Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2016/08/01 18:35
نوسەر: جینۆسایدی کورد

سه‌لماندنى تاوانه‌كانى داعش وه‌ك تاوانى جینۆساید

سه‌لماندنى تاوانه‌كانى داعش وه‌ك تاوانى جینۆساید

ته‌هاسلێمان
نووسه‌رو شاره‌زا له‌ بوارى جینۆسایدو ئه‌نفال
به‌وردبوونه‌وه‌و سه‌رنجدان له‌تاوانه‌كانى رێكخراوى تیرۆریستى ئیسلامى داعش، ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و راستیه‌ی له‌ 3/8/2014 له‌دوای هێرشه‌كانیان، بۆسه‌ر قه‌زای شنگال‌و پێكدادانی نێوان هێزی پێشمه‌رگه‌و چه‌كدارانی داعش، 30 هه‌زار دانیشتووی ئه‌و ناوچه‌یه‌ روویان له‌ناوچه‌كانی هه‌رێمی كوردستان كرد، به‌تایبه‌تی كه‌مپی «باجد كه‌ندالا» له‌پارێزگای دهۆك‌و ژماره‌یه‌ك شارۆچكه‌ی تر وه‌ك شێخان‌و تلكێف.
نزیكه‌ی له‌ 25%ی دانیشتووانی شنگال توانیان له‌ شنگال ده‌ربچن، له‌كاتێكدا نزیكه‌ی 75%ی كه‌ ده‌كاته‌ نزیكه‌ی 200 هه‌زار كه‌س له‌ناو قه‌زای شنگال مابوون، روویان له‌چیای شنگال كرد بۆئه‌وه‌ی له‌چه‌ته‌كانی داعش رزگاربن، كه‌ زۆرینه‌یان له‌دانیشتووانی قه‌زای شنگال‌و سنون‌و چه‌ند گوندێكی سه‌ر به‌قه‌زای شنگال بوون، ئه‌وانه‌ی له‌سه‌ر چیای شنگال بوون له‌ 95%ی له‌ ئایینی ئێزدی بوون‌و 5%ی شیعه‌و كریستیان‌و له‌ 40%ی منداڵ‌و له‌ 2% ی له‌ته‌مه‌نی سه‌رووی 60 ساڵه‌وه‌ بوون.
به‌ هه‌زاران ئێزدی‌و مه‌سیحی‌و شه‌به‌ك، تا ئه‌مڕۆ چاره‌نووسیان نادیاره‌، ژماره‌یه‌ك كه‌ تائێستا ئاماری ته‌واو له‌به‌رده‌ست نییه‌ به‌كۆمه‌ڵ كوژراون‌و رووفاتى به‌شێكیان له‌گۆڕی به‌كۆمه‌ڵ دۆزراونه‌ته‌وه‌، كه‌ له‌دوای ده‌ستگیركردنیان له‌لایه‌ن داعشه‌وه‌ كۆمه‌ڵكوژكوژراون. به‌سه‌دان ئافره‌تی كوردی ئێزدی رفێنراون كه‌ تائێستا ژماره‌ی ته‌واوو راست له‌به‌رده‌ست نییه‌، سه‌رچاوه‌كانیش ده‌ڵێن نزیكه‌ى 7000 كه‌سن، تائێستاش نزیكه‌ی « 2500 بۆ 3000» كه‌س له‌وانه‌ رزگاركراون، زۆرینه‌یان ئافره‌تن‌و ته‌مه‌نیان له‌چه‌ند مانگییه‌وه‌ تا موالیدی 1922ی تێدایه‌و زۆرینه‌یان له‌دایكبووی 1980و 1990و 2000-كانن، پیاوه‌كانیش له‌دایكبووی 1953ی تێدایه‌ تاده‌گاته‌ ته‌مه‌نی خوار یه‌ك ساڵ‌و بگره‌ چه‌ند مانگێك.
