبوونەو بۆ گەیشتن بە ئامانجەكانیان «ئامانجی رەواو ناڕەوا» هەموو كارێكیان كردووەو لە هیچ نەگەڕاونەتەوە، دۆزینەوەی گۆڕی بە كۆمەڵ لە شوێنگەلێك، كە ناشێ‌ مرۆڤی لێ توڕدرێ‌، هەر لەم جۆرە كەسێتیە دەوەشێتەوە «كەسێتی  عیراقی»، لە بەسرەش یەكێ‌ لە گۆڕە بە كۆمەڵەكان لە ژێر زبڵخانه‌یه‌كی تەنیشت كۆلێژی كارگێڕی و ئابووری بوو.
وەك ئەوەی چاكەیەكی
 گەورەیان لەگەڵ كردبین
لەو گۆڕە بەكۆمەڵانەی من چوومە سەریان، لە هەریەكەیان دەیان چیرۆكی تراژیدی دروست دەبێت، تەنانەت ئەوان دوای كۆمەڵكوژی و لە ناودانیشیان بێبەش نەكرابوون لە سوكایەتی پێكردن، لە «خاننوس» لە ناوچەی مەزارعی كەربەلا پێش چوونی ئێمە روفاتی دەیان كەس لە گۆڕێكی بە كۆمەڵ دەرهێنرابوو، كەلە سەری روفاتەكان كە هەموویان جێ گولە بە ناوچەوانیانەوە بوو لەلایەن ئەوانەوە كە دەرهێنرابوو خرابووە گونیەوەو وەك ئەوەی چاكەیەكی گەورەیان لەگەڵ كردبین نیشانی ئێمەیان دەدا، لەسەر گۆڕە بەكۆمەڵەكەش نوسیبوویان «ئەم گۆڕە هی برا كوردەكانە»، سەرەڕای دوورخستنەوە لە زێد سەرەڕای كوشتن بەو شێوە هەمەجیە، شێوازی دەرهێنانەكەشیان ئازارێكی تر بوو، مرۆڤ ئەگەر خۆی ئەوەی نەدیبا بە چاوی خۆی لەو ئازارە گەورەیە نەدەگەیشت، لە گونێیەكدا كەلە سەری چەن مێر خاس یان شۆڕەژن، یان جوانێكی كورد هەیەو گەواهیدەرەكان منەتی ئەوە بەسەرماندا دەكەن، كە گۆڕەكەیان هەڵداوەتەوەو كەلە سەر و كەلوپەلی قوربانیەكانیان پاراستووە، لەو شوێنە هیچ بوارێك نامێنێتەوە بۆ ئەوەی مرۆڤ دەرهەق بە دڕندە بیر لە لێبوردەیی بكاتەوە، لەو شوێنە بە ناچاری مرۆڤ خەیاڵی بۆ تۆڵەیەكی سامناك دەچێت، لەوێ‌ پرسیاری ئەوە سەرهەڵدەدات بۆ بەم جۆرە مامەڵە لەگەڵ خەڵكانێك بكرێ‌ كە هیچیان لە حكومەت نەویستوە ئارامی نەبێت، رووفاتەكان رووفاتی ئەو وەرزێرو شوان و جوتیارانەی گوندەكانی گەرمیان بوون، كە هەندێكیان بە بەرگی ئیشەكەوە هێنرابوون، ئەمە خەیاڵ و خۆكرد نیە، لە رۆژانی 10و 11ی مانگی چواری 1988 لە چەمچەماڵ كاتێ‌ دەمانوویست قوربانییەكان لەو ئۆتۆمبیلانە دابگرین، كە بۆ شوێنی نادیار دەبران، هەندێك لە قوربانییە ژنەكان شەرواڵی پیاوانیان لەسەر جلە كوردییەكەیانەوە كردبوو، كە ئەمە لە كاتی ئیشدا دەكرێت، ئەو خەڵكە سڤیلە هەرگیز چاوەڕوانی ئەوەی نەكردووە، بەعس بەو دەردەیان بەرێ‌، ئەوان لایان وابوو دوای سەرژمێری و ناونووسین قەرەبوودەكرێنەوەو لە شوێنێك نیشتەجێ دەكرێن، نەك بردنیان بەرەو گۆڕە بە كۆمەڵەكان.
مەمە شوشەو سەعات و تەسبیح و پشتوێن و وێنە
لە نێو گۆڕە بەكۆمەڵەكاندا پاشماوەی جلو بەرگی مناڵ، ژن، داو دەرمانی نەخۆش و مەمە شوشەو سەعات و تەسبیح و پشتوێن و وێنە، هەبوو، لە گیرفانی یەكێ‌ لە قوربانیەكاندا جزدانەكەی جگە لە ناسنامەكەی خۆی كە ناونیشانی سڕدرابوەوە، هەندێك وێنە هەبوو تەنها 25 فلسی عیراقیش لە گیرفانیابوو، لە نوگرە سەلمان لە تەنیشت قەڵای زیندانەكەوە گۆڕی بە كۆمەڵی قوربانیەكان هەبوو، ئەوە جگە لەوەی لە ناو سەلمان خۆیشی دیسان قوربانییەكی زۆر نێژرابوو، لەوانەی هەموویان هۆی مردنەكەیان نووسرابوو» وەستانی سوڕی خوێن».
