Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2017/05/17 16:31
نوسەر: جینۆساید كورد

چۆن ئەنفال لە یادەوەریی‌ نەوەكاندا جێ بكەینەوە؟

چۆن ئەنفال لە یادەوەریی‌ نەوەكاندا جێ بكەینەوە؟

محەمەد حەمە ساڵح تۆفیق

لە دوای‌ 28 ساڵی‌ ئەنجامدان‌و بەرپاكردنی‌ ئەنفال‌و دوای‌ ئەو هەموو پێشهات‌و گۆڕانكارییانەی‌ لە كوردستاندا روویاندا، وەڵامی‌ پرسیارێكی‌ وا هێند ئاڵۆزە كەوا نازانیت لە كوێوە دەست پێبكەیت‌و لە چ لایەكەوە دەستی‌ بۆ ببەیت، لە دۆخێكدا كە جۆرێك لە بێزاری‌‌و نائومێدی‌ باڵی‌ كێشاوە بەسەر كۆمەڵگەدا لە ئەنجامی‌ پەیڕەوكردنی‌ سیاسەت‌و سیستەمێكی‌ حوكمڕانی‌ لە كوردستاندا، كە دوای‌ نزیكەی‌ بیست‌و پێنج ساڵ‌، بێجگە لە شكست‌و بێسەروبەرییەكی‌ بێئامان شتێكی‌ ئەوتۆی‌ لێ‌ بەرهەم نەهات.
من پێموایە كۆمەڵگەی‌ كوردی‌ لەم بەشەی‌ كوردستاندا، هێندەی‌ ئێستا پڕ كەلێن‌و شكستی‌ سیاسی‌ ــ ئابووری‌ ــ فەرهەنگی‌ ــ سایكۆلۆجی‌ نەبووە، بێگومان ئەمانە هەموو ئەنجامی‌ ململانێیەكی‌ ناشارستانی‌ درێژخایەنی‌ هێزە ناسیۆنالیستە دەسەڵاتدارەكانی‌ كوردستان بوو، بۆ دەستەبەركردنی‌ دەسەڵات‌و دەستكەوتی‌ زیاترو بە تایبەتی‌ لە دوای‌ ساڵی‌ 2003و گۆڕینی‌ رژێمی‌ بەعسی‌ عیراقەوەو ئەو ئاژاوەو پشێوییەی‌ لە ئەنجامی‌ دەسەڵات گرتنە دەستی‌ هێزە دینییە شیعەگەراكانەوە دروستبوو و بوو بە هۆی‌ ئەوەی‌ سەرتاپای وڵات بە كوردستانیشەوە نوقمی‌ دەریایەكی‌ گەندەڵی‌ وابێت، كە بە تەواوی‌ خنكاندوویەتی‌.
من لێرەدا قسەم لەسەر عیراق نییەو قسە لەسەر كوردستانە، كە لە سەرەتاوە لای‌ چاودێرانی‌ بیانی‌‌و لە دیدی‌ وڵاتە كاریگەرەكانی‌ رۆژئاواو ئەمریكاوە بە «عیراقەكەی‌ تر» لە قەڵەمدرا، وەك جیاكردنەوەیەك لە رووی‌ ئەمن‌و ئاسایشەوە، كە دەبێ‌ دان بەو راستییەدا بنێین كەوا بە ئیمتیازەوە لەگەڵ‌ باری‌ ناسەقامگیرو پڕ تەقێنەوەو كوشت‌و كوشتاری‌ شیعەو سوننە جیاوازییەكی‌ تەواومان هەبوو لەگەڵ‌ عیراق، بە ئێستاشەوە.
