Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2016/05/12 11:48
نوسەر: جینۆسایدی کورد

ئەنفال و لێبووردەیی ‌، بەشی كۆتایی

لەتیف فاتیح فەرەج‌

به‌شی سێزده‌یه‌م و کۆتایی
لێبوردەیی دێتە دی ئەمە پەیوەندی بەوەوە نیە كە راستییەكان نەگێڕینەوە، یان بیانگێڕینەوە، لێبوردەی كاتێ‌ دێتە دی كە ستەمكاری ئیدی كۆتایی هاتبێ‌، كە تاوانبارە گەورەكان دادگایی كرا بن و قەرەبوكردنەوە پیادە كرابێت، بۆ ئەوەی لێبوردەیی تەواو بێتە دی داوای دادگایی كردنی تاوانبارانی سەرەكی پێویستە:
یەكەم: بڕیارەكانی دادگا جێبەجێ‌ بكرێ‌، ئەو بڕیارانەی لە دوای سزادانی تاوانبارانەوە دەردەچن، وەك پرسی قەرەبوكردنەوە، داوای لێبوردن كردن.
دووەم: لیژنەكانی دەرخستنی راستی بۆ تۆماری هەموو هەقیقەتەكان دەبێ‌ بەردەوام بن، ئەم لیژنانە كاری گەورە دەكەن بە ئارشیف كردنی وردو درشتی رووداوەكان.
سێیەم: بایەخدان بە كردنەوەی مۆزەو مۆنۆمێنت و ناوەندەكانی گێڕانەوە، تایبەتمەندی دان بە گێڕانەوە، تۆماركردنی گێڕانەوەكان و بەردەوام لێدانەوەیان.
چوارەم: بایەخدان بە فیلم و رۆمان و چیرۆك و پرسە هونەرییەكان، هەڵوەستە كردن لەسەر هەر بابەتێك كە مرۆڤ ناچاری ئەوە دەكات بە دیاریەوە رامێنێ‌، كەسمان توانیومانە بە وردی خوێندنەوە بۆ ئەو ئامێز پیاكردنەی عومەری خاوەر بە كۆرپەكەیدا بكەین، باوكایەتی لەوێ‌ چی دەگەیەنێ‌، بەراوردێكی نێوان ئەو فۆتۆ تراژیدیەو چامەی «بۆ هیوای كوڕم»ی عەبدوڵڵا گۆرانمان كردووە، ئایە ئەمانە هەموو پێویستیان بە قسە لە سەر كردن نیە، من ئێستاش ئەو دێڕە پڕ لە هەستەی ئەو منداڵە دەمكوژێ‌ كە لە نامەیەكی كورتا دەنووسێ‌:
كوێر هەتا دەمرێ‌ بە تەمای چاوە
منیش تا دەمرم هەر دەڵێم باوە
ئەو مناڵە بە خەونیش بۆی نەلواوە ئامێزی باوك تاقی بكاتەوە، بەشێكی زۆر لە مناڵانی ئەنفالزەدە  لە ئامێزی باوك بێبەش كران، ئەوان باوكیان لە بوسەیە و زەبی و خاننوس و مەزارع و شەنافیەو حەیدەریەو سەلمان كرایە ژێر گڵەوە.
