Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2016/05/09 10:55
نوسەر: جینۆسایدی کورد

ئەنفال و لێبووردەیی ، بەشی دەیەم

لەتیف فاتیح فەرەج‌

به‌شی دەیەم
كورد چی ماوە بیكات؟ 
دادگای باڵای تاوانەكان دانی نا بەوەدا كە ئەنفال پرۆسەی جینۆسایدكردن بووە، ئەمەش كۆتایی بەوە دێنێ‌، كە ئێمە چ پێناسەیەكی تر بۆ ئەنفال دابنێین، هەر جینۆسایدێك پێویستی بە ساڕێژكردنی برین و قەرەبوكردنەوەیە، ئەمەش لەبەر دوو هۆی زۆر سادە:
یەكەم: بۆ ئەوەی دووبارە نەبێتەوە و ببێتە پەند بۆ ئایندە.
دووەم: بۆ ئەوەی قوربانی بگێڕدرێتەوە بۆ نێو ژیان.
پرۆسەی قەرەبوكردنەوەو ساڕێژكردنی برین، رەنگە پرۆسەیەكی كورت مەوداو خێرا نەبێت وەك ئەوەی كە كەس و كاری قوربانییەكان بە خێرایی داوای دەكەن، ئەم بابەتە دەبێتە بابەتێكی سیاسی و ئاكاری ئەمەش رەنگە دەیان ساڵ بۆ سەدان ساڵ بخایەنێ‌، دەشێ‌ لە دۆخی ئاوادا بەرپرسیارەتییە ئاكارییەكە بكەوێتە سەردەمێكی ترەوە، كوشتوبڕی ئەرمەن لە ساڵی 1915 كراوە، بەڵام هێشتا توركەكان خۆیان لە داوای لێبوردن و دانپیانان دەشارنەوە، لێرەدا چیرۆكێكی تەمومژاوی هەیە، دەوڵەت لە ڕووی دیرۆكیەوە خۆی بەخاوەنی سەردەمە جیاجیاكانی سوڵتان عەبدولحەمید و ئەتاتورك و ئەوانی تر دەزانێ‌، ناتوانێ‌ لە مێژووی دەریان كاتە دەرەوە، ناتوانێ‌ چالاكی و كارەكانی سەردەمەكەیان نادیدە كات، بەڵام خۆی لە كۆمەڵكوژی ئەرمەن دەدزێتەوە، ئەمە قسەی زۆر هەڵدەگرێ‌، ئایە دروستكردنی مزگەوتێ‌ لە سەردەمی سوڵتان عەبدولحەمید، هەموو توركیای ئێستا خاوەن و میراتگرێتی و كوشتنی زیاتر لە ملیۆنێ‌ ئەرمەنی سڤیل پرسێكی دیرۆكیەو پەیوەستە بەو سەردەمەوەو پەیوەست نیە بە هیچ كاتێكی ترەوە، ئایە كورتكردنەوەی كوشت و بڕی ئەرمەن لە سێ‌ كەسدا «تەلعەت و ئەنوەرو جەمال» راكردنە لە دیرۆك و بەرپرسیارەتی یان دەركردنی ئەو مێژوویه‌یە لە دیرۆكی توركیا، ئەمە بۆ عیراقیش وایە، راستە لە دادگا یەكلا بویەوەو پارلەمان و حكومەت و دەسەڵاتدارانی ئێستا چونە ژێر باری ئەو هەقیقەتەی كورد جینۆساید كراوە، بەڵام لێرەدا پرسەكە كۆتای هات، كورد دەبێ‌ سەیری ئەوەبكات جولەكە بۆ هۆلۆكۆست و ئەرمەن بۆكوشت و بڕی « 1915-1918 « چی كردووەو چی دەكات، ئەویش ئەو هەنگاوانە بنێت،  لە بواری لێبوردەیدا، سەرەتا پێویستە دانپیانان و داوای لێبوردن كردن هەبێت، هەروەك نمونەی باشوری ئەفریقیاشمان هەیە وەك نمونەیەكی ناوازەو تایبەت، ئەوەی باشوری ئەفریقیا لە لێبوردەیدا بێوێنەیە، دوای بەربونی نیلسۆن ماندێلاو بوونی بەسەرۆكی ئەو وڵاتە، ئەوەندە بەس بوو كە سپیەكان، ئەوانەی تاوانیان كردووەو لە كوشت و بڕو پاكتاوی رەگەزیدا بەشداریان كردوە دان بە تاوانەكانیاندا بنێن و پەشیمان بنەوە، ئەمە نمونەیەكی زۆر دەگمەنە لە لێبوردەیدا، قوربانی ئەوەندەی بەسە كە تاوانبار پەشیمان بێتەوەو دان بە تاوانەكەیدا بنێ‌، مەسەلەیەكی گرنگ لەمەدا زیندووكردنەوەی ئاكارە لای تاوانبار، كەواتە لێبوردەیی پەیوەندییەكی قوڵی لەگەڵ ئاكاردا هەیە، ئەوەندەی كە قوربانییەكان وەك پرسێكی ئاكاری ناچاری تاوانباران بە دانپیانان دەكەن، لەلایەكەی دیكەوە ئاكار بۆ تاوانبارانیش دەگێڕنەوە، كورد توانیوێتی ئەمە بكات، لانیكەم لەگەڵ ئەو جاشە كوردانەی كەرۆڵی دیاریان لە ئەنفالكردنی كوردستاندا هەبوو، خۆ ئەگەر لە رابردوودا لانیكەم لە دوای ساڵی 1991ەوە تا 2003 بەشێك لە جاشەكان دانپیانانی خۆیان راگەیەندباو داوای لێبوردنیان كردبا، دەكرا لەو ماوەیەدا زیاتر لە سەر چەمكی لێبوردەیی قسە بكرایە، جاشەكان نەك ئەوەیان نەكرد، بەشێكیان لە ناو حزبە كوردییەكاندا پلە و پۆستی گرنگیان وەرگرت و بەشێكیشیان زۆر راشكاوانە، دەیانووت سەركردایەتی كورد رێی پێداون جاشێتی بكەن،  دوان لەو سەرۆك جاشانە كە پێشتر خۆم دیدارم لەگەڵ كردوون، دەیانگوت ئێمە بە بڕیاری شۆڕش «مەبەستیان حزبەكانی شاخ بوو، بە تایبەت پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی كوردستان» بووینەتە جاش و چەكمان بۆ حكومەتی عیراقی هەڵگرتووە.
ئەو جاشانەش دەبوونە بەشێكی گرنگ لە گەواهیدەران
ئەگەر جاشەكان دانیان بە بەشێك لە بەرپرسیارەتی خۆیاندا بنایە لە پرۆسەی ئەنفالدا وەك بەشدارییەك لە پرۆسەكە، هەڵبەت ئەمە كاری دادگای دواتر زۆر ئاسانتر دەكردو ئەو جاشانەش دەبوونە بەشێكی گرنگ لە گەواهیدەران، هەروەك ئەمە رۆڵی خۆیشی دەبوو لە وتنی راستییەكان و ئاشتبوونەوەی كۆمەڵایەتی و گەڕانەوە بۆ نێو ژیانی ئاسایی، لە بەشێكی  لەو وڵاتانەی ستەمكاری كراوە، داننان بە راستییەكانداو پەشیمان بوونەوەی تاوانباران، بەشێكی گرنگ بووە لە دادوەری گوێزەرەوەو ئەوەش خزمەتی گەشەكردن و رەخسانی زیاتری لێبوردەیی كردووە، بۆ نمونە تەیموری خۆرهەڵات لیژنەیەكیان هەبووە، بە نێوی  «لیژنەی وتنی راستی و ئاشتبونەوەو گەڕانەوە».
كە پرسەكە پرسی ساڵ و دوان نیەو دەكرێ‌ زۆر پشوو درێژانە مامەڵەی لەگەڵ بكرێت، مەرج نیە، ئەوانەی تاوانەكانیان كردووە، هەر ئەوان ناچاری دانپیانان و داوای لێبوردن بكرێن، خۆ كە ئەرمەنیەكان دوای 100 ساڵ لە كوشت و بڕی ئەرمەن لە ساڵی 2015 داوای ئەوە دەكەن توركیا بچێتە ژێر بەرپرسیارەتی و داوای لێبوردن كردن نەسوارەی حەمیدی ماون نەتەلعەت و ئەنوەر و جەمال و نە دەوڵەتە نەخۆشەكەو نە توركیای گەنج و نە كەمال ئەتاتورك، كەواتە مەرج نیە چەند ساڵێكی كەم دوای تاوانەكە دادوەری بە خێرایی بێتە دی، ئەوەی لەسەر كوردە كاركردنە بۆ بەزندوی هێشتنەوەی ئەو ستەمكاریە لە بەردەم دنیاو خۆیدا، یەكێ‌ لە كێشە سەرەكیەكانی كورد لە یاد كردنە، كەئەمە هەرگیز لێبوردەیی نیەو بەشێكە لە گەوجی، ناكرێ‌ تاوان و ستەمكاری و جینۆسایدەكە بە خێرای كاڵبێتەوە و لە بیری بكەین، لە بیر نەكردن هۆیەكی گرنگە بۆ دەستەبەربوونی لێبوردەیی، لەبیر نەكردن، بەشداری كردنە لە دادوەری گوێزەرەوەدا، بەشداری كردنە لە دوو بارە نەبوونەوەی ستەمكاریدا، بۆ كورد ئەمە زۆر بایەخی هەیە، ئەوەی ئەرمەنەكان لە دوای 100 ساڵ هێشتا كاری گەورەی لەسەر دەكەن و لۆبی ئەرمەنی لە وڵاتانی ئەوروپی لە ماوەی یادكردنەوەكەدا زۆر گەرم و گوڕن، ئەوە نیشانەی لە بیر نەكردنە لەلایەك و لەلایەكیشەوە بۆ ئەوەیە توركیا ناچاری ئەوە بكەن دان بەو ستەمكارییەدا بنێت، بەمەش لێبوردەیی دروست دەبێ‌، دوای 100 ساڵ لە كوشت و بڕی ئەرمەن، لە 2015 فیلمێكی ئەرمەنی باس لەوە دەكات كچ و ژنەكان پێش بردن بۆ كوشتن لەلایەن توركەكانەوە سەیری مەمكیان كراوەو یەخەیان دادڕێنراوە، باس لەوەش دەكرێت لە گەرمەی كوشت و بڕەكەدا نەك هەر كچ و ژنی جوان تەنانەت لاوە جوانەكانیش براون بۆ ژوری فەرماندەو كاربەدەست و پاشا زادەكان.
