Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2016/05/09 10:51
نوسەر: جینۆسایدی کورد

ئەنفال و لێبووردەیی ، بەشی نۆیەم

لەتیف فاتیح فەرەج‌

به‌شی نۆیه‌م
چۆن لێبوردەیی دێتە دی
بۆ بە دیهاتنی لێبوردەیی، پێویستمان بەوەیە ئامادەیی هەبێت بۆ یەكتر قەبوڵكردن و پێكەوەژیانی ئاشتیانە بە هەموو جیاوازییەكەوە كە هەمانە،  جۆن لۆك كاتێ‌ لە نێو تاریكی شەڕی ئاینی ئەوروپادا داوای لێبوردەیی كرد، قسەی لەسەر ئەوە نەبوو، كە هەموو رەنگەكان لە رەنگێكدا ون بن، قسەی لەسەر ئەوە بوو هەموو رەنگەكان بتوانن پێكەوە بە رەنگی خۆیانەوە هەڵكەن، لۆك لەسەر ئەو بڕوایە توشی چەرمەسەری بوو، بەڵام ئیدی رۆژگاری ئەو لە هەندێ‌ وڵاتی ئەوروپی نزیكەی 100 ساڵ بوو شەڕی ئاینی بوونی هەبوو «لە هۆڵەندا بە پێی قسەی خۆیان ساڵانی 1568 بۆ 1648 درێژەی كێشاوە». ئەوەی جێی سەرنجە ئەوەیە دواجار لۆك بیروبۆچونەكەی سەردەكەوێت و بە دوای ئەودا هەزاران وتارو كتێب و توێژینەوە لە ئەوروپا لەسەر لێبوردەیی دەنووسرێن، هەرچەند كۆی هەموو ئەو نووسینانەش هێشتا نەیانتوانیوە، گیانی لێبوردەیی بكەن بە بەر دەسەڵات و سیستمەكاندا، ئەمە تاكەكان ناگرێتەوە، تاكی ئەوروپی زۆرینەی وەك تاك گیانی لێبوردەیی تێدایە، بەڵام دەسەڵات و سیستەمەكان شتێ‌ ترن، خۆ ئەگەر ئەمە بۆ دەسەڵات و سیستەمەكانیش راست بوایە ئەوە هەرگیز شەرەكانی یەك و دووی سەرەتاو ناوەندی سەدەی بیست روویان نه‌ده‌دا، یان لانیكەم كە یەكەم روویدا، دووەم نه‌ده‌بوایە بەو جۆرە بوایە، هەرچەند لە نێو هەناوی شەڕەكاندا مەسەلە گەلی دیكەی ناسیونالیستی و ئابووری و فراوانخوازی و ئەو بابەتانەی دیكە بونیان هەیە و لێرەدا قسەی ئێمە لەسەر ئەوانە نیە، هەڵبەت تائێستاش لە ئەوورپاو رۆژئاوا بە بەردەوامی قسە لەسەر تولەرانس و لێبوردەیی دەكرێ‌، بەڵام لە دنیای عەرەبدا ئەمە وەك پێویست بوونی نیە، كەنعان مەكیە «سەمیر خەلیل» لە پێشەكی كتێبی لێبوردەیی لە نێوان رۆژهەڵات و رۆژئاوادا» دەنووسێ‌: كەسێ‌ نەبووە لە ناو عەرەبدا لە سەدەی بیستەمدا بیر لە لێبوردەیی بكاتەوە یان بە ناوی لێبوردەییەوە قسە بكات.
دنیای عەرەب لەو سەدەیەدا وەك رابردوو بەدەر بووە لە لێبوردەیی
بە قسەی ئەو عەرەبەكان لەو سەدەیەدا لەسەر زۆر بابەتی وه‌ک «دیموكراتی، سۆسیالیزم، ماركسییەت، سەرمایەداری و… هتد قسه‌یان ده‌کرد، بەڵام لەسەر لێبوردەیی هیچی ئەوتۆ نەوترا، كەواتە دنیای عەرەب لەو سەدەیەدا وەك رابردوو بەدەر بووە لە لێبوردەیی و قسەكردن لە لێبوردەیی، لەمەشدا هەزاران نمونەی كۆن و نوێ‌ هەیە عەرەب تەنانەت كە باسی چون بۆ لای یارەكەشی دەكات بە شیعر دەڵێ:‌ «شمشێرەكەم هەڵدەگرم و سواری ئەسپەكەم دەبم و دەچم بۆ لای یار». لە عیراقدا لە ساڵی 1968 تا ساڵی 2003 بە ملیۆنەها لاپەڕە بۆ هەڕەشەو قسەكانی سەدام حوسێن و وتارەكانی تەرخان كراوە، بەڵام هەرگیز بیر لەوە نەكراوەتەوە لە یەكێ‌ لە زانكۆكان وانەیەك لە سەر لێبوردەیی و دڵفراوانی و میهرەبانی بووترێتەوە، سەدان ملیۆن دانە لە وتاری پڕوپوچ لە هەڕەشە لە ئێران و ئەمەریكا و توركیا و كورد و خەڵكانی تر چاپكرا، بەڵام بە درێژای  35 ساڵ چوار كتێبی باش لەسەر لێبوردەیی نەنوسراووە.