ئەڵبەتە ئەم بارە بە تەواوی‌ نەكەوتە خزمەتی‌ ئیدارەدانی‌ دەزگاو دامەزراوەكانی‌ حوكمڕانییەوە، كە هەر لە سەرەتاوە بێبەرنامەیی‌‌و بێپلانی‌ پێوە دەركەوت لە هەموو رەهەندە سیاسی‌‌و ئابووری‌‌و فەرهەنگییەكانەوەو ساڵانی‌ سەرەتا پاساو «حكومەتی‌ ساوا»و كەم ئەزموونیی‌ حوكمڕانی‌ بوو، بەڵام تا دەهات ململانێ‌ لەسەر دەسەڵات‌و دەستكەوت پەرەی‌ دەسەندو هیچ دیدو پەیامێكی‌ روون بەدی نەدەكرا بۆ جۆری‌ ئیدارەدان‌و لە هەموو روویەكەوە كورتبینی‌‌و دەستەپاچەیی‌‌و هەڵپەی‌ بەدەستهێنانی‌ پایەو پۆست پرزەی‌ لێدەبڕی‌‌و هیچ روئیایەكی‌ نەتەوەیی‌‌و نیشتمانی‌ راستەقینەی‌ لێنەدەبینراو لە پاش 2003 شەوە كاتێ‌ كە رێژەیەكی‌ حازر بەدەستی‌ پارەی‌ نەوت دەگەیشت، بەزۆری‌ خرایە خزمەتی‌ ململانێی‌ نادروستەوەو بۆ بەدەستهێنان یان راستتر كڕینی‌ دەنگی‌ خەڵك بەشێكی‌ زۆری‌ هێزی‌ كارو بەرهەمهێنانی‌ كۆمەڵگە لە كشتوكاڵ‌‌و ئاژەڵداری‌ داماڵران‌و بە ناوی‌ دامەزراندنەوە بەلێشاو خەڵكیان لە كارو بەرهەمی‌ راستەقینە دابڕی‌‌و سەرجەم كۆمەڵگە بوو بە مفتخۆرو ئابوورییەكی‌ بەرخۆریی‌ ناسروشتی‌ باڵی‌ بەسەر چالاكیی‌ بازاڕدا كێشاو جۆرێك لە خۆشگوزەرانی‌ رووكەش هاتەكایەوە، لە پاڵ‌ دزی‌‌و تاڵانییەكی‌ رێكخراو بۆ داهاتی‌ نیشتمانی‌، كە لە سایەیدا واقیعێكی‌ ناهاوسەنگ لە رووی‌ ئابوورییەوە دروست بوو بە ئیدارەدانێكی‌ بێپلانی‌ پڕ لە گەندەڵی‌، ئەڵبەتە ئەنجامی‌ پیادەكردنی‌ سیاسەتێكی‌ ناڕوونی‌ ئاوها ئەنجامەكەی‌ هەر ئەمە دەبێت كە كۆڵەكەو پایەكانی‌ بنیاتنانی‌ كۆمەڵگەیەكی‌ تۆكمەو پشت بەخۆبەستوو لە هەر ئان‌و ساتێكدا هەرەس بێنێ‌‌و نەتوانێ‌ بەرەنگاری‌ تەحەداو دژوارییەكانی‌ ناوخۆو دەوروپشت ببێتەوە.