لە سەرەتای پرۆسەكەوە چەندین تیمی بەریتانی و ئەمەریكی و دەنیماركی و یابانی بە دوی ناسینەوەو دۆزینەوەی گۆڕە بە كۆمەڵەكانەوە بوون، هەرزوو بارو بنەیان پێچایەوەو كەس نەیزانی چیان كردو كارەكەیان گەیشتە كوێ‌، هیومەن رایتس هۆچ، لایان وابوو زۆر گرنگە:
یەكەم : هەندێك لە كەس و كاری قوربانییەكان لە كاتی دەرهێنانی روفاتەكان ئامادە بن.
دووەم: دەبێ‌ پڕۆژەیەكی باش هەبێت بۆ پاراستنی ئێسك و پروسكی كەسەكان.
سێیەم: پشكنینی « دی ئێن ئەی» بۆ قوربانییەكان بكرێ‌.
ئیتر پێكەوە ژیانی
 ئاشتیانەی چی؟!
ئەوان بۆ یان گرنگ بوو دوو شت بزانن، چۆنێتی كوژران و شوناسی قوربانیەكە «بەڵام دوو كێشەی گەورەش دەهاتە بەردەمیان، فراوانی گۆڕەكان و پرش و بڵاویان، نەمانی شوناس و هۆیەكانی ناسینەوە» مامەڵەی بەعس لەگەڵ قوربانییەكانی ئەنفال مامەڵەیەكی زۆر ترسناك و دڕندانە بووە، هیچ بواری ئەوەی نەهێشتوەتەوە قوربانی پرسیاری ئەوەش بكات بۆ دەبێ‌ بەم جۆرە مامەڵەی لە تەكا بكرێ‌، ئەو ستەمكارییە هێندە ئازاری ئێمەی دابوو، بۆیە لەسەر هەر گۆڕێكی بە كۆمەڵ بە كوڵ دەگریاین و پرسیاری ئەوەمان دەكرد، ئیتر پێكەوە ژیانی ئاشتیانەی چی، ئایدۆلۆژیای بەعس هیچ بوارێكی بۆ پێكەوە ژیانی ئاشتیانە لە گەڵ كورد نەهێشتبوەوە بەو رەوتارانەی دەیكرد، دەنا بە بڕوای من نزیكترین نەتەوە و خەڵك كە بتوانێ‌ لە گەڵ عەرەب بژێ‌ كورد بوو، ئەگەر ئەو ستەمكاریە هەموو پەیوەندیەكانی نەشێواندبایە، بیرم لە شیعرەكانی گۆران و بێكەس و جەواهیری و هەموو ئەوانە دەكردەوە كە باسی برایەتی كورد و عەرەبیان كردووە،  ئەو عەرەبەی گۆران عەبدوڵای شاعیر پێیان دەڵێ‌:
برای عەرەبی چاوڕەشم
تاڵ بوو بەشت تاڵ بەشم
لە یەك بادە تاڵی نۆشین
برایی كردین بە هەنگوین
یان بێكەس دەڵێ‌:
دۆستی كوردو عەرەب زۆر كۆنە تاریخ شاهیدە
ناحەزی ڕووڕەش لە داخا با یەخەی خۆی دادڕێ‌
زۆرم دڵ بەو چیرۆكە خۆش بوو
لە گەرمەی ئەنفالیشدا من بڕوام وابوو عەرەبی عیراقی ئەو ستەمكارییەی بەعس لە كوردی دەكات قەبوڵی ناكەن، ماوەیەكیش بوو شیعری نیشتمانی و نەتەوەییم دەنووسی، پێشتر یەك دوو شیعرو چیرۆكم لە هاوكاری بڵاو كردبوەوە، رەوان شاد باقی عەبدولخالق بۆی دەبردم بۆ بەغدا، لەوێ‌ دەیخوێند، یەكەمین بابەتێ‌ بڵاوم كردەوە چیرۆكێكی مناڵان بوو بە ناوی ئازادی، زۆرم دڵ بەو چیرۆكە خۆش بوو، باسی ئازادی كەوێكی دەكرد كە باوكێ‌ بە دیاری بۆ كوڕەكەی هێنابویەوە، لەوێدا دێڕە شیعرێكیشم نووسی بوو:
ئازادی بوكی جوانی رازاوە
ئازادی هێوای بەرەی چەوساوە
بە دوای ئەوەشدا شیعرێكم بۆ شەهید نووسی بوو:
من بیستومە كە خاك پەرست
گەردنی لە خەنجەر ئەسوێ‌
من بیستومە پیاوی نەبەز
لە بناری چیادا ئەڕوێ‌