بۆ بەردەوامی و لە سەر پێ‌ وەستان نەك بۆ شینگێڕی
ئەرمەنەكان هەموو ئەمانەیان دوای 100 ساڵ بیر نەچوەتەوەو لە 2015 بە جۆرێ‌ تر باسی دەكەنەوە، كوردیش دەبێ‌ بەو جۆرە درێژە بە زیندووێتی ئازارەكانی بدات و كاری لەسەر بكات، بەڵام بۆ بەردەوامی و لە سەر پێ‌ وەستان نەك بۆ شینگێڕی، بەردەوام كاركردنی كورد لەسەر ئەو پرسەو هەوڵدان بۆ ئەوەی كارەكان بە جیهانی بكرێن، ئەنفال وەك زاراوەیەكی  دیكەی جینۆساید دەناسێنێ‌ و چی دی پێویست ناكات ئەو زاراوەیە تەنێ‌ لە دوو توێی «قورئان» دا بمێنێتەوە، لەو پرۆسەیەدا كە بەعس دەرهەق بە كورد بەڕێی خستووە، چیتر ئەنفال چەمكێك نیە لە چوارچێوەی قورئانداو بەس، هەروەك چیتر پەیوەست نیە بە بابەتی نابەرابەری هێزی ئیسلام و بێ باوەڕەكانەوە، ئیتر ئەنفال چەمكێكە وەك هۆلەكۆست، ئەمە دەبێ‌ هەمووان دانی پێدا بنێین، لە دوای 1988وە ئەنفال مانایەكی تر وەردەگرێ‌.
كورد دەبێ‌ زۆر فراوانتر قسە لەبارەی ئەنفالەوە بكات و گرێی نەدا بە هەندێ‌ ژمارەو داتاوەو هیچی تر، راستە داتاو ژمارە گرنگە، بەڵام پرۆسەكە لەوە فراوانترە لە هەندێ‌ ژمارەو داتادا كورت بكرێتەوە، وەك ئەوەی 182 هەزارە یان 100 هەزار یان 60 هەزار مەسەلەكە ئەم ژمارانە نیە هێندەی پرسەكە پرسی سڕینەوەیە، ژمارەكە زۆر لەوە زیاترە كە 182 هەزار كەس بێت، قسە لەسەر تەواوی كردەكەیە، تێكدانی چەندین شارو شارۆكەو هەزاران گوند، هەڵوەشانەوەی ئابوری كوردستان و تێكدانی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان، شێواندنی خێزان و خانەوادە، دابڕینی خەڵك لە شوێنە زاو شوێنی خۆ ژێنی، ئەمانە لە داتا و ژمارەدا كورت ناكرێنەوە، ئەگەر بەو جۆرە لێكی بدەینەوە خۆ هەر پێنجوێن و هەڵەبجەو قەڵادزێ‌ لەو ژمارەیە زۆر زیاترن، ئەو سێ‌ قەزایە بە زۆربەی ناحییه‌ و گوندەكانیانەوە روخێنران و هەڵوەشێنرانەوە، لەكۆی نزیكەی 5000 هەزار گوندی باشوری كوردستان، كەمتر لە 700 گوند مابوونەوە، ئێستا با ئێمە ژمارەیەكی تر بێنینە بەر دیدە گریمان 4000 هەزار گوند وێران كراوە با وا دابنەین هەرگوندێك 50 ماڵی تێدا بووە، ئەمە دەكاتە 200000دوو سەت هەزار خانەوادە، هەرخانەوادەیەك بریتی بێت لە 5 كەس  ئەوا تەنیا لەو گوندانە 1 ملیۆن كەس لە شوێن و جێی خۆیان هەڵكەنراون، ئایە كورد چۆن ئیشی لە سەر ئەمە كردووە، ئایە گێڕانەوەی ژیان و ئاوەدانی بۆ ئەو گوندانە چەند ساڵی دەوێ‌ 50، 100، یان 150 ساڵ ئەمە ئەو بابەتەیە پێویستە كورد كاری لەسەر بكات، رەهەندەكانی، زەرەر و زیانەكانی، شێواندنەكانی.