قوربانیە هەمیشەییەكەی مێژوو
قسەیەك ماوە بۆ ووتن: ئایە ئەنفال درێژەی هەیە؟ كیسنجەر كورد بە «قوربانیە هەمیشەییەكەی مێژوو» ناو دەبات  ئەو لە كتێبێكی قەبەدا كە شەفیقی حاجی خدر، بەشێكی كە پەیوەستە بە كورده‌وە كردوویەتی بەكوردی باسی تراژیدیای كوردەكانی باشور دەكات» تراژیدیای كوردەكان بە شێوەیەكی زۆر بە هۆی مێژوو و جوگرافیاوە رویداوە» وەرگێڕانەكە لە 8-4-2014 لە ماڵپەڕی سبەی بڵاو كراوەتەوە، شەفیقی حاجی خدر نووسەر و وەرگێڕێكی دیاری كوردەوه‌ نووسینی جۆراو جۆری هەیە، كە سەرلەبەری نووسینەكە دەخوێنێنیتەوە چەند خاڵێكت بۆ دەردەكەوێ‌، لەوانە:
یەكەم: ساویلكەیی و خۆشباوەڕی كورد، راستی هینری كیسنجەر نایەوێ‌ راستەوخۆ ئەوە بڵێ‌، بەڵام كە بەوردی نووسینەكە دەخوێنیتەوە ئەوەت بۆ دەردەكەوێت، كورد لەبری ئەوەی زۆرتر پشت بە خۆی ببەستێ‌، پشت بە شای ئێران دەبەستێ‌، تەنها یەك دانیشتنی شا لەگەڵ سەدام، ئیدی ئەوەی هەیەو نیە هەرەس دێنێ‌.
دووەم: كورد هەرگیز نەیانتوانیوە گەمەكەری باش بن، هەمیشە گەمە پێكراو بونە، ئەمەش ئازارێكی گەورەیە، هینری كیسنجەر باسی هاوكارییە بەردەوامەكانی ئەمەریكا لە چەك و پارە بۆ كورد دەكات و ژمارەكان دەنووسێ‌، بەڵام هەر ئەو پارەو هاوكاریانە بەس نین بۆ ئەوەی كورد ببنە یاریزانێكی باشی گۆڕەپانەكە.
سێیەم: كوردەكان بەرژەوەندییان لەگەڵ كەسدا نییە تاسەر و زیاتر بەكار هێنراون تا بەكار هێنەر، شا و خەڵكی تریش ئەوەندەی مەبەستیان بووە بە كاریان بێنن، ئەوەندە لە خەمی ئەوەدا نەبوونە كورد دەگاتە چ كەنارێك، ئارام یان خوێناوی.
چوارەم: راستی كورد خۆیشی نەیزانیوە داوای چی دەكات، چ جۆرە خۆ بەڕێوەبەری و ئۆتۆنۆمییەك، چۆن بەشداری بەڕێوە بردن دەكات لە عیراق، هەموو ئەمانە وەڵامیان نەبووە، بۆیە ئەوەی كیسنجەر ناوی ناوە تراژیدیا، زۆر ناوێكی دروستە.
ئەمە چیرۆكی راستەقینەی ئینسانی كوردە
كورد لە تراژیدیایەكی بەردەوامدا خول دەخواتەوە، ئەوەش بەسە بۆ ئەوەی بڵێین ئەنفال تا ئەو ساتەی تراژیدیاكە كۆتای دێت بەردەوامی هەیە، جارێكیان شانۆگەرییەكی كورتم نووسی، ئەمەم بەستبوویەوە بە بەردەكەی سیزیفەوە، ماڵێكی كەركوكی لە سەر كوردبوون لە كەركوك دەردەكرێن، كوڕێك و پیرە دایكێ‌، ئەوان دەیان ساڵ لەسەر قەڵا ژیاون، كاتێ‌ لە 9-4-2003 بتەكانی سەدام هاڕە دەكەن كوڕەش بە خۆو دایكە پیرو بخچەو پریاسكەوە دەچێتەوە بۆ كەركوك، كە دایكی دەباتە سەرەوە بە كۆڵ، دێتەوە بۆ پریاسكەكەی تا ئەو سەردەخات دایكی غلۆر دەبێتەوە، تا دایكی سەردەخاتەوە پریاسكەو بوخچە غلۆر دەبنەوە، ئیدی ئەمە دوبارە دەبێتەوە، تا كاتێ‌ لە دواجاردا دەگەڕێتەوە لای دایكی شەكەت و ماندوو دەبینێ‌ دایكە گیانی تێدا نەماوەو مردووە، ئەمە چیرۆكی راستەقینەی ئینسانی كوردە، ئەوەش تراژیدیا راستییەكە.
