Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2016/06/10 16:06
نوسەر: جینۆسایدی کورد

تورک و جینۆسایدى کورد، تاوانێکى فەرامۆشکراو

وتەیەکى پێویست

کاتێک تورکیا هەوڵیدا سنوورى کوردستان ببەزێنێت،ئەو بابەتەم بڵاوکردەوەو داوام لە پەرلەمانى کوردستان کرد کارى لەسەر بکەن،بەڵام هیچ بایەخێکى پێنەدرا،ئێستا کاتێک جینۆسایدى ئەرمەنەکان هاتەوە رۆژەڤ و پەرلەمانى ئەڵمانیا وەکو جینوساید ناساندنى و دانى پیا نا،بەباشم زانى ئەم بابەتە هەمدیس بڵاو بکەمەوە،چونکە هەر لەو ساڵەى جینۆسایدى ئەرمەن کرا،جینۆسایدى کوردیش کراو زیاتر لە 700 هەزار کەس بێ سەروشوێن کرا،ئەرمەن گەلێکى زیندوون لە مافی خۆیان خۆش نەبوون،بەڵام بەداخەوە کورد نەک هەربێکەسە،بەڵکو خۆشى نابێتە کەسى خۆى،داوا لە رۆشنبیران و چالاکوانان و پەرلەمانتارانى کورد لە پەرلەمانى ئەوروپاو رەوەندى کورد لە دەرەوەى وڵات دەکەم ،کە بایەخ بەو بابەتە بدەن و سەرلەنوێ بیوروژێنن و زیندووى بکەنەوە،بۆئەوەى بۆ دنیاى روونبکەینەوە کە ئەو جینۆسایدەى ئێستا تورکیا لەباکورى کوردستان ئەنجامى دەدا ، ماوەى سەد ساڵە بەردەوامە، بۆئەوەى بۆ دنیاى روونبکەینەوە کە تورکیا لە ساڵى 1915 بە تەنیا ئەرمەنەکانى رەشەکوژ نەکرد ،بگرە کوردیشى بە هەمان دەرد برد !ئەوبابەتە پێویستە کارى لەسەر بکریـَت ، تکام وایە کە بەهەند وەربگیرێت و بۆ ئەوەى دڕندەیى تورک بەرامبەر کوردیش،وەکو مەسەلەى ئەرمەنەکان هۆڵى پەرلەمان و کۆڕو کۆبوونەوەکانى کۆمەڵگاى نێودەوڵەتى داگیربکات

د. کامەران مەنتک

دیارە کورد یەکێکە لەو گەلانەى کە تا وەکو ئێستا وەکو پێویست نەیتوانیوە سوود لە مێژووى خۆى وەرگرێ ، جا ئەو سوود وەرگرتنە ج لە لایەنى مەعریفی و عیبرەت وەرگرتنەوە بێت ، یاخود لەرووى بەکارهێنانى رووداوە مێژووییەکان بێت ، وەکو چەکێک دژى ئەو تاوانبارانەى کە تاوانیان بەرامبەر ئەنجام داوە ، هەمیشە بە بزەیەک و ئاورلێدانەوەیەکى دوژمنانى فریوى خواردوە و هەموو شتێکى لە یاد چۆتەوە ، نمونەى هەرە زیندووش مەسەلەى ئەنفال و کیمیابارانى هەڵەبجەو خەم ساردى سەرکردایەتى سیاسى کوردە بەرامبەر تاوانبارانى ئەو مەسەلەیە…