داعش و جینۆساید
بێگومان تاوانه‌كانی داعش چه‌ندین كاریگه‌ری‌و لێكه‌وته‌ی جیاجیایان به‌دوای خۆیاندا هێناوه‌و ده‌هێنن، كاردانه‌وه‌ی جیاجیا دروست ده‌كه‌ن. له‌سنووری پارێزگای موسڵ به‌گشتی‌و شنگال‌و ده‌وروبه‌ری به‌تایبه‌ت، وه‌ك «باری ئابووری، خاك‌و ده‌شته‌ به‌پیته‌كه‌ی، په‌ره‌سه‌ندنه‌كانی‌و لایه‌نه‌ دواكه‌وتووه‌كانی، ژیانكردن له‌و پانتاییه‌، باری ئه‌منی، هه‌ژاری‌و لێكه‌وته‌كانی، كاریگه‌ری تاوانه‌كانی داعش وه‌ك تاوانی جینۆسایدو لایه‌نه‌ نه‌رێنییه‌كانی، خوێندن‌و خوێنده‌واری، خزمه‌تگوزارییه‌كان، نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌كانی پاش تاوانه‌كان، كاریگه‌رییه‌ ئابووری‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی پاش تاوانه‌كان، كاریگه‌رییه‌ ئایینییه‌كانی پاش تاوانه‌كان، كاریگه‌رییه‌ سیاسییه‌كانی پاش تاوانه‌كان، له‌سه‌رووى هه‌موویانه‌وه‌ پرسى پێكه‌وه‌ ژیان و ئاشتى كۆمه‌ڵایه‌تى»و هتد كه‌ پێویسته‌ به‌وریایی لێزانییه‌وه‌، به‌پشت به‌ستن به‌ئامارو داتاكانی به‌رده‌ست مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ بكرێت.
گووندى كۆجۆ وه‌ك نموونه‌
گوندى كۆجۆ كه‌ گوندێكى ئێزدى نشینه‌و به‌شێوه‌یه‌كى زۆر دڕندانه‌ تاوانى كۆمه‌ڵكوژى ئێزدییه‌كانى له‌لایه‌ن داعشه‌وه‌ تێدا ئه‌نجامدراوه‌. سه‌ید به‌شار حولوعلو، ده‌ڵێ: رۆژى 3-8-2014 هه‌واڵى ئه‌وه‌مان بیست كه‌ له‌شه‌نگال روویدا، بۆیه‌ رۆیشتم بۆ میوانخانه‌كه‌ى “ئه‌حمه‌د جاسۆ”، له‌ رێگا شێخ “خودێد”ه‌م بینى و له‌ میوانخانه‌كه‌ش ریش سپیه‌كان كه‌ له‌وێ بوون، ئه‌وانیش “محمود جه‌لۆ، سه‌عید جه‌زاع، حه‌جا خدێده‌، حاجى به‌شار، خدر مه‌تۆ، اوسف مه‌تۆ”بوون.
هه‌موان داوایان له‌ “ئه‌حمه‌د جاسۆ” شێخى گونده‌كه‌ كرد، په‌یوه‌ندى بكات به‌ شێخ و سه‌رۆك تیره‌ عه‌ره‌بیه‌كانى ناوچه‌كه‌، بۆ دۆزینه‌وه‌ى چاره‌سه‌رێك بۆ خه‌ڵكه‌كه‌. له‌م كاته‌دا هه‌ریه‌ك له‌ “رفو مكرى، داود كجى، محل ئامان” ده‌یانه‌ویست هه‌ڵبێن بۆ چیاى شه‌نگال.
دواى ئه‌وه‌ “مه‌حمود جلو” رۆشته‌ به‌رزترین خانووى گوونده‌كه‌و بانگى خه‌ڵكه‌كه‌ى كردو وتى”: خۆتان ئاماده‌ بكه‌ن بۆ داكۆكى له‌ گونده‌كه‌و پارێزگارى له‌ كه‌رامه‌تتان بكه‌ن، رێگه‌ مه‌ده‌ن دووژمن له‌ گونده‌كه‌مان نزیك بێته‌وه‌”.
شاهیدحاڵه‌كان جه‌خت له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ به‌شێك له‌ دانیشتوانى گونده‌كه‌ له‌ رۆژى 3-8-2014 له‌ماڵ ده‌رچوون و به‌ره‌و چیا رۆشتوون، به‌شێكیان گه‌شتوونه‌ته‌ چیاو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ به‌شێكیان نه‌یانتوانیوه‌ بپه‌ڕنه‌وه‌و داعش ده‌ستگیرى كردوون و گه‌ڕێنراونه‌ته‌وه‌ بۆ ناو گونده‌كه‌.