هێشتا لەم بوارەدا زۆر لە دواوەن
لێبوردەیی كاتێ‌ دێتە دی، كە خەمێكی سەرتاسەری هەبێ‌ بۆی، كە دەسەڵاتەكان ئامادەیی ئەوەیان تێدا بێت جیاوازیەكان وەك ئەوەی هەیە قەبوڵی بكەن، كە لەسەر بیروڕای جیا، زمانی جیا، ئاین و مەزهەبی جیا، داب و نەریتی جیا، بیری سیاسی جیا، رەنگ و ڕووی جیا كەس نەكرێتە قوربانی، دنیای عەرەب هێشتا لەم بوارەدا زۆر لە دواوەن، عەرەبەكان سەرەڕای ئەوەی كە ریشەی لێبوردەیی لای ئەوان دەگەڕێتەوە بۆ رێز لەوی تر گرتن و پایەدانان بۆ ئەوی تر و بواردان بەوی تر، بەڵام دیرۆكەكەیان لیپاو لیپە لە چەوسانەوەو سڕینەوەی ئەوی تر، بۆ ئەوەی لێرەدا قسە لەسەر مێژوو نەكەین و نمونە لە مێژووی عەرەبەوە نەهێنین، هەر ئەوەندە بەسە كە ماوەی دەسەڵاتی بەعسییەكان 1968بۆ 2003 ببینین، كە چەند تاریك و پڕ لە كوشت و بڕە، خوێندنەوەی خێرای مێژووی ئەو 35 ساڵە بە ئێمە دەڵێ‌، ئاستی تێگەیشتنی دەسەڵاتدارانی عەرەب لە لێبوردەیی لە كوێدایە، ئەمە لە كاتێكدا حیزبی بەعس لە دنیای عەرەبدا خۆی بە یەكێ‌ لە حیزبە هەرە پێشكەوتووەكان نیشاندەدا. ئەو حزبە بەناو پێشكەوتنخوازە كە ئاوڕ لە دیرۆكی دەدەیتەوە خوێناویترین حزبە، تەنانەت ئەو خوار تەمەنی 18 ساڵیشی بۆ كوشتنی نەیارەكانی بەكار هێناوە، ئەو چوار گەنجەی كە نێردران بۆ كوشتنی جەلال باڵتە ئەو کاتی هیچیان تەمەنیان نەگەیشتبووە 18 ساڵ، بە پێی گێڕانەوەی شاهید حاڵەكان، هەڵبەت بەعس لە رێگەی «فتوەو تەلایعیشەوە « هەرزەكارو تازە پێشگەیشتووی خوار هەژدە ساڵی بۆ جاسوسی و راپۆرت نووسین و كاری تر بەكار دەهێنا.
سەرقاڵی دروستكردنی نەوەیەكی شەڕەنگێز و بكوژ و ببڕ بوون
بەعسییەكان لە بری لێبوردەیی لە بواری پەروەردەشدا سەرقاڵی دروستكردنی نەوەیەكی شەڕەنگێز و بكوژ و ببڕ بوون، لە كتێبی كوردی یەكێ‌ لە پۆلەكانی سەرەتاییدا ئەمە وەك شیعر هەبوو:
چەك هەڵگرن بابە برام چەك هەڵگرن
هەموو بۆ خەبات راپەڕن
دەڕۆین بۆ كۆڕی تێكۆشان
دەمرین تا بژی نیشتمان
ئەم بابەتە پەروەردەییە لە زۆربەی قۆناغەكان هەبوو، ئەمەش هەرگیز مرۆڤی لێبوردە دروست ناكات، لە گەرمەی شەڕی عیراق – ئێرانیشدا هەمیشە و هەموو شەوێ‌ بەرنامەی «لەبەرەكانی جەنگەوە، یان «صور من المعركە» هەبوو، تەنانەت لە هەڵبژاردنی فیلم كارتۆنەكانی بەشی مناڵانیشدا ئەوانە هەڵدەبژێردران كە پڕبوون لە توندوتیژی و گیانی تۆڵە كردنەوە، لای بەعس شتێك بوونی نەبوو بەناوی لێبوردەیی، نەك ئەوەش ئەو هەمیشە ئینسانی بەعسی وا پەروەردە دەكرد كە دەبێ‌ هەموو جیاوازیغەكان بسڕێتەوە، دەبێ‌ لە هەموو شتێ‌ بە گومان بێت، نابێ‌ متمانە بەكەس بكات، بەم جۆرە بەعس وێنەیەكی زۆر ناشرین و قێزەونی كوردی لەبەر چاوی ئینسانی عەرەبی عیراقی و بەتایبەت بەعسییەكان دروستكرد، هەربۆیە عەلی حەسەن مەجید زۆر خوێن ساردانە لە گفتوگۆی نێوان كوردو بەعسدا سەبارەت ئەنفالكراوەكان وتی: «182هەزاری چی؟ بۆ چیە؟ بڕوا ناكەم بگاتە 100 هەزاریش»!!.
