Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2016/05/10 8:29
نوسەر: جینۆسایدی کورد

ئەنفال و لێبوردەیی، بەشی یازدەیەم

لەتیف فاتیح فەرەج‌

به‌شی یازدەیەم
عەرەب و لێبوردەیی
نزیكەی 1450 ساڵە قورئان عەرەبی كۆكردۆتەوە، قورئان و ئەو چاخی راچەنینەی موحەمەد وەك پەیامبەرێك عەرەبی تێدا بە ئاگا هێنایەوە، بەلای كەمەوە 15 سەدە ژیان و بەردەوامی داوەتە عەرەب، كەچی عەرەب هێشتا لەو سەرەتایەدا دەژین، بۆ ئەمەش خۆیان سەدان لێكۆڵینەوەو نووسینیان هەیە، زۆرن ئەو رۆشنبیرانەی عەرەب كە رەخنەی ئەو بارودۆخەیان كردووەو سەرزەنشتی ئاوەزی عەرەبیان كردووە. عەرەبەكان دوای ئەو هەموو ساڵە هێشتا نەیتوانیووە ببنە خاوەنی شارستانییەت و ژیارێكی دروست، هێشتا هیچ پڕۆژەیەكیان نییە بۆ ئەوەی لەگەڵ ئەوانی تر چۆن بژین، بۆنمونە عەرەبی سونەو حوسیەكان پڕۆژەیان نیە بۆ چۆن ژیان بە یەكەوە هەردوولاش خۆیان بە عەرەب دەزانن، عەرەبی شیعەو عەرەبی سونەی سعودی هەمان كێشەیان هەیە، عەرەب پڕۆژەی نیە بۆ ئەوەی لەگەڵ ئەمازیغ چۆن ژیان بكات، لەگەڵ كورد، لەگەڵ قیبتیەكان و لەگەڵ هەموو ئەو جیاوازیانەی هەیە، عەرەب بەرنامەی بۆ لێبوردەی، بۆ لەگەڵ ئەوی تر هەڵكردن، بۆ چوونە نێو مێژووو نیە، عەرەب تا ئێستا بەوە رازییە كە لە پەراوێزی مێژووودا بێت، ئەوەش هەرگیز نایكات بە نەتەوەیەكی خاوەن بوون و شارستانییەت، ئەگەر قورئان و هاتنی موحەمەد نەبوایە، ئێستا عەرەب یان هەر نەبوو، یان لە زۆنێكی زۆر تاریكی دەرەوەی دیرۆكدا بوو، ئەمە عەرەبەكان خۆیان روونتر لەبارەیەوە قسە دەكەن، بۆیە من نامەوێ‌ لەسەر ئەوە قسە بكەم و تەنیا هەڵوەستە لەسەر لێبوردەیی لای عەرەب دەكەم، بەتایبەتیش لای عەرەبی عیراقی، كاتێ‌ لەسەروبەندو دوای شەڕی جیهانی یەكەمدا فەڕەنسیەكان و بەریتانییەكان لەم ناوچەیە میراتی پیاوە نەخۆشەكەیان بەشكردو لە رێكەوتن نامەی سایكس بیكۆدا، سوریا بەر فەڕەنساو عیراق بەر بەریتانیا كەوت، ئەم دوو دەوڵەتە دروستكران، بێ گوێگرتن لەو خەڵكانەی بە زۆر بە عیراقی و سوری كران، ئەوەی لە عیراق روویدا جۆرێك لە ستەمكاری و نادادی بوو، گوێ‌ لە خەڵك نەگیرا چی دەوێ‌ بە تایبەت كورد، لە دوای شەڕی جیهانی یەكەمیش كورد لە چەندین لاوە بە گژ ئەو بڕیارەدا چووەوە، رۆشنبیران و نوسەران و شاعیران هەڵوێستیان وەرگرت، خەڵكی سلێمانی و هەولێر و كەركوك، كە لە چوارچێوەی ویلایەتی موسڵی پێشوودا بوون، یان دەنگیان بەوە نەدا یان بە مەرجەوە دەنگیان دا، ئینگلیزەكان رووبەڕووی كوشتن و پەلامار بونەوە لە هەڵەبجەو چەمچەماڵ و ئاكرێ‌ و شوێنەكانی تر، كار بۆ ئەوە كرا كە لە رێگەی پۆست و پلەوە كورد شەت و پەت بكرێ‌ «سیاسەتی پەرتكەو زاڵبە»، دواتر هەر ئینگلیز لەگەڵ مەلیكی عیراق لەسەر ئەو بنەمایە رێكەوتن، كە ئەگەر نەتوانرا دڵی كوردەكان رابگیرێ‌ رێكاری دیكە بدۆزرێتەوە، قسە لەسەر ئەوەیە ئایە مەلیك فەیسەڵ و بە دوی ئەویشدا تا ساڵی 1958و روخانی قۆناغی پاشایەتی، توانرا رێز لە خواست و ویستی كورد بگیرێ‌، بێگومان نەخێر، لە عیراقدا سەرەڕای دانپیانانی ئەوەی كەكوردیش هاوبەشە لەم وڵاتە، هەرگیز بوار بە هاوبەشی راستی نەدرا، شیعەكانیش سەرەڕای عەرەبی بوونیان هەمان كێشەیان هەبووە.