نایف جاسۆ، ته‌مه‌ن 1957 برای سه‌رۆكی عه‌شیره‌تی مه‌نده‌كانی “ئه‌حمه‌د جاسۆ” و دانیشتووی گوندی كۆجۆ، به‌م شێوه‌یه‌ باسی رووداوه‌كه‌ی كۆجۆ ده‌كات و ده‌ڵێ‌”: خه‌ڵكی كۆجۆ له‌ ڕۆژی 3-8-2014 به‌ره‌و چیا له‌ گونده‌كه‌وه‌ ده‌رچوون، به‌شێكیان گه‌یشتن و به‌شه‌كه‌ی تر ده‌ستگیركران و به‌شێكی تریش گه‌ڕانه‌وه‌ نه‌یانتوانی بپه‌ڕنه‌وه‌ بۆ چیا.
بۆ ڕۆژی دووه‌م واته‌ 4-8-2014 ئه‌میری داعشه‌كان “ئه‌بو حمزه‌ خاتوونی” له‌ گه‌ڵ “خه‌لیف ئه‌ل عائد” كه‌ عه‌ره‌بی گوندی “به‌سكی ” له‌ عه‌شیره‌تی “ئه‌ل مه‌یتوته‌” بوو هاتن بۆ گونده‌كه‌، داوایان له‌ دانیشتوانی گونده‌كه‌ كرد چه‌كه‌كان ته‌سلیم بكه‌ن، چه‌كێكی زۆر له‌ ناو میوانخانه‌ی گونده‌كه‌ كۆكرایه‌وه‌و هه‌مویان بردو پێیان وتین”: هیچ ترستان له‌ یه‌رنیه‌و سێ‌ ڕۆژ مۆڵه‌تیان بۆ داناین یان ئیسلامبوون یان كوشتن”.
ڕۆژێك دوای ئه‌وه‌ په‌یوه‌ندیم كرد به‌ ئه‌حمه‌د جاسۆی برامه‌وه‌و پێیوتم”: ئه‌بو حه‌مزه‌ خاتوونی له‌ گه‌ڵمان دانیشت، منیش له‌ رێگای ته‌له‌فۆنه‌كه‌وه‌ سڵاوم لێكردو وتم ئێمه‌ عه‌شیره‌تێكی ئاشتیخوازاین و په‌یوه‌ندیمان به‌هێزه‌ له‌گه‌ڵ عه‌شایه‌ری عه‌ره‌بی، به‌م شێوه‌یه‌ وڵامی دامه‌وه‌و وتی”: ئه‌حمه‌د بۆكاری چاكه‌ هه‌موو شتێك ده‌كات”.
ئه‌حمه‌د جاسۆ ده‌ستى به‌ جوڵه‌ كرد له‌ گه‌ڵ سه‌رۆك عه‌شیره‌ته‌ عه‌ره‌به‌كان، شاندێكی پێكهێنا له‌ “12” كه‌س كه‌ هه‌ریه‌ك له‌ ” محمود خاتوونی، مه‌حمه‌د حه‌مادی شمری، مالك نوری جارالله‌، زه‌ید خه‌له‌ف جاسم، حاچم مونیف ئه‌ل حه‌روش، سالم ملا عه‌لو، ره‌ئیس فه‌خز ئه‌ل دۆشان ئه‌ل شه‌مری، سه‌رحان ئه‌ل ته‌حان” و كۆمه‌ڵێكی تر.
شانده‌كه‌ به‌رێكه‌وتن بۆ موسڵ و په‌یوه‌ندییان به‌ برای والی موسڵه‌وه‌ كرد، به‌ڵام ده‌رفه‌تی دیداریی نه‌دان و داواكه‌یانی ره‌تكرده‌وه‌ به‌ هۆكارو پاساوی سه‌رقاڵبوونی به‌ جه‌نگه‌وه‌، دوای دوو ڕۆژ په‌یوه‌ندییان كرده‌وه‌و وتی”یسیر خیر”، “10” ڕۆژ مۆڵه‌تیان ده‌ده‌ینێ‌ بۆ راگه‌یاندنی رای خۆیان، مۆڵه‌ته‌كه‌ ڕۆژی 13-8-2014 كۆتایی هات و سه‌رۆك عه‌شیره‌ته‌ عه‌ره‌به‌كان ئاگاداریان كردین و وتیان”: ئه‌مه‌ ده‌قی قسه‌كانی والیه‌، ئێمه‌ له‌م قسانه‌ مورتاح نین”، له‌م ماوه‌یه‌دا داعشه‌كان ده‌هاتن بۆ میوانخانه‌، من و براكه‌م ئه‌حمه‌د جاسۆ له‌ په‌یوه‌ندیدا بووین له‌ گه‌ڵ سه‌رۆك عه‌شیره‌ته‌ عه‌ره‌به‌كان و خێرخوازان، به‌ مه‌به‌ستی دۆزینه‌وه‌ی ده‌ره‌چه‌یه‌ك بۆ كێشه‌كه‌.