بەڵام لەولاشەوە دەیكوشت
بەعس زۆر دوو فاقانەو دوو ڕوانە مامەڵەی لەگەڵ پرسی كوردو كورد دەكرد لە عیراق، لەلایەكەوە ناوچەی ئۆتۆنۆمی راگەیاندبوو، لە هەولێر ئەنجومەنی یاسادانان و جێبەجێ‌ كردن هەبوو، زمانی كوردی لە هەموو كوردستان جگە لە كەركوك دەخوێندرا، گۆڤار و رۆژنامە و رادیۆ و تەلەفیزیۆنی كوردی هەبوو، لە تەواوی عیراقیش لام وایە لە پۆلی چواری گشتی كتێبێكی كوردی دەخوێنرا، لە دەستوردا دان نرابوو بەوەدا كە ئەم وڵاتە وڵاتی عەرەب و كوردە، كوردی وەك نەتەوەیەكی جیاواز قەبوڵ بوو، بەڵام لەولاشەوە دەیكوشت و لە ناوی دەدا لەسەر كورد بوون، لەسەر شیعر و نووسینی جیاواز و بیر كردنەوەی جیاواز كوردی دەكوشت نمونەی «شاكیر فەتاح و دڵشاد مەریوانی» لە لایەكەوە حزبی كارتۆنی كوردی دروست دەكردو رێگەی دەدا خەڵك لەو حزبانەدا خۆیان ناونووس بكەن، لەلایەكی دیكەوە ناوی حزبی بەعس «حزبی بەعسی عەرەبی ئیشتراكی» بوو بەزۆر كوردو توركمانی تێدا رێكدەخست و ناچاری كوردو توركمانی دەكرد بۆ رای بوونی كارەكانیان ببنە بەعسی، واتە بەعسی بوونی كردبووە مەرجێكی سەرەكی بە دیهاتنی خەون و خولیاكانی مرۆڤی عیراقی، بۆ نمونە لەزۆر كۆلێژو بەش وەرناگیرای ئەگەر بەعسی نەبای، هەندێك كارت هەرگیز بۆ نه‌ده‌چوە پێش ئەگەر بەعسی نەبای. لە دۆخی ئاوادا بوار بۆ ژیانكردنی ئەوانی تر زۆر ئەستەم دەبێت.
بیریان لە تۆڵە نەكردۆتەوە
دەسەڵاتی عەرەبی عیراقی هەرگیز بڕوای بە لێبوردەیی نەبووە، بەرانبەر ئەوانی تر و هەمیشە بە توندترین شێوە بەگژ جیاوازییەكاندا چووەتەوە، لە بەرانبەر ئەم بیركردنەوەو رەفتارەدا كورد زۆر كەم بیری لە توندوتیژی كردۆتەوە، هەڵبەت ئەمە نیشاندانی كورد نیە بە فریشتە، كوردەكان خۆیان لە شەڕی خۆبەخۆدا هیچ نەماوە بەیەكتری نەكەن، تەنانەت دیل و برینداری یەكتریشیان كوشتووە، بەڵام لە بەرانبەر عەرەب تارادەیەكی زۆر هێمن و لەسەرخۆ بوونە و بیریان لە تۆڵە نەكردۆتەوە جگە لەو رووداوە ناخۆشەی سلێمانی ئەوەی مانگی تشرینی یەكەمی 1991» لە مانگی 10ی 1991 لە سلێمانی بە بەر چاوی رۆژنامەنووسان و میدیاكارانی دنیاوە كۆمەڵێكی زۆر سەربازیان كوشت «ئەمەش توڕەیی و كاردانەوەی لێكەوتەوە، لە كاتێكدا ئەمە بە بڕوای من سەرەڕای ئەوەی هەڵەو كارێكی زۆر خراپ بوو، بەڵام تۆڵەی قوربانیە سڤیلەكانی چیمەن و تۆڵەی ئەوە بوو كە دوای ئەوەی لە مانگی سێی هەمان ساڵ ناردرانەوە ناو كەس و كاریان، بەڵام ئەوان پەلاماریان دایەوەو بوونە هۆی دروست بونی كۆڕەوە كە سەدان قوربانی لێكەوتەوە.