چیرۆكێكی سەیری ئەو ستەمكارییە دەگێڕێتەوە
 حەسەن عەلەوی لە كتێبەكەیدا «الشیعە والدولە القومیە» باس لە هەموو ئەو ستەمكاریانە دەكات كە بەسەر شیعە هێنراوە لە عیراقدا، باقر یاسین چیرۆكێكی سەیری ئەو ستەمكارییە دەگێڕێتەوە، گوایە رێكخستنێكی سیاسی لە هۆرەكانەوە نامەیەك بۆ سەباح ناوێك دەنێرن بۆ زانكۆی بەغدا، سەباح بێ ئەوەی ناوی باوك و پاش ناوێكی هەبێ‌، كاتێ‌ نامەبەرەكە دەگیرێ‌ و لە ژێر ئەشكەنجەو لێداندا نازانێ‌ ئەو سەباحە كێیەو نامەكە بۆ چ سەباحێكە، بەعس قڕ دەخەنە سەباح ناوەكانی زانكۆ و گوایە مجێوری گۆڕستانی نەجەف وتویەتی بەعسییەكان بە یەك شەو تەرمی 10 سەباح ناویان هێناوەو ناشتوویانە، لە بارودۆخی لەم شێوەیەدا شتێك نیە نێوی پێكەوە ژیانی ئاشتیانەو لێبوردەیی بێت، عەرەبی سونەی عیراقی لە هەموو مێژووی خۆیاندا چ لە سەردەمی پاشایەتی، چ لە سەردەمی كۆماری كە بەردەوام ئەوان هەموو جومگه‌كانی دەسەڵاتیان بە دەستەوە بووە، هەرگیز نەیانتوانی بەرانبەر ئەوانی تر دڵ فراوان و كراوە بن، بەردەوام بە چاوی گومان و رقەوە سەیری ئەوانی تریان كردوە، كوردیان بە تێكدەرو لادەر ناوبردووە، شیعەیان بە دواكەوتەی ئێران و توركمانیان بە شوێن كەوتووی توركیاو تۆرانی، كاتێ‌ دەكەونە راوی كوردە فەیلیەكانی بەغدا یەكەمین كارێ‌ كە بەرانبەریان دەیكەن، ناسنامەی عیراقی بوونیان لێوەردەگرنەوەو بە ئێرانیان لە قەڵەم دەدەن، لە ساڵی 1987یش بەرانبەر تەواوی كوردستان، بە تایبەت گوندنشینان هەر ئەو كارە دەكەن، بەڵام بە شێوەیەکی تر، بڕیارەكە بەو جۆرەیە ئەوەی بەشداری سەر ژمێری 1987ی نەكرد بێ‌ بە عیراقی ناناسرێ‌ و هەموو مافێكی عیراقی بوونی لێوەردەگیرێتەوە، ئەگەر خوێنەر بگەڕێتەوە بۆ بڕیارەكانی پێشتر، بڕیاری ژمارە 80 ی ساڵی 1980، بڕیاری ژمارە 666ی ساڵی 1980 كە هەردوو بڕیارەكە واژوێی سەدامی بەسەرەوەیە، بڕیاری 666كە لە رۆژی 7-5-1980 دەرچووە دەڵێت: «رەگەز نامەی عیراقی لە هەموو عیراقیەكی بە بنەچە بیانی وەردەگیرێتەوە، ئەگەر دەركەوت مەیلی بۆ نیشتمان و گەل و ئامانجە نەتەوەیی و كۆمەڵایەتییە باڵاكانی شۆڕش نیە «هەروەها بڕیاری ژمارە 384ی رۆژی 4-6-1987، تەنها بڕیاری ژمارە 666 بەس بوو بۆ ئەوەی هەزاران كوردی فەیلی لە ماڵ و ژیانی خۆی لە بەغدا دور بخرێتەوەو بە دەستی خاڵی بنێردرێن بۆ ئێران، بە هەزارانیشیان لە نوگرە سەلمان و قەڵای سەلمان و بەغداو شوێنەكانی تر لەناو دران.