هه‌ندێ‌ خه‌ڵك په‌یوه‌ندییان پێمانه‌وه‌ كردو وتیان”: له‌ خه‌ڵكی كۆجۆ بوراون نایانكوژن، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندییان به‌ “ئه‌حمه‌د جاسۆ” ی برامه‌وه‌ كردو پێیان وت: هه‌واڵێك هه‌یه‌ به‌ڵام زۆر لێی دڵنیا نین”، هه‌ر له‌م كاته‌دا په‌یوه‌ندیم به‌ یه‌كێك له‌ شێخه‌ عه‌ره‌به‌كانه‌وه‌ كرد كه‌ له‌ناو شانده‌كه‌ بوو، وتی”: ئه‌م داعشانه‌ نه‌ متمانه‌یان پێده‌كرێ‌ ونه‌ڕێزی سه‌رۆك عه‌شیره‌ته‌كان و خاوه‌ن تواناكان ده‌گرن”.
نایف جاسۆ وردتر باسی ده‌كات و ده‌ڵێ‌”: خه‌ڵكه‌كه‌یان ئاگاداركرده‌وه‌ ده‌ربچن بۆ سه‌رئیش و كاره‌كانیان، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی والی مۆڵه‌تی 10 ڕۆژی داناوه‌، هه‌روه‌ها رێگای نێوان قه‌زای به‌عاج و كۆجۆیان كرده‌وه‌، منیش ئۆتۆمبێلێكی جۆری “كیا”م باركرد له‌ خۆراك به‌ره‌و گونده‌كه‌، ڕۆژی 13-8-2014، ئه‌وان داعشه‌كان له‌ ماڵی “ئه‌حمه‌د جاسۆ” خاڵێكی پاسه‌وانیان هه‌بوو، مامه‌ڵه‌شیان خراپ نه‌بوو له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی گونده‌كه‌.
ڕۆژی پێنج شمه‌ په‌یوه‌ندیم كرد به‌ ئه‌حمه‌د جاسۆی برام و پێم وت ئایا دوای ته‌واو بوونی مۆڵه‌ته‌كه‌ هاتوون؟ له‌ وڵامدا وتی “نا..
ترسه‌كه‌م زیادی كردو ته‌ئكیدم لێی كرده‌وه‌و وتم”: به‌یانی هه‌ینیه‌، دوای نوێژ چاره‌نوستان یه‌كلایی ده‌بێته‌وه‌؟ به‌ڵام دڵم ئارام نه‌ده‌بوه‌وه‌و دڵنیا نه‌بووم ده‌موت “خودایه‌ له‌ ڕۆژی هه‌ینی بمانپارێزه‌”، هه‌وڵمدا په‌یوه‌ندی به‌ هه‌ندێ‌ كه‌سایه‌تیه‌وه‌ بكه‌م، به‌ڵام “ئه‌حمه‌دی برام”به‌بێ‌ پێشینه‌ ده‌یانوت دڵنیابه‌ هیچ شتێك روونادا، منیش پێموتن مادام ئه‌وان وه‌فایان بۆ به‌لێنه‌كه‌ی خۆیان نه‌بوو، خێر له‌م مه‌سه‌له‌یه‌دا نیه‌. هه‌روه‌ها ئه‌حمه‌دی برام جه‌ختی كرده‌وه‌و وتی”: من به‌م شێوه‌یه‌ قبوڵ ناكه‌م یان ده‌رمان بكه‌ن بۆ چیا یان مردن، چونكه‌ له‌ حاڵه‌تی مانه‌وه‌مان به‌م شێوه‌یه‌ خه‌ڵك پڕو پاگه‌نده‌ بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌و ده‌ڵێن بوینه‌ته‌ موسڵمان، ئه‌مه‌یه‌ من قبوڵی ناكه‌م له‌ خۆم و له‌ ناوبانگم، شه‌هید ده‌بم له‌پێناو ئاینه‌كه‌م له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی پڕوپاگه‌نده‌ بكرێ‌ لێره‌و له‌وێ‌.