كیسنجەر باسی تراژیدیای ئەو ئینسانە دەكات، لە 1979 لە قەڵای سنە دەكوژرێ‌ و لە نەوەدەكان لە قەڵای كەركوك و لە 2015 لە قەڵای ئامەد، دیارە بەشی ئەم ئینسانە هەر كوشتنە، بۆیە كیسنجەریش زۆر خوێنساردانە باسی ئەو تراژیدیایە دەكات و ئەو هەموو ستەمكارییە ئازاری نادات، بەڵام نابێ‌ بەشداری و دەستی كورد لەو تراژیدیایە نادیدە بگرین، ئەمەش قوربانییەكەی دەستی دیرۆك و جوگرافیایە، ئەوەی كیسنجەر بەو جۆرەی باس دەكات.
كوردستان كەوتۆتە شوێنێكەوە كە هیچ بوارێكیان بۆ لێبوردەیی بۆ نەهێشتۆتەوە، دەوروبەرێك كە سەدان جار لە مێژوودا ئەنفال و جینۆسایدیان كردوە «تەنها ئێزدییەكان 73 جار لە مێژوودا بەر شاڵاوی سڕینەوەو لەناودان كەوتوون». تورك و فارس و عەرەب هەركێ‌ بۆی رەخساوە سەركوتی كردووە، یان لە دژی یەكتر بەكاریان هێناوە، دەوڵەتانی دووریش لەوان باشتریان پێنەكردوون، كیسنجەر لەوێدا وەك ئەمەریكیەك دان بەوەدا دەنێ‌ كە ستەمیان لە كورد كردووە، بەریتانییەكان و فەرەنسیەكانیش لە سایكس بیكۆدا وەڵامی خواستی كوردیان نەداوەتەوە، ئیدی ئەمانە بوونە بە تراژیدیا تاڵەكانی دیرۆك، تا ئەو كاتەی مرۆیی بوون كۆمان دەكاتەوە، تا ئەو كاتەی هەموومان دەچینە دیرۆكەوە، كەس لەبەر هەر هۆیەك ئەوی تر ناچەوسێنێتەوە، ستەمكاری نامێنێ‌ ئەنفال و هۆلەكۆست و كوشتو بڕی ئەرمەن بە تەواوەتی داناخرێن، كاتێ‌ كە ستەمكاریش نەما ئەوان دەبنە تراژیدیای سەر رەفەی كتێبخانەكانی دنیا.
هەموو مەحاڵێك دەكات
ئەوەی زۆر گرنگە بیزانین، ئەوەیە مرۆڤ بونەوەرێكی خۆ بە دەستەوە نەدەرو یاخیە، ئەو بۆ ئەوەی بەردەوامی بدات بە ژیان هەموو مەحاڵێك دەكات، رەنگە چیرۆكی ئەو كچ و كوڕەی لە دوای ئەنفال و لە ئەشكەوتی كونەكەمتیاری ناوچەی جەباری هاوسەرگیریان كرد یەكێ‌ بێ‌ لەو ئازایەتییە بێوێنانەی كە دەكرێ‌ تۆمار بكرێ‌ و بكرێتە فیلم و داستان، من پێشتر ئەم چیرۆكەم بە دوورو درێژی گێڕاوەتەوەو چەندین جار لەسەریم نووسیوە، لەدوای مانگی چواری 1988وە شەش خێزان كە ژمارەیان نزیكەی 40 كەسە دەبنە میوانی ئەشكەوتی كونەكەمتیار لە نێوان گوندەكانی نەورۆز و داربەسەرە، ئەو شەش خێزانە ماوەی 5 مانگ لەو ئەشكەوتەدا دەبن، من دوو جار سەردانی ئەو ئەشكەوتەم كردووە، لافاو بەشێكی زۆری روخاندوە، لەوێ‌ لەو ئەشكەوتەدا باوكی ئەو كچ و كوڕە هاوسەرگیری بۆ مناڵەكانیان دەكەن، ئەوەش گەورەترین بە گژاچوونەوەی ستەمكارییە.