رۆژێ‌ دێ‌ كوردو عەرەب
باسی یەكێ‌ لەو هاوڕێیانەی خۆم كردبوو، كە چەپ و بوێر بوو، مەیلی كۆمەڵەی هەبوو، لە پۆلی سێی ناوەندیەوە پەیوەندی كرد بە سەربازییەوەو دواتر شەهید بوو، كوڕی بنەماڵەیەكی هەژارو نەداری ئەم نیشتمانە بوو، ئەو زۆر جار دەیگوت رۆژێ‌ دێ‌ كوردو عەرەب پێكەوە لەم دەسەڵاتە رادەپەڕن، لە شیعرەكەدا منیش باسی برایەتی كوردو عەرەبم كردبوو :
كوردو عەرەب دوو نەتەوەن
مێژویان پڕ قوربانیە
بانگەوازو پەیامیشیان
برایەتی و یەكسانیە
بۆیە ئەبێ‌ بەیەكەوە
ریشاڵی دڕك دەربێنن
تا لە جەرگەی خۆررهەڵاتا
ئەو ئاواتە بەدی بێنن
گوایە من شیعرم بۆ بەعس نوسیووە
برادەرێك ئەمەی وا لێكدابوویەوە كە گوایە من شیعرم بۆ بەعس نوسیووە، لە كاتێكدا سەر لەبەری شیعرەكە باسی ئازارەكانی دوای ئەنفال و خەونی ئازادی دەكات، بیرم لەوە دەكردەوە ئێمە هەمیشە بڕوامان بە برایەتی كوردو عەرەب بووە، بەڵام ئەوەتا بەعس بە ناوی عەرەبەوە هەرچی نەشێ‌ بەرانبەرمان دەیكات و عەرەبیش تاك و تەرا نەبێت نققەیان لێوە نایەت.
فالح عەبدولجەباری نوسەرو بیرمەندی چەپی عیراقی دوای ئەنفال و كیمیاباران دەنوسێ‌ «شەرمم بە خۆم دێ‌ كە سەیری چاوی مناڵێكی كورد دەكەم»، بەڵام چەند كەسی تر ئەوە دەڵێن، ئەمە پرسیاری سەرەكییە، لەبەرانبەر ئەو قسەیەی فالح عەبدولجەبار كە عەرەبە، عەرەبێكی تر هەیە ناوی عەلی حەسەن مەجیدە، ئەو بە موستەشارە كوردەكان دەڵێ‌ «ناتوانم لە گوندەكانتان بگەڕێم لە شوێنی خۆیان بمێنن، چونكە من بە كیمیایی لە گوندەكە دەدەم، ئەو كات خۆت و خێزانت تێدا دەچن، بۆیە دەبێ‌ بە زووی چۆڵی كەیت، لەبەر ئەوەی پێت ناڵێم كەی بە چەكی كیمیایی لێیدەدەم،» ئەوە قسەی كاسێتە دەنگیەكەی 26ی ئایاری 1987» ە.
هەمیشە ئازارێكی قورسە
سەدام و بەعسییەكان، لە مامەڵەكردنی  بەو جۆرە لەگەڵ قوربانیانی كورد، زەمینەیەكی تاریك و پڕ كەندو لەندیان لە نێوان كوردو عەرەب دروستكرد، هەمان ئەو دۆخەی كە بەعسی و قەومیەكان لە 1963 دروستیان كرد، ئەمەش بە ئامانجی ئەوەی ئیدی هیچ بوارێك بۆ لێبوردەیی نەمێنێتەوە.
قسە كردن لە گۆڕە بە كۆمەڵەكان هەمیشە ئازارێكی قورسە و گێڕانەوەی ئەوەی بە چاوی خۆمان بینیومانە لە بری ئەوەی ویژدانی عەرەب بجوڵێنێ‌ و لانی كەم خەڵكانی وەك فالح عەبدولجەبارو هادی عەلەوی لە ناو عەرەبدا زیاتر بكات، كەچی دوای ئەو هەموو مەینەتیەش عەرەب هەبوو دەیگوت ئەوە سیناریۆیە، لە بۆنەیەكدا لە یەكێتی نوسەرانی عیراقی رەخنەم لە عەرەب گرت، لەسەر هەڵوێستە خراپەكانیان و ووتم عەرەب ئەگەر كەسیان دەست نەكەوێ‌ دوژمنایەتی بكەن لە تەختە دوژمن بۆ خۆیان دروست دەكەن، عەرەبەكان كە زۆربەیان رۆشنبیرو شاعیران بوو، بەشێكیان زۆریان پێناخۆش بوو.
بۆچوون