بێگومان لە كەش‌و هەوایەكی‌ لەم چەشنەدا مەسەلەی‌ ئەنفال یان تەواوی‌ جینۆسایدی‌ میللەتەكە حاڵی‌ باشتر نابێت لە بوارەكانی‌ تر. ئەڵبەتە هەر تەنها كورد لەم چەرخی‌ نوێیەدا تووشی‌ جینۆساید نەبووە، بەڵكو چەندین میللەت‌و نەتەوە هەن ئەم دەردەیان بەسەرهاتووە، چەشنی‌ ئەرمەن، جوولەكە، كەمبۆدیا، رواندا، بۆسنەو كۆسۆڤۆو چەندین نموونەی‌ تر لە مێژووی‌ نزیكدا، بەڵام ئەمان چۆن كاریان لەسەر مەسەلەی‌ جینۆسایدی‌ خۆیاندا كردووەو چۆن وەبەرهێنانیان لە بەرزڕاگرتنی‌ شكۆی‌ قوربانیاندا كردووەو لەگەلێ‌ حاڵەتیشدا چۆن لە رووی‌ بەهێزكردنی‌ بەرەی‌ ناوخۆو راكێشانی‌ پاڵپشتی‌ نێودەوڵەتی‌ چ كارێكیان كردووەو بۆ بەزیندوو هێشتنەوەی‌ یادی‌ قوربانییەكانیان نەوە لە دوای‌ نەوە چییان كردووە لە رووی‌ دۆكیۆمێنتەری‌‌و بەڵگەنامەو پەروەردەو فێركردن لە قوتابخانەو زانكۆو ناوەندی‌ توێژەكانیانەوە. چۆن لە ئاست گەورەیی‌ كارەساتەكانیان تەواوی‌ ململانێ‌و ناكۆكیی‌ سیاسی‌‌و حزبییان وەلاوە ناوەو بەردەوام ئەو مەسەلەیە لە سەرجەمی‌ بوارو چالاكییەكانی‌ ژیاندا پارێزراوە، بەڵام ئەوە نەبێ‌ ململانێی‌ سیاسیی‌ هێزو حزبی‌ جۆراوجۆریشیان نەبێت. رەنگە لێرەدا زۆر شیاو نەبێت دووبارەو سێ‌ بارەو 10 بارە بێین باس لەوە بكەین كە ئێمە چی‌ بكەین‌و چی‌ نەكەین بچێتە خزمەتی‌ هێشتنەوەی‌ یادەوەریی‌ ئەنفال یان جینۆسایدی‌ كورد، وەك پاكێجێكی‌ كۆكەرەوە بۆ سەرجەم مەرگەساتەكانی‌ لە مێژووی‌ نوێدا، بە جۆرێك كە نەوە لە دوای‌ نەوەو پشتاوپشت ئەم یادەوەرییە تاڵە بە زیندوویی‌ رابگرین‌و نەیەڵین كاڵ‌ ببێتەوەو بگرە پەرە بە رەهەندەكانی‌ مامەڵەكردن لەگەڵیدا بدەین‌و لۆبی‌ بۆ بكەین لە ئاستی‌ ناوخۆو دنیاداو كار بۆ قەرەبووكردنەوەی‌ قوربانیان بكەینەوە، لە رووی‌ یاسایی‌‌و مادی‌‌و كۆمەڵایەتی‌‌و سایكۆلۆجییەوەو بتوانین ساڵ‌ بە ساڵ‌ پلان‌و بەرنامەی‌ كاری‌ ئەو ساڵەی‌ بۆ دابنێین، دوور لە هەڵڵاو بگری‌ دروشمبازی‌‌و بازرگانی‌ سیاسی‌‌و چۆن بیكەینە مەسەلەو گوتارێكی‌ نیشتمانی‌ چەسپاو، تادێت دوور بڕوانین بۆئەوەی‌ مەسەلەی‌ بنیاتنانی‌ دەوڵەتی‌ لەسەر هەڵچنین، نەك بیكەینە كەرەستەیەك بۆ خۆ شیرین كردن لە ململانێی‌ هەرزانبەهای‌ سیاسی‌‌و هەڵبژاردنداو دنیایەك بەڵێنی‌ ناڕاستی‌ لەسەر هەڵڕێژین‌و پاشانیش بە كردەوە لە بیرمان بچێتەوە، ئێمەومانان ئەوە چەندین ساڵە كول بووین ئەوەندەمان باس لەم مەسەلانە كردووە، بەڵام بەرهەمێكی‌ ئەوتۆی‌ نەبووەو ئەنجام زۆربەشمان لێی‌ نائومێد بووین‌و هەر ئاسنی‌ سارد كوتانمان بۆ ماوەتەوە.