لەرۆژگارى ئەمڕۆماندا ، یەکێک لەو بابەتانەى کە خەریکە بە شێوەیەکى راستەوخۆو ناراستەوخۆ کاریگەرى بەسەر مەسەلەى کوردەوە دەبێت ، مەسەلەى جینۆسایدى ئەرمەنەکانە ، کە تورکەکان لە کۆتایى سەدەى نۆزدەو لە ماوەى جەنگى جیهانى یەکەمدا ئەنجامیاندا ، دواى ئەوەى هەندێک لەپەرلەمانەکانى ئەوروپا دانیان بەو مەسەلەیە نا ، لەوانەش پەرلەمانى فەرەنساو ئیتالیا، لێژنەى کاروبارى دەرەوەى کۆنگریسى ئەمەریکیش ، دەنگى بۆ داو مەسەلەکەى خستە بەردەم کۆنگریس بۆ دەنگدان ، ئەو مەسەلەیە وەک تورکەکان ئاماژەى بۆ دەکەن چارەنووسى یەیوەندیەکانى ئەمەریکى _ تورکى دیار دەکات ، تورک هەوڵ دەدەن مساوەمەیەک لە نێوان ئەو مەسەلەیەو مەسەلەى هێرش نەکردنە سەر حکومەتى هەریمى کوردستان لەگەڵ ئەمریکیەکان بکەن ، چونکە دەنگدانى کۆنگریسى ئەمەریکاش و دان نان بە ئەنجامدانى جینۆسایدى ئەرمەنەکان لە لایەن تورکەکانەوە ، رێگا بۆ ئەوە خۆش دەکات کە ئەم مەسەلەیە رێگاى خۆى بەرەو ئەنجومەنى ئاسایشى نەتەوە یەکگرتوەکان بکاتەوە و بڕیارێک دژى تورکیا دەربچێت ، کە رەنگەجگە لە قەرەبوو کردنەوەى ماڵى ئەرمەنیەکان ، دوارۆژى تورکیاش بەو شێوەیەى ئێستاى بخاتە مەترسیەوە …

ئەوەى ئێمە لێرەدا دەمانەوێ ئاماژەى بۆ بکەین ، ئەوەیە کورد نەک هەر لە کاتى ئێستادا خەریکەدەبێتە قوربانى ئەو مەسەلەیە ، بگرە لە هەمان ئەو کاتەى کەوا تورکەکان ئەرمەنیان جینۆسایدکردوە ، کوردیشیان کردوەو بەسەدان هەزاریان لە هەمان ماوەى مێژوویدا لێ کوشتوون ، کەچى بە داخەوە کورد ئەو مەسەلەیى فەرامۆشکردوەو تاوەکو ئێستا وەکو ئەرمەنەکان ، نەتوانیویەتى بەرگرى لێ بکات و نە سودیشى لێ وەرگرتوە ..تەنانەت تاوەکو ئێستا نەیتوانیوە پەردە لەسەر ئەم تاوانە گەورەى تورکان هەڵداتەوە . ئەمە سەربارى ئەو رەشە کوژیانەى دواى جەنگى جیهانى یەکەم بەرامبەر کوردیان ئەنجامداوە ، لە ژمارە نایەن و ناوچەوانى مرۆڤایەتى شەرمەزار کردوە ، هەرنمونەیەک لەو نمونانە ، بەکارهێنانى چەکى کیمیاویە بەرامبەر شۆڕشگێرانى دەرسیم لە ساڵى 1937.واتە تورک لە مێژووى نوێدا ، چ بە ئاشکراو چ بە نهێنى هەمیشە کاریان بۆ تواندنەوەو لە ناوبردنى کوردان کردوە .