نایف ده‌ڵێ‌: ڕۆژی هه‌ینی 15-8 كاتژمێری نۆو نیوی به‌یانی پرسیارم له‌ ئه‌حمه‌دی برام كرد، پێی وتم هیچی نوێ‌ نیه‌، دۆخه‌كه‌ وه‌ك خۆیه‌تی. پێم وت: ئه‌مڕۆ من ره‌ش بینم. وڵامی دامه‌وه‌و وتی”: مه‌ترسه‌ انشاالله‌ هیچ نیه‌.
هه‌روه‌ها ده‌ڵێ‌”: دوای یه‌ك كاتژمێر په‌یوه‌ندیم به‌ كوڕه‌كه‌مه‌وه‌ كرد؟ پێم وت چی ده‌كه‌ن؟ ئه‌و پێیوتم “: خه‌ریكم گاز ده‌كه‌مه‌ ناو مولیده‌ی كاره‌بایی گونده‌كه‌، ئێمه‌ له‌ گفتوگۆدا بووین، پێیوتم باوكه‌ ئه‌وه‌ هێزێكی زۆری داعش هاتنه‌ ناوگونده‌كه‌وه‌، ژماره‌ی ئۆتۆمبێله‌كان زۆرن، ترس دایگرتم و پێشووتر هه‌ستم به‌مه‌ كردبوو، دووباره‌ په‌یوه‌ندیم به‌ ئه‌حمه‌دی برامه‌وه‌ كرده‌وه‌، پێیوتم ناتوانم قسه‌ت له‌گه‌ڵ بكه‌م چونكه‌ ئه‌وان له‌ میوانخانه‌كه‌م دانیشتوون و شه‌ڕ له‌ ده‌م و چاویان ده‌بارێ‌، خوا خۆی بمانپارێزێ‌، دوای ئه‌وه‌ موفیدی كوڕم وتی”: هه‌موو خه‌ڵكه‌كه‌یان ئاگاداركردوه‌ته‌وه‌ له‌ قوتابخانه‌كه‌ كۆببنه‌وه‌”.
ئیتر له‌ له‌قوتابخانه‌ “دواناوه‌ندى كۆجۆ” كۆیان ده‌كه‌نه‌وه‌ “ژن و مناڵ به‌جیا، پیاوى پیرو گه‌نج به‌جیا”. پیاوه‌كان له‌ “16” گۆڕى به‌كۆمه‌ڵدا كۆمه‌ڵكوژده‌كه‌ن و دواى ئه‌مه‌ش، كچ و ژنه‌ گه‌نجه‌كان جیاو ژنه‌ به‌ته‌مه‌نه‌كانیش به‌ جیاو مێرد مناڵه‌ نێرینه‌كانیش به‌جیا بۆ شوێنى جیاجیا ده‌به‌ن.

ده‌ره‌نجام

لێره‌وه‌ هه‌وڵده‌ده‌ین ئه‌وه‌ سه‌لمێنین كه‌ ئایا ئه‌وه‌ى داعش دژى ئێزدییه‌كان ئه‌نجامیدا تاوانى جینۆسایده‌؟ ده‌وڵه‌تی تیرۆریستیی ئیسلامیی داعش له‌دوای داگیركردنی شنگال‌و شارۆچكه‌و گونده‌كانی ده‌وروبه‌ری، چه‌ندین تاوانیان ئه‌نجامداوه‌، له‌نێویاندا تاوانى كۆمه‌ڵكوژى گوندى كۆجۆ.
1- ژماره‌مانى خانوه‌كانى كۆچۆ پێش داگیركردن و كاولكردن “197 ” سه‌دو نه‌وت و حه‌وت خانوو بوه‌و “244” خێزانى تێدا ژایاوه‌، كه‌ ژماره‌یان “1738” كه‌س بوه‌ به‌ ژن و مناڵ و پیرو پیاو گه‌نج.