من لێرەدا نە بۆ خۆم‌و نە بۆ كەسی‌ تریش بە رەوا نابینم كە ئامۆژگاریی‌ بكەین چی‌ بكرێت‌و چی‌ نەكرێت لەم بوارەدا، بەڵام زۆر جەخت لەوە دەكەمەوە كە ئەگەر ئیرادەی‌ راستەقینە هەبێت‌و دەبێ‌ هەشبێت، ئەوە دەتوانرێت باری‌ لارو ناسروشتی‌ كاركردن لەم بوارەدا راست بكرێتەوە. لە سەرێكەوە هەر لە وڵاتی‌ خۆماندا سەری‌ دنیا بە پووش نەگیراوەو سەرباری‌ ئەو داڕووخانە سایكۆلۆجییەی‌ خەڵكیش بەڵام هێشتا كەسان‌و بگرە دامودەزگای‌ دڵسۆزیش ئامادەن كاری‌ جددی‌‌و بە پلان بكەن لەم بوارەدا، ئەگەر رێیان لێ‌ نەگیرێت‌و بەقسەیان بكرێت لە چوارچێوەی‌ یاساو رێساو بەرنامەڕێژییەكدا بۆ ئەم بوارە، ئەگەر هات‌و چاو لەو كارانە بكرێت كە وڵاتان‌و میللەتانی‌ هاوشێوەی‌ ئێمە چییان كردووە‌و چییان ئەنجامداوە لە مەسەلەی‌ جینۆسایدی‌ خۆیانداو تەنانەت ئەگەر نەشتوانین‌و فریا نەكەوین كە ئەوەی‌ ئەوان كردوویانە ئێمەش بیكەین، یان هەر هیچ نەبێت بەشێكی‌ بكەین، بەڵام بە سوود وەرگرتن لە كاری‌ تۆكمەی‌ زانستیی‌ ئەوان‌و رەچاوكردنی‌ تایبەتمەندیی‌ خۆشمان، ئەوە بێگومان دەتوانین بكەوینە سەر رێچكە راستەقینەی‌ كارەكە، بەڵام بەمەرجێك دووربێت لە میزاج‌و بۆچوونی‌ تاكە كەسی‌ ئەم سیاسی‌‌و ئەو كاربەدەست‌و ئەو بڕیاردەرو پارە بەدەستەی‌، كە فرەجار بۆ مەبەستێكی‌ تایبەتی‌ خۆی‌ یان بۆ بەدەستهێنانی‌ شكۆو ئافەرینێكی‌ شەخسی‌ خۆی‌ كارێك بێ‌ پرس‌و راو بێ‌ لێكۆڵینەوەو وردبوونەوە‌و پاشانیش دوای‌ دزی‌‌و گزی‌‌و خەرج‌و مەسرەفێكی‌ زۆر، وا بكەوێتەوە كە ئەو كارە هەر نەكرایە باشتربوو.
ئێمە دنیایەك ئەزموونی‌ گەلان‌و وڵاتانمان لەبەردەستدایە، هەر لە مۆزەخانەو پەیكەربەندی‌‌و فیلمسازی‌‌و دۆكیۆمێنتەری‌‌و فێرگە‌و ئینستیوتی‌ كاركردن لەم بوارانەدا، كە ساڵانی‌ زۆر گرنگی‌‌و بایەخیان دەركەوتووەو ئاشكرایە چ كاریگەرییەكیان داناوە لەسەر بە زیندوویی‌ هێشتنەوەی‌ مەرگەساتەكان‌و رادەی‌ كارلێك‌و ئاوێتە بوونیان لە ژیان‌و فەرهەنگی‌ ئەو گەلانەداو چ شتێكیان لەسەر دروستكراوەو هەڵچنراوە، ئەوجا بە پەڕۆیەك لەو ئەزموونە دەوڵەمەندانە بۆ خۆمان دادڕین‌و هێندە بە دوای‌ نەرجسیەت‌و خودپەسەندیی‌ خۆمانەوە نەبین كەوا دەركەوتووە زۆرێك لەو پرۆژە بێبنەمایانەمان سوودێكی‌ نەگەیاندووە لە قوربانیان‌و بەجێماوانیان‌و نە بە مەسەلە نیشتمانییەكەشمان لەم بوارەدا.