ئاشکرایە جینۆسایدى ئەرمەنەکان لە کۆتایى سەدەى نۆزدەم دەستى پێکرد ، وەلێ تاوانە سەرەکیەکە لەسەرەتاکانى جەنگى جیهانى یەکەم ، واتە لە ساڵى 1915 روویاندا ، ژمارەى قوربانیەکانى ئەرمەن بە گوێرەى سەرچاوەکان دەگۆڕى ، هەندێک بە ملوێنێک و هەندێکى تر بە ملوێن و نیوێک (1)… و هتد دەژمێرن. تورکەکان سەرەتا کاریان بۆ ئەوە دەکرد کە دەستى کوردان بەو تاوانە رەش بکەن ، بەڵام ئەوەیان بۆ نەچوەسەر ،بۆیە کەوتنە پرۆپاگەندەى ئەوەى کەوا کورد بە ناپاک و خائن لەقەڵەم بدەن ، بەم پێیەش دەبوایە سزایان بدەن و تەنانەت لە ناویان بەرن ، سەربارى ئەوەى کەوا ژمارەیەکى یەکجار زۆرى کورد لە ئەنجامى هێرشى دڕندانەى رووسەکان کوژران ، دواى ئەوەى سوپاى تورک کە ناچار بوو بە شکاوى ئەرزەڕۆم جێبهێڵێ ، هەڵیپێچایە سەر کوردەکان و بە خاو خێزانەوە رایگوێزانەوە بۆ ئەنادۆڵ .(2) وەک لە یەکێک لە بەڵگە نامە رەسمیەکاندا هاتوە ، دەبێ خەڵکى پڕ دانیشتوە کوردنشینەکان راگوێزرێن و لە وڵاتى خۆیان دوور بخرێنەوە و لەو ناوچانە نیشتەجێ بکرێن کە تورک نشینن ، بە مەرجێک رێژەیان لەسەرجەم خەڵکانى تورکى ناوچەکان زێتر نەبێت ، مناڵ وز لاوان لەگەڵ خۆیان بەرن و نابێ تێکەڵاوى یەکتر ببن ، هەموو جۆرە پەیوەندى و تێکەڵاویەکیش دەبێ بپچڕێت ، جگە لە تورکى نابێ بە هیچ زمانێکى تر یدوێن ، دەبێ داب و نەریت و رەوشتى خۆیان بگۆڕن ، دەبێ بە کۆمەڵ و بە زۆردارەکى بکرێن بە کورد (3) دەسەڵاتى تورکى بە رەزامەندى سوڵتان ( رەشادى پێنجەم ) کەوتنە دەرکردنى یاساو رێسا بۆ راوەدوونانى کوردان و چەوساندنەوەیان و راگوێزانەوەیان لە زێدى باب و باپیرى خۆیان .بە گوێرەى بەندى (5) ئەو یاسایەى کە بۆ ئەو تاوانەیان داڕشت دەبوایە هەرگیز رێگا بە کوردە راگوێزراوەکان نەدەن بگەڕێنەوە زێدى خۆیان ، دواى جەنگیش وەکو کۆمەڵەى بچووک بچووک لە شارە تورکنشنشینە دوورەکان پەرتەوازە بکرێن ، هەروەها لە بەندى (12) داهاتبوو ، کە دەبێ ژمارەى ئەو کۆمەڵانە لە (300 ) تێپەڕ نەبێت و بەسەر ناوچە جیاوازەکاندا دابەش بکرێن (4) ، تورکیاى لاو ، بە پشت بەستن بە یاساى دابەشکردنى ئیدارى نوێ ، ئەو کوردانەى کە لە مردن رزگار ببون ، لە رۆژئاواى ئەنادۆڵى نیشتەجێکردن وەکو هەوڵیک بۆ چوڵکردنى کوردستان لە کورد ، لە شوێنى ئەوانیش تورکى نیشتەجێًکرد. (5)