دەشێ‌ لە هەناوی كوشتوبڕ و ستەمكارییەكاندا زۆر چیرۆكی لەم شێوەیە هەبن، تا بە ستەمكارەكان بڵێن ئێوە ناتوانن ژیان رابگرن و ژیان بەردەوامە، بەردەوامی ژیان لەوەدایە دوای هەر ستەمكاری و تاوانێكی گەورە ژیان دەست پێدەكاتەوە، ئەوەش سەرەتای سەرهەڵدانی لێبوردەییەكی سەرتاسەریە بۆ مرۆڤایەتی، مرۆڤایەتییەك كە پەیامبەر و فەیلەسوف و بیرمەند و هونەرمەندەكان خەونیان ئەوە بووە ئاشتی تیا بەرقەرار بێت، ئاشتیەكی ئەوتۆ ئیدی مرۆڤەكان بە خەیاڵیش بیر لە چەوساندنەوەی سڕینەوەی ئەوانی تر نەكەنەوە، تا ئەو كاتە ئەشێ‌ هەموو رۆژێ‌ گوڵ لەسەر گڵكۆی قوربانیەكان دابنێین و لای خۆمانەوە درودیان بۆ بنێرین.
پێویستی بەوە نیە سەر بەرزكەیتەوە بۆ ئاسمان
ئەو رۆژە دێت كە جگە لە هادی عەلەوی و فالح عەبدولجەبار و ئەوانەی كە ئەنفال ئازاری داون و خۆیان عەرەبن، عەرەبی دیكەش نامەی داوای لێبوردن بۆ كورد بنووسێ‌ و نیگەرانی خۆی لەو ستەمكارییە نیشاندات كە باو باپیری بە هەر ناو و بیانوویەكەوە، لە خەڵكانێكیان كردووە، نزیكترین كەسانێك بوونە لەوانەوە، چ لە رووی دراوسێیەتی و نزیكیەوە، چ لە ڕووی ئاین و باوەڕەوە، ئەو عەرەبانەی ئەو رۆژە نامەكانیان دەنووسن رەنگە روو بكەنە ئاسمان و داوای بوردن بكەن، ئەو دەم دەنگێك لە ئاسمانەوە دەبیسرێ‌ «داوای لێبوردن كردن، پێویستی بەوە نیە سەر بەرزكەیتەوە بۆ ئاسمان، داوای لێبوردن لەوانە بكەن كە ئازارتان داون، ئەوانەی  لەسەر كورد بون كوژران، ئەوان لە سەر زەوین لە تەنیشتتانەوە «.
لە كۆتایدا دەمەوێ‌ بڵێم ئەگەر قوربانی درك بەوە بكات ئیدی ستەمكاریی كۆتایی هاتووە، ئەگەر ئەوە بزانێ‌ كە جارێ‌ تر لە شوێنێ‌ تر ستەمكاری سەر هەڵنادات، ئەگەر دڵنیا بێت لەوەی قەرەبووكردنەوەی ئاكاری قوربانی دەكرێتەوە و ستەمكارە گەورەكان بە سزای خۆیان دەگەن، ئەوە قوربانی هەرگیز بیر لە تۆڵە ناكاتەوە، لای قوربانی تۆڵەی گەورە دانپیانانی ستەمكار و پەشیمان بوونەوەیەتی لەوەی كردوویەتی، بەردەوام قوربانییەكان چاوەڕوانی پەشیمان بوونەوەی ستەمكارەكانن، چونكە لە هەناوی قوربانیدا، لە بیر كردنەوەی قوربانیدا، لە هەست و كەوتی قوربانیدا گیانی دڕندانەو تۆڵە كردنەوە وجودی نیە، ئەمە رەنگە زۆر بە رەهای وا نەبێت، بەڵام تا قوربانی ئومێدی بە دادوەری  سەربەخۆو دانپیانانی ستەمكار هەبێت بیرلە تۆڵە كردنەوە ناكاتەوە، تۆڵە كردنەوە لەو پەڕی بێ ئومێدیەوە سەر هەڵدەدات.

* فۆتۆ هێمن گۆپتەپەیی

بۆچوون