لێرەدا چەند نموونەیەك باس دەكەم، بەتایبەتی‌ لە بواری‌ مۆزەخانەی‌ جینۆسایدو كەمپەكانی‌ بەندكردن‌و لەناوبردنی‌ قوربانییاندا، لە چەند وڵاتێكدا یان خۆم سەردانم كردوون یان بەدواداچوونم بۆ كردوون‌و رەنگە باسكردنیان هەندێ‌ لایەنی‌ كاریان سوودێك بە ئەزموونی‌ خۆمان بگەیەنێت لەم بوارەداو لەهەمان كاتیشدا دەرزی ئاژنێكی‌ بە ئازاریش بێت بۆ دەردو خەمەكانمان لەم رووەوە، ئەوەی‌ لێرەدا زیاتر مایەی‌ خەم‌و ئازارە بۆمان، ئەو بیركۆڵییەمانە لە پاراستنی‌ رووداوەكانی‌ مێژووماندا، كە پڕن لە كارەسات‌و تەنانەت مێژووی‌ نوێشماندا بە ئێستاشەوەو ئێمە میللەتێكین بەردەوام هەڕەشەی‌ لەناوبردنمان لەسەرە، كەچی‌ هەموو دەم هەڕەشەی‌ جینۆسایدمان لێ دووبارە دەبێتەوەو ئێمەش بە شێوەیەكی‌ پاسیڤ چاوەڕێی‌ دەكەین، بێ ئەوەی‌ بەڵگەو دۆكیۆمێنت‌و كەرەستەی‌ پێویستی‌ ئەم سەردەمە شتێكی‌ ئەوتۆی‌ لێ بپارێزین.
ئێوە تەماشا بكەن میللەتانی‌ تری‌ هاوشێوەمان چ كارێكیان كردووەو ئەگەر بچیتە ناو ئینتەرنێتەوە تەماشا دەكەین تەنانەت میللەتە جینۆساید كراوەكانی‌ ئەفریقیاو وڵاتانی‌ جیهانی‌ سێیەمی‌ رواندا‌و دارفۆرو باشووری‌ سوودان‌و كەمبۆدیاو بۆسنەو كۆسۆڤۆو كوێ‌‌و كوێ‌ زۆر لە ئێمە زیاتریان كردووە بۆ ئەو مەسەلەیەو بگرە وڵاتانی‌ وەك كۆسۆڤۆو باشووری‌ سوودان دەوڵەتی‌ نەتەوەیی‌ خۆیشیان لەسەر ئەوە دروستكردووە.
ئەوە مایەی‌ حەسرەتە لای‌ خۆمان‌و سەبارەت بە ئەنفال كە جێی‌ ئەم باسەمانە، سەرباری‌ ئەو هەڵاو بگرەی‌ كە هەموو ساڵێك لە یادی‌ بەرپابوونیدا دەیكەین‌و سەرباری‌ دادگایی كردن‌و حوكمدانی‌ چەند تاوانبارێكی‌ ئەو كەیسەو دانپێدانانی‌ پەرلەمان‌و حكومەتی‌ عیراق بە ئەنفال وەك جینۆساید، بەڵام ئێمە لای‌ خۆمانەوە نەمانتوانیوە كارێك بكەین كەوا حكومەتی‌ عیراق كە لە رووی‌ یاسای‌ نێودەوڵەتییەوە میراتگری‌ حكومەتی‌ پێشووە با خۆیشمانی‌ تێدابین، قەرەبووی‌ قوربانیانی‌ ئەنفال‌و جینۆسایدەكانی‌ ترمان بكاتەوە.