2- ژماره‌ى شه‌هیدو قوربانیه‌كانى كۆمه‌ڵكوژى كۆچۆ كه‌ له‌ 15-8-2014 له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تى تیرۆریستى ئیسلامى داعشه‌وه‌ كراوه‌ته‌ سه‌ریان ” 492 ” كه‌سن له‌ ژن و مناڵ و پیاوو گه‌نج، كۆى رووفاتى شه‌هیدو قوربانیه‌كانیش له‌ گۆڕه‌ به‌ كۆمه‌ڵه‌كانى سۆلاغ و ناو گووندى كۆجۆن.
3- له‌ كۆى دانیشتوانى گوونده‌كه‌، “754” كه‌س له‌ ژن و مناڵ و پیرو گه‌نج رفێنراون، “128” ئافره‌ت خاوه‌ن مێردو “94” كچ و “128” مناڵى كوڕو “84” مناڵى كچ و “37” پیاو له‌كۆى سه‌رجه‌م رفێنراوه‌كان گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌و رزگاریان بوه‌.
4-تا ئێستا “35” مناڵ له‌لایه‌ن داعشه‌وه‌ ده‌ستگیركراون و له‌ سه‌ربازگه‌ى تایبه‌تا راهێنانیان له‌سه‌ر چه‌ك پێده‌كرێ و هاوكات “9” ئافره‌ت له‌ناو زیندانه‌كانى داعش خۆیان كوشتوه‌.
5-پێش كۆمه‌ڵكوژییه‌كه‌ى گوندى كۆجۆ، “544” كه‌س له‌ ژن و مناڵ و پیرو پیاوو گه‌نج، ده‌ربازبوون و رزگاریان بوه‌و نه‌كه‌وتوونه‌ته‌ به‌رده‌ستى داعش.
6- پێنج “5” كه‌س له‌ بن ده‌ستى داعش و “21” كه‌س له‌ شوێنى له‌یه‌كتر جیاواز گیانیان له‌ ده‌ست داوه‌و به‌هۆكارى جیاجیا بوون به‌ قوربانى.
7-له‌ كۆى گشتى كۆمه‌ڵكوژى گوندى كۆجۆ “42” مناڵ بێباوك بوون و “63” شه‌ست و سێ خێزان به‌ته‌واوى تیاچوون، هه‌روه‌ها “47” خێزان ته‌نها یه‌ك كه‌سیان ده‌رچوه‌و “17” خێزان ته‌نها “2” كه‌سیان ده‌رچوه‌و “25” خێزان به‌ته‌واوى ده‌ربازبوون.
8-تا ئێستاش “284” كه‌س له‌لاى داعش به‌ زیندانیكراوى ماونه‌ته‌وه‌ یان چاره‌نووسیان نادیاره‌و هه‌ر جاره‌ى هه‌واڵێك له‌ باره‌ى چاره‌نووسیانه‌وه‌ بڵاو ده‌كرێته‌وه‌.
سه‌لماندن
واته‌ ئه‌گه‌ر به‌وردى سه‌رنجى ئه‌و ژماره‌و ئامارو داتایانه‌ى سه‌ره‌وه‌ بده‌ین، ئه‌وه‌مان بۆ روون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ئه‌وه‌ى له‌لایه‌ن داعش دژ به‌ ئێزدییه‌كان ئه‌نجامدراوه‌، به‌ هه‌موو پێوه‌رو پیوانه‌و یاساو ریسا نێوده‌وڵه‌تیه‌كان به‌ پێی رێكه‌وتنامه‌ی ساڵی 1948و یاساو رێكاره‌كانى دادگاى تاوانى نێوده‌وڵه‌تى، تاوانى جینۆسایده‌، بۆنموونه‌:
له‌ مادده‌ى (2)ى په‌یماننامه‌ى كۆمه‌ڵه‌ى گشتى نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان به‌م شێوه‌یه‌ باس له‌ جینۆساید ده‌كات.
أ- جینۆساید ئه‌و كرده‌وانه‌ى خواره‌وه‌ ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ به‌مه‌به‌ستى له‌ناوبردنى ته‌واو یان به‌شێك له‌ گروپێكى (نه‌ته‌وه‌یی، ئاینى، ره‌گه‌زى، ئه‌تنیكى) ئه‌نجام بدرێت.