كیرت شۆرك پەیامنێری جەنگ و نێردراوی رۆیتەر بوو لە زۆربەی شوێنەكان كاری پەیامنێری كردووە وەك ئەفغانستان، ئەلبانیا، بۆسنە، كەمبۆدیا، چیچان، عیراق، توركیا كشمیر، كۆسۆڤۆ، باشوری ئەفریقیا، سریلانكا وتارێكی تایبەتی لەسەر ئەو رووداوەی سلێمانی نووسیوە، ئەوەی جێگەی داخە ئەو نەگەڕاوەتەوە بۆ پێشتر، هەڵبەت ئەو وەك ئێمە خاوەنی كێشەكە پێویستی بە پاساو نیە، ئەو لەسەر دەقی رووداوەكە قسە دەكات «كوشتنی ئەو سەربازە بێچەكانە تاوانی جەنگە» بە قسەی ئەو ئەوان چەكیان فڕێداوەو داوای بەزەییان كردوە. «كیرت شۆرك ئەو دەم خۆی لە سلێمانی بووەو رووداوەكەی بە چاوی خۆی بینیوە و وێنەی گرتوە».
زۆر ئەستەمە لێبوردەیی بێتە دی
ئەوەی كورد بەرانبەر ئەو سەربازانە كردوویەتی بە هەر بیانوویەك كاردانەوەیەكی خراپ بووە و لێبوردەیی و ئەوەی پێشتر كورد لەگەڵ سەربازەكان كردوویەتی دەخاتە ژێر پرسیارەوە، بەڵام مرۆڤ پێویستە ئەو راستیەش بزانێ‌ كەروێشك چەند نەرم و نیان و لەسەرخۆیە، كاتێ‌ زۆری بۆبێنی و ئازاری دەیت كاردانەوەی توندی دەبێت، ئەمە پاساو نیە، ئەمە راستی كاردانەوەیە بەرانبەر ستەمكاری.
لێبوردەیی بە ئاسانی لەو وڵاتانە نایەتە دی كە لە لایەكەوە توندڕەوی و ستەم ریشەیەكی دیرۆكی هەیەو هیچ زەمینەیەك بۆ دانپیانان نیە، لە لایەكی تریشەوە توانای پێكەوە هەڵكردن و یەكتر قەبوڵكردن لە ئاستی سفردایە، واتە زۆر خراپە لە عیراقدا و لە هەموو ئەو وڵاتانەشدا كە چەوسانەوەی نەتەوەیی و فەرهەنگی هەیە زۆر ئەستەمە لێبوردەیی بێتە دی، لە كاتێكدا رابردووەكە زۆر تاریك و خوێناوییەو ئایندەش نادیار، ئەمە پێچەوانەی ئەو وڵاتانەیە كە تێیدا تاك وەك هاووڵاتی بووە بەسەنتەر، وەك چۆن لای سۆفستاییەكان مرۆڤ وەك مرۆڤ سەنتەرە.
عیراق سەرەڕای ئەوەی دانی بە بوونی كوردا نابوو وەك نەتەوەیەك لە چوارچێوەی وڵاتەكەیدا، بەڵام كوردبوونیشی وەك كفرێك سەیر كردووە، هەر بۆیە لە پرۆسەی عەرەباندن و گۆڕینی ناسنامەدا لە كەركوك بەشێك لە هۆزو بنەماڵە كوردییەكان خۆیان دەكرد بە عەرەب، بەعس لۆژیكی لە كوردی خستنی بەكار دەهێنا، ئەگەر كاردانەوەو یاخی بوونیش لەو مامەڵەیە بەدیكرابا ئەوە ئەنفال و سڕینەوە و سزا ئامادەبوو، لێرەوە سەیر دەكەین لای بەعس كوردی بون كاتێ‌ گوناه و كفر نیە كە ملدان بێت بە سیاسەت و بەرنامەكەی ئەو، كە رازی بێت بە بێدەنگی هەرچی پێكرا جێبەجێی بكات و كاردانەوەی نەبێت، تەنانەت كاتێ‌ عاسیش لە دیلی دەگەڕێتەوە، تەنها وەڵامی نامەكە بەسە بۆ ئەوەی بێدەنگ بێت «هاوسەرەكەت و مناڵەكانت بەر شاڵاوی ئەنفال كەوتن» بەعس جۆرە مرۆڤێكی دەویست كە هەرگیز «نا» نەكات، ئەمەش لەمپەری گەورەی بەردەم لێبوردەیی و سەرهەڵدانی لێبوردەییە لە وڵاتی هاوشێوەی عیراقدا.

 

بۆچوون