باسیل نیکییتن لە کتێبەکەیدا ، کورد توێژینوەیەکى سۆسیۆلۆژى مێژوویى دەڵێت ” پێویستە ئێمە لەو کارە بێدەنگ نەبین کە زۆر کەس لێى بێ ئاگان ، ئەویش دوور خستنەوەى بە کۆمەڵى کوردان لە ماوەى جەنگى جیهانى یەکەمدا لە ژێر پەردەى کشانەوە بەرامبەر لەشکرکێشى رووسەکان ، مەبەستى سەرەکى داماڵینى ناسنامەى نەتەوایەتى کوردى بوو ، ژمارەى ئەو راگوێزراوانە (700)هەزار کورد بوون و کە ژماریەکى زۆریان لە کاتى گواستنەوەدا مردن(6)مێژونوسى گەورەى رووس لازاریڤ لەم روەوە نووسیویەتى ” تورکەکان هەرزوو ئەوەیان بۆ روون بوەوە کەوا کوردەکان بۆ ئەوە گونجاو نین ببنە هاریکارێکى باش بۆ لەناوبرنى ئەرمەنەکان ، بۆیە کەتنە پلاندانان بۆ ئەوەى کورد رووبەرووى هەمان چارەنووسى ئەرمەنەکان بکەنەوە لەساڵانى 1915-1916 تورکیا هەڵسا بە جێبەجێکردنى مەراسیمى سوڵتانى بۆ راگوێزانى کوردەکان لە وناوچانەى کە نزیک بەرەکانى شەڕ بوون بۆ رۆژئاواى ئەنادۆڵ ، واتە بۆ ناوچە تورک نشینەکان بە رێژەى هەر 10 کورد بەرامبەر 100 تورک . لە ماوە جەنگدا نزیکەى 700 هەزار کورد راگوێزرانەوە*، کە لە نیوەیان زیاتر لە رێگا مردن ، بەمەش زۆر لە ناوچەکانى کوردستان بە تەواوى لە خەڵک چۆڵ بوو،(7) بە گوێرەى قسەى شایەتحاڵەکان ئەوانەى بە چاوى خۆیان دیبویان، ئەو ناوچانەى کە دەکەوتنە باشورو رۆژئاواى دەریاچەى وان ، کە نزیکەى 800 هەزار کوردى لێ دەبوو ، بە تەواوى لە خەڵک خاڵى کرابوو ، عەشیرەتى کورد هەبوون بەتەواوى لە ناوچوون (8) میر جەلادەت بەدرخان لەو نامەیەى کە لە ساڵى 1932 بۆ مستەفا کەمال پاشاى ناردوە ، ئەوەى روونکردۆتەوە ، کە دواى ئاگر بەست ئەو خۆى گەڕاوەتەوە ئەستانە ، لە دۆسیەکانى تۆمارکراوەکانى بەڕێەبەرایەتى کۆچبەرى ، ئەوەى بۆ دەرکەوتوە کە (650) هەزار کوردبۆ رۆژئاواى ئەنادۆڵ راگوێزراون ، هاوکات باسى ئەوە دەکات کە خۆى قافلەى ئەو راگوێزراوانەى دیوە ، کە وەک کۆمەڵێک مردوو هاتونەتە بەرچاو(9) جا هەمووشمان ئەو راستەقینە دەزانین کە ئەگەر بە گوێرەى دۆسیە تۆمارکراوەکان ئەو ژمارەیە بوو بێت ، ئەوا لە راستیدا ژمارەکە یەکجار زیاترە ، چونکە دیارە بەشى زۆرى کورد نەک لەو سەردەمە زووەدا ، بەڵکو لەسەردەمانى درەنگتریش ناویان بە رێکى تۆمار نەدەکرا . سەربارى ئەوە هەندێک لەو دۆسیانە وەک بلەج شێرکۆ دەڵێ ئەوە دەردەخەن کە سەرو شوێنى ئەو کوردانەى بە زۆر راگوێزراون ونەو دیار نیە ، وەلێ وەک شێرکۆ دەڵێ ، لاى ئێمەى کورد ون و نادیار نیە ، چونکە بەشێکى زۆرى ئەو خەڵکە سەرماو سۆڵەى زستان کوشتى ، ئەوەى مانەوەش نەگەیشتنە شوێنى خۆیان ، چونکە تورکەکان کوشتیان .(10) جەمال پاشا یەکێک لە ئەستوندە سەرەکیەکانى سێکوچکەى ئیتحادو تەرەقیەکان ، ئەو کەسەى کە عەرەبەکان بە جەمال پاشاى خوێنڕێژى ناو دەبەن ، زۆر بە راشکاوى دان بەو تاوانەى گەورەیە دەنێت کاتێک بەرگرى لە خۆیان دەکات بەرامبەر تاوانبارکردنیان بە جینۆسایدى ئەرمەنەکان ، جەمال پاشا لە یاداشتەکانید نوسیویەتى ” گریمان (600 ) هەزار ئەرمەن لە رێگادا لە برسان و ماندوێتى مردوون ، وەلێ هیچ کامێک لە ئێوە دەزانێ لە ویلایەتەکانى تەرابزوون و وان و بەدلیس و ئەرزەرۆم چەند کوردو تورک کوژراون ؟ من لێرەدا بڕیار دەدەم کە ژمارەى کوردو تورکەکان گەلێک لە ملوێن و نیوێک زیاترە.(11) ئاشکرایە جمال پاشا ناوى تورکى هەر بۆ ئەوە هێناوە تا ئەو جینۆسایدەى دژ بە کوردان تێدا بزر ، ئەگینا وەک دیارە ئەو ناوچانەى ئەو باسى دەکات ، ناوچەى کوردین و لەو سەردەمەدا ژمارەیەکى کەم تورکى تێدا بوە ، وەک دەردەکەوێت پلانەکە بە شێوەیەکى سەرەکى بۆ پاکتاوکردنى رەگەزى کورد دانراوە ، بۆیە ئەو قوربانیانەى کە جەمال پاشا ناویان دێنى کورد بوون ، نەک کوردو تورک .