1- كوشتنى ئه‌ندامانى گروپه‌كه‌ ” له‌هێرش بۆ سه‌ر گوندى كۆجۆ به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك هه‌وڵدراوه‌ له‌ به‌ر هۆكارى ئاینى ئێزدى بوون و ته‌سلیم نه‌بوونیان به‌ داواكانى داعش، ئه‌ندامانى گروپه‌كه‌ پاكتاوبكرێن و بكوژرێن”.
2- گه‌یاندنى زیانى گیانى به‌ ئه‌ندامانى گروپه‌كه‌. “له‌ هێرشه‌كه‌ى داعش بۆ سه‌ر گوونده‌كه‌ هه‌موو زه‌ره‌رو زیانێكى مرۆیى و مادى و مه‌عنه‌وییان پێگه‌یه‌نراوه‌”.
3- دانانى ئه‌ندامانى گروپه‌كه‌ له‌ژێر بارودۆخێكى وادا كه‌ ببێته‌ هۆی فه‌وتانى به‌شێك یان هه‌موو ئه‌ندامانى گروپه‌كه‌. “ئه‌م كرداره‌ش له‌ په‌لاماره‌كه‌ى داعش بۆ سه‌رگونده‌كه‌ دیارو روونه‌ له‌ كوشتن و گرتن و زیندانى كردن و هتد”
4- رێگریكردن له‌ (منداڵ بوون) له‌نێو گروپه‌كه‌دا. “ئه‌مه‌ش له‌ 100% جێبه‌جێكراوه‌و ژن و مێردیان به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك له‌یه‌ك دابڕیوه‌”.
5- دابڕاندنى منداڵ و گواستنه‌وه‌یان له‌ گروپی خۆیانه‌وه‌ بۆ گروپێكى تر جیاكردنه‌وه‌یان له‌ خێزانه‌كانیان. “دیسان ئه‌م كرداره‌ش له‌ 100% ئه‌نجام دراوه‌و جێبه‌جێكراوه‌و له‌ سه‌ره‌وه‌ش نموونه‌كانیمان باس كرد”.
كه‌واته‌ تاوانه‌كانى داعش، دژ به‌ ئێزدى و پێكهاته‌كانى تر به‌ هه‌موو پێوه‌رو پێوانه‌یه‌ك تاوانى “جینۆساید”ن، بۆیه‌ پێویسته‌ ئه‌م هه‌نگاوانه‌ى خواره‌وه‌ بگیرێته‌به‌ر:
چى بكه‌ین؟
1- ته‌واوكردنی هه‌نگاوه‌كانی بڕیاردان له‌سه‌ر دۆسێی جینۆسایدی شنگال، له‌لایه‌ن په‌رله‌مانه‌كانی وڵاتانی ئه‌وروپا، نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، رێكخراوه‌كانی تایبه‌ت به‌مافی مرۆڤـ ، كه‌ گووندى كۆجۆ وه‌ك یه‌كێك له‌ نموونه‌و به‌ڵگه‌ زیندوه‌كان وه‌ربگیرێ.
2- كاری جدی‌و ته‌واوكاری هه‌نگاوه‌كانی كاركردن بۆئه‌وه‌ی دادگای تاوانی نێوده‌وڵه‌تیی دۆسێی تاوانی جینۆسایدی شنگال‌و ده‌وروبه‌ری وه‌ربگرێ‌و كاری له‌سه‌ربكات‌و به‌ڕه‌سمیی وه‌ك تاوانی «جینۆساید، دژی مرۆیی، جه‌نگ» به‌پشتبه‌ستن به‌ڕێككه‌وتننامه‌ی ساڵی 1948 بیان ناسێنێت و رێككه‌وتنامه‌ى رۆماى 1998، بۆ ئه‌مه‌ش ده‌بێت حكومه‌تى عێراق ئیلزام بكرێ داوایه‌ك ئاراسته‌ى دادگاى تاوانى نێوده‌وڵه‌تى بكات كه‌ دۆسیه‌كه‌ وه‌ربگرێ و بجوڵێنێ.