پشتگیری عیراقیان دەكرد بۆ لە ناودانی كورد
ئەوەی لە ساڵی 1980 دەرهەق كوردی فەیلی كراوە سەرەتای جینۆسایدێكی ترسناك بووە، بەڵام ئەو دەم  هیچ وڵاتێك دەنگی لێوە نەهاتووە، نە ئەمەریكاو نە یەكێتی سۆڤیەت و نە وڵاتانی دیكەی ئەوروپی، ئەوە وڵاتە عەرەبیەكان هەر باس ناكرێ‌ كە بە هەموو توانایانەوە، پشتگیری عیراقیان دەكرد بۆ لە ناودانی كورد، ئێستا ئەگەر بەوردی بڕیاری 666 بخوێنینەوە، دەبینین نكوڵی لە عیراقی بوونی ئەوان ناكات، «هەر عیراقیەك» بەڵام ئەمە دەبەستێتەوە بە ریشەو بنەچەوە، هەروەها سزاكەش لەسەر ئەوە دەبێ‌ ئەگەر وەلای بۆ گەل و نیشتمان و ئامانجە باڵاكان نەبێ‌، ئەم وەلا و پەیوەستەگیە بە چی پێوانە دەكرێ‌، چۆن بوون و نەبوونی وەلا دەبینرێ‌، ئاخر فەیلیەكان باشترین نمونەی كارو خەبات بوون لە بەغدا، ساڵی 2003 دوای زیاتر لە بیست ساڵ زۆرێك لەوان هاتبونەوە بۆ ئەوەی مافەكانیان وەربگرنەوە، بەڵام زیاتر لە بیست ساڵ بەسەر ئەو مێژوووەدا تێپەڕیبوو.
عەرەبی سونەی عیراقی هیچ تێگەیشتنێكیان بۆ لێبوردەیی نیەو هەر ئەوەندەی دەستیان رۆیشتووە هەموو ستەمێكیان بەرانبەر ئەوانی تر كردووە، تەنانەت لەو سونانەش چاوپۆشیان نەكردووە كە بەعس و سەدامیان قەبوڵ نەبووە، لە راستیدا ستەمكاری لە عیراقدا هەر لە بیستەكانی سەدەی بیستەمەوە دەست پێناكات و مێژووویەكی دوورو درێژی هەیە، ستەمكاری لەم ناوچەیەدا دەگەڕێتەوە بۆ هەزاران ساڵ لەمەوبەر،  ئاوڕدانەوە لەو مێژوووە راستی ئەم نووسینە دەردەخات، كتێبەكەی باقر یاسین «مێژووی ریشە كێشكردن لە عیراق» زۆر چیرۆك و كارەساتی خوێناوی دەگێڕێتەوە.
زەحمەتە بە ئاسانی فێری لێبوردەیی بێت
ئەوەی كە مایەی هەڵوەستەیە ئەو راستیەیەكە عەرەبی عیراقی زۆر بایەخیان بە لێبوردەیی نەداوە نەك ئەوە زۆریشیان بەلاوە گرنگ نەبووە، ببنە خەڵكی مەدەنی و هەمیشە وەك خێڵ و بنەماڵەو هۆزگەلی جیا جیا ماونەتەوەو بەردەوامیش ناكۆكی لە نێوانیاندا هەبووە، تا بەعسیش نەهاتبوو هێندە بایەخیان بە خوێندن و خوێنەواری نه‌ده‌دا، قسەیەكی سەدام هەیە دەڵێ‌ «ئێوە هەموو پێپەتی بوون من فێری ژیان و جل لەبەر كردنم كردن، تا ساڵانی 1960یش لە كەركوك و دەوروبەری بە عەرەب دەگوترا عەرەبی پێپەتی، ئەوەی جێی سەرسوڕمانە عەرەب لەناو خێلەكانی خۆیاندا تەنانەت بە چاوی زۆر كەمیش سەیری ژن دەكەن، تا كۆتایی نەوەدەكانی سەدەی بیست و سەرەتای سەدەی بیست و یەكەمیش عەرەبی حەویجە كە دەهاتن بۆ كەركوك ئەگەر ئۆتۆمبیلەكە تەنیا  لێخوڕەكەشی تێدا بوایە ژنەكەی دەخستە دواوە، واتە زۆر كەم رێك دەكەوت ژن لە پێشەوە سەر بكەوێ‌.
ئەمجۆرە لە عەرەب زۆر زەحمەتە بە ئاسانی فێری لێبوردەیی بێت، بۆیە بە بڕوای من ئەمە بۆ عەرەب كاتێكی زۆرتری دەوێ‌، لەگەڵ ئەوەش دەشێ‌ جیاوازی عەرەب لە شوێنێ‌ بۆ شوێنێ‌ ببینین، بۆ نمونە عەرەبی تونسی و مەغریبی جیاوازیان زۆرە لەگەڵ عەرەبی عیراقی و سعودی.
*فۆتۆ: هێمن گۆپتەپەیی
بۆچوون