هەموو ئەوانەى لەسەرەوە ئاماژەمان بۆ کرد ، ئەو راستیە دەردەخەن کەوا لە پاڵ جینۆسایدى ئەرمەنەکان ، تورکەکان بە شێوەیەکى پلان بۆ دارێژراو کوردیشیان جینۆساید کردوە ، بەڵام کەس وەکو ئەرمەنەکان لەسەر کوردەکان بە دەنگ نەهاتوەو کوردیش خۆى لێ بێدەنگ کردوە ، ئەو رەفتارانەى تورکەکان بئەرامبەر کورد ئەنجامیان دا ، بە هەموو پێوەرێکى یاسایى بە تاوانى جینۆساید لەقەڵەم دەدرێت ، جا ژمارەى قوربانیەکان ئەگەر ، (700 ) هەزار یاخود(650 ) هەزار ، یاخود ملوێن و نیوێک بێت ، هیچ لەو راستیە ناگۆڕى َ کەوا تورکەکان ، وەک چۆن هەوڵیان دا ئەرمەنەکان قڕ بکەن ، بە هەمان شێوە کاریان لەسەر لە ناوبردن و تواندنەوەى کوردیش کردوە ، ئەرمەن دواى ئەو ماوەیە چانسى مێژوویى خۆیان بۆ لواو دەوڵەتى نەتەوەیى خۆیان دروست کرد ، بەم چەشنە لەبن دەستى جەلادە تورکەکان دەربازیان بوو ، بەڵام دیارە کورد ئەم چانسەیان بۆ هەڵنەکەوت و بە ماوەى زیاتر لە (70 ) ساڵى رابردوو لە عومرى کۆمارى تورکیاى نوێ ، ئەو کردارى جینۆسایدە بەرامبەر بە گەلى کورد بەردەوام بوە ، دیارە ئێستاش تورک لەشکرکێشیان کردۆتەوە سەر سنوورەکانى کوردستان و دەیانەوێ کورد بەیەکجارى لەناوبەرن ، بۆیە ئێستا لە هەموو کاتێک زیاتر لەسەر رۆشنبیرانى کورد پێویستە ، بە تایبەتى ئەوانەى دەستیان دەگاتە ئەو ئەرشیفانەى کەوا ئەو دۆکیومێنتانەى پەیوەست بەم تاوانەیان تیادا دەست دەکەوێت ، بەڵگەنامەى پێویست کۆ بکەنەوە ، بۆ تاوانبار کردنى تورک بە جینۆسایدى کورد ، وەکو ئەرمەنەکان ئەم مەسەلەیە بگەیەننە بوارە نێو دەوڵەتیەکان و با خوێنى ئەو سەدان هەزار کوردە بە فیڕۆ نەچێت ، کە بوونە قوربانى تورکەکان ، کار بۆ ئەوە بکرێ کە ئەو مەسەلەیە بدرێتە دادگاى تاوانەکانى نێو دەوڵەتى ، یاخود وەکو جینۆ سایدى ئەرمەنەکان ، جینۆسایدى کوردانیش لە لایەن پەرلەمانەکانى دنیادا بەرەسمى بناسرێت ،لە راستیدا لەسەر سەرکردە سیاسیەکانى کورد پێویستە بە گەرمى ئاوڕ لەو بابەتە بدەنەوەو کارى سیاسى لەسەر بکەن ، هاوکات ئەمە ئەرکێکى گرنگى پەرلەمانى کوردستانەو پێویستە ئەو بابەتە بە جدى وەربگرێت کار بۆ ئەوە بکرێت کەرەسەى ئەو بابەتە تەواو بکات و کاررایى یاسایى بۆ وەرگرێت!