هەر دووكی لە كورتترین پێناسەدا جینۆسایدە
بەعس لە ئەنفالدا بۆ دوو مەبەست كاری دەكرد كە هەر دووكی لە كورتترین پێناسەدا جینۆسایدە، كورد پێویستە ئەو بابەتە بێنێتەوە بەر باس و توێژینەوەی لەسەر بكات بۆچی بەعس دەیویست لەو پرۆسە ترسناكەدا دوو ئامانج بپێكێ‌:
یەكەم: لە كوردی خستن 
دووەم: لە مرۆیی خستن 
ئامانجی بەعس لە كوردی خستندا ئەوەبوو، ئیدی مرۆڤی كورد لە كوردبوونی خۆی بترسێ‌، یان لانیكەم هاشای لێبكات، بۆ ئەمەش هەموو رێ‌ و شوێنێكی دەگرتە بەر، نابێ‌ ئەوەشمان بیر بچێت، لە پرۆسەی ئەنفالدا كوردستان ئامانج بوو، لە كوردستانیشدا كوردو كلدۆ ئاشوری و عەرەب و توركمان خەڵكی تریش هەن، لە پرۆسەی سڕینەوەشدا خەڵكی تریش بەركەوتوون، بۆ نمونە لە ئەنفالدا نزیكەی 150 هاووڵاتی مەسیحی ئەنفالكراون، هەروەها ئێزدی و عەرەبیش بەركەوتوون، لە راگواستن و دەركردنیشدا توركمانیش رووبەڕووی پاكتاوی رەگەزی بوونەتەوە، كەواتە پرۆسەكە سەرەڕای لە كوردی خستن هێرش بووە بۆ سەر ئەوانی تریش، توركمان و عەرەب و كلدۆ ئاشورو ئەرمەن و ئەوانەی كەوتونەتە چوارچێوەی هەرێمی كوردستانەوە بە هەمان شێوازی كورد مامەڵەیان لەگەڵ كراوە.
لە مرۆیی خستنیش هەنگاوێكی تر بووە، بەعس لە پرۆسەی ئەنفالدا خەڵكی گوندەكانی و ئەوانەی كەوتونەتە ناوچەی قەدەغەوە فڕێداوەتە دەرەوەی مرۆیی بوونەوە، ئەوان شایانی ژیان نین، یان وتەكەی عەلی حەسەن مەجید كە وەك مەڕوبزن ناویان دێنێ‌، بەعس مامەڵەی مرۆییان لەگەڵ قوربانیەكان نەكردووە، تەنانەت لە شێوازی كوشتن و ناشتنیشیاندا هەر ئەوەیان كردووە، بۆیە دەكرێ‌ كورد لەسەر ئەم بابەتە بەردەوامی بدات، ئایە لێبوردەیی چۆن دێتە دی تا داننان بە بەرپرسیارەتیدا نەبێت، دان نان بە بەرپرسیارەتی پەیوەست نیە بە ئێستا یان چركە ساتی دادگایكردنەكەوە، پەیوەستە بە بەرپرسیارەتی ئاكارییەوە، رەنگە ئەمە ماوەیەكی زۆرتری بوێت، ماوەیەك كە رەنگە زۆر شت گۆڕابن، بۆنمونە ئەگەر سبەینێ‌ عیراقیش هەڵوەشێتەوە، تەنانەت حكومەتی سەربەخۆی كوردستانیش دروست بێت، هێشتا بەغدا بەرپرسیارەتی ئاكاری دەكەوێتە ئەستۆ.
كورد ئەگەر بیەوێ‌ ئایندەیەكی بێ‌ ترس و دڵەڕاوكە بۆ نەوەكانی ئایندەی دروست بكات دەتوانێ‌ زۆر هەنگاوی دیكە بنێ‌ بێ‌ ئەوەی بیر لە تۆڵەكردنەوە بكاتەوە، تۆڵەكردنەوە لەگەڵ لێبوردەیدا نایەتەوە، بەڵام دەكرێ‌ لە دەرەوەی تۆڵەكردنەوەدا هەموو رێكارە یاساییەكان تاقیبكرێنەوە، بەم كارەش لێبوردەیی دێتە دی و ئایندە لە ئێستا ناچێ‌.
*فۆتۆ: هێمن گۆپتەپەیی
بۆچوون