3- پاراستنی شاهێدحاڵه‌كانی دۆسێی جینۆسایدی شنگال‌و ده‌وروبه‌ری له‌ «پیاو، ژن، كچ، منداڵ»، كه‌ له‌به‌ڵگه‌نامه‌ گرنگ‌و سه‌رمایه‌ گه‌وره‌كانی ئه‌م دۆسییه‌یه‌ن، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ پێویستمان به‌هاوكاری‌و یارمه‌تی په‌رله‌مانی یه‌كێتی ئه‌وروپا، په‌رله‌مانه‌كانی وڵاتانی ئه‌وروپاو خۆرئاوا، به‌ڕێكخراوه‌كانی تایبه‌ت به‌جینۆسایدو مافی مرۆڤ هه‌یه‌ له‌سه‌رئاستی ئه‌وروپا.
4- پێویسته‌ فراوانترو كاریگه‌رتر كارله‌سه‌ر ئه‌وه‌ بكه‌رێت، ئه‌وروپاو رۆژئاواو وڵاتانى تر، ته‌واوی تاوانه‌كانی داعش ئیدانه‌و ریسوا بكه‌ن، هاوكارمانبن له‌پێناو دووباره‌نه‌بوونه‌وه‌و رێگریكردن له‌به‌رفراوانبوونه‌وه‌ی مه‌ودای تاوانه‌كان.
5- كاركردن‌و دانانی پلان‌و به‌رنامه‌ بۆ پاراستنی گۆڕه‌ به‌كۆمه‌ڵه‌كان‌و هه‌ڵدانه‌وه‌یان له‌ڕێگای تیمی شاره‌زاو به‌ئه‌زموونی وڵاتانی یه‌كێتی ئه‌وروپاوه‌، دوور له‌ كارى ناپرۆفیشناڵانه‌و خوڕسكیانه‌.
6- رۆڵی ئه‌وروپاو ئه‌مریكاو نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان و كاركردنیان بۆ ناساندن‌و به‌نێوده‌وڵه‌تیكردنی جینۆسایدی شنگال‌و ده‌وروبه‌ری، له‌ڕێگای لینك‌و په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ رێكخراوه‌ جیهانی‌و نێوده‌وڵه‌تییه‌كان، له‌گرنگترین هه‌نگاوه‌كانن، كه‌ پێویسته‌ به‌رده‌وام چاویان له‌سه‌ربێت.
7- پڕۆژه‌ی كۆكردنه‌وه‌ی وێنه‌ی سه‌رجه‌م قوربانییه‌كانی تاوانه‌كه‌ له‌ «پیاو، ژن، كچ، منداڵ، پیر» بۆئه‌وه‌ی له‌دوو توێی دۆسیه‌كه‌ به‌لێزانی به‌كاربهێنرێ‌، وه‌ك یه‌كێك له‌به‌ڵگه‌نامه‌ گرنگ‌و پڕ بایه‌خه‌كان.
8: بڕیاردان له‌سه‌ر ئه‌و 3 پڕۆژه‌ بڕیاره‌ی له‌په‌رله‌مانی كوردستان و تێپه‌ڕاندنی به‌ربه‌سته‌كان‌و هۆكاره‌كانی دواخستنی پڕۆسه‌ی بڕیاردانه‌كه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌ به‌رپرسیارێتیه‌ نیشتمانى و نه‌ته‌وه‌یى و ئه‌خلاقییه‌كانى په‌رله‌مانى كوردستان، ئه‌و ئه‌ركه‌ ئه‌نجام بدات و هیچ پاساوێكیش نیه‌ بۆ دواخستنى.
9-هه‌ڵدانه‌وه‌ى په‌ڕاوى به‌رپرسیارێتى ئه‌وانه‌ى هۆكارو كه‌مته‌رخه‌م بوون له‌ كه‌وتنى شه‌نگال و لێكه‌وتنه‌ى تاوانه‌كه‌ له‌لایه‌ن داعش و لێپێچینه‌وه‌و لێپرسینه‌وه‌ له‌گه‌ڵیان و سزادانیان.

تێبینى: ئه‌م بابه‌ته‌ كورتكراوه‌ى به‌شى سه‌ره‌كى كتێبى “جینۆسایدى ئێزدییه‌كان-گوندى كۆجۆ وه‌ك نموونه‌”یه‌، كه‌ “271” لاپه‌ڕه‌ى نیوئه‌فۆره‌و ئاماده‌یه‌ بۆ چاپ.

بۆچوون