سەرچاوەکان

1- بۆ زیاتر زانیارى بڕوانە ، د. کمال مڤهر احمد ـ کوردستان لە ساڵەکانى جەنگى جیهانى یەکەمدا)

2- جلیلى جلییل واخرون ، الحرکە الکردیە فی العێر الحدیپ ،ترجمە : عبدى حاجى ، الگبعە الاولى ، دار الرازى ، بیروت ، 1992 ، ێ92

3- عەزیز شەمزینى ،جولانەوەى رزگارى نیشتمانى کوردستان ، وەرگێڕانى : فەرید ئەسەسەرد ، بڵاوکراوەکانى سەنتەرى لێکۆڵینەوەى ستراتیژى کوردستان ، چاپى سێیەم ،1998 ، ێ 100 .

4- جلیلى جلیل و اخرون ، س .پ ،ێ92.

5- زنار سلوپى ، فی سبیل کردستان ، مژکرات ، ترجمە : ،ر.على ، رابگە کاوا للپقافە الکوردیە ، الگبعە الاولى ، دار الکاتب ، بیروت ، 1987 ،ێ47.

6- باسیل نیکیتین ، الکرد، دراسە سوسیولوجیە وتاریخیە ،ترجمە :د.نورى گالبانى ،الگبعە الپالپە ،دار اراسـ اربیل ،2004 .ێ234.

* بۆ زیاتر زامیارى بڕوانە ، کامەران مەنتک ، کوردستان لە نێوان ململانێى نێودەوڵەتى و ناوچەییدا ، توێژینەوەیەکى ئابورى سیاسى 1890-1932 .

7- د.ولید حمدى ،الکرد وکردستان فی الوپائق البریگانیە ، دراسە تاریخیە وپائقیى ، ێ22

8- م.س لازاریف واخرون ، تاریخ کردستان ، ترجمە : عبدى حاجى ،الگبعە الاولى ، دار سبیریز للگباعە والنشر ، ێ180 .

9- الامیر جلادت بدرخان ، رسالە الى رئیس جمهوریە ترکیا ، حچرە الغازى مێگفى کمال باشا ، ترجمە : روشن بدرخان ،ێ18

10- بلەج شێرکۆ ، کێشە مێژینەو ئێستاى کورد ، وەرگێڕانى : محەمەد حەمە باقى ، چاپى سێیەم ، 1993 ،ێ60 .

11- (مژکران جمال پاشا السفاح ، تعریب على احمد شکرى ،مگبعە دار البێرى ، بغداد ، 1963 ،ێ324

 

بۆچوون