پرسیارەكەی‌ «چۆن وا بكەین ئەنفال لە یادەوەریی‌ نەوەكاندا جێ بكەینەوە» پێموایە لەو نەستەوە هاتووە كە ئێمە تا ئێستاو لە دوای‌ 25 ساڵی‌ حوكمی‌ خۆكردن‌و دەربازبوون لە دەست ستەم، بە هیچ كلۆجێ‌ نەمانتوانیوە لە یادەوەری‌ میللی‌‌و نەوەكانماندا جێ بكەینەوە‌و بگرە لە ئەنجامی‌ بێبایەخ كردنی‌ بەكردەوەو تەوزیفكردنێكی‌ هەرزانبەهای‌ بۆ كاری‌ دروشمبازی‌‌و مەبەستی‌ سیاسیی‌ هەنووكەیی‌ كاڵمان كردۆتەوەو ئێستا لە یادەوەریی‌ نەك نەوەكانی‌ دوای‌ ئەنفالدا بەڵكو هی‌ ئەوانەش كە شایەتحاڵی‌ ئەو سەردەمە بوون، زۆر كزبووەو وەك تەنها بیرەوەریی رۆژگارێكی‌ تاڵ‌و سەخت تەماشا دەكرێت‌و هیچی‌ تر. ئاخر چۆن وا ناكەوێتەوە كە ئێمە تا ئێستا تاقە كتێبی‌ مێژووییمان لەسەر ئەو بابەتە كە بە شیكارییەكی‌ زانستی‌‌و بابەتی‌ نووسرابێت، هەر كتێبەكەی‌ هیومان رایتس وۆچە «جینۆساید لە عیراقداو پەلاماری‌ ئەنفال بۆ سەر كورد». تا ئێستاش نەمانتوانیوە ئامارێكی‌ وردو زانستی‌ بخەینەڕوو بۆ قوربانییەكانمان‌و گوندو شارۆچكە وێرانكراوەكانمان‌و جگە لەو ژمارە سیاسییەی‌ 182 هەزار شتێكی‌ سەلمێنراومان نییە، كە بە داتایەكی‌ وردو بەپێی‌ زانستی‌ ئامار شیكاریی‌ تێدا بكات‌و مەسەلەكە لە خەمڵ‌‌و رمڵ‌ لێدان بەولاوە شتێكی‌ تر نییە، كەچی‌ ئەگەر بەراورد بكەین بە هۆڵۆكۆستی‌ جوولەكە، دەبینین چەند بە وردی‌‌و بە بەڵگەو تەنانەت بە وێنەشەوە ژمارەی‌ قوربانیانی‌ جوولەكە دەخرێتەڕوو. ئێمە تا ئێستاو ئەوە 25 ساڵی‌ دەسەڵاتی‌ بەناو خۆمانەیە، نەمانتوانیوە لە پرۆگرامی‌ قوتابخانەو زانكۆكانماندا بە نەوەكانمانی‌ بخوێنین‌و نەهێڵین ئەو مێژووە رەشە لایان كاڵ‌ بێتەوە. ئێمە تا ئێستا نەمانتوانیوە بەشێك لە ئەزموونی‌ گەلانی‌ هاوشێوەمان بگوێزینەوە بۆ دروستكردن‌و چێكردنی‌ مۆزەخانەیەكی‌ شایستە بە جینۆسایدی‌ ئەنفال‌و بارزانییەكان‌و فەیلییەكان‌و هەڵەبجەو ئێزیدییەكانیش (بەم دواییە)، لەكاتێكدا لەو باوەڕەدام بەشێكی‌ بەرچاوی‌ خەڵكەكەمان‌و بە تایبەتیش ئەوانەمان كە مەسەلەی‌ جینۆساید خەمیانە، سەردانی‌ ژمارەیەك لەو مۆزەخانانەیان كردووە لە وڵاتانی‌ دنیاداو ناخیان پڕبووە لە ئازارو خەفەت، كاتێ‌ كە لە زەینی‌ خۆیاندا بەراوردیان كردووە بەو كڵۆڵییەی‌ لای‌ خۆمان لە كاركردن لەم بوارەدا. تۆ ئەگەر سایتەكانی‌ ئینتەرنێت بكەیتەوەو سەردانی‌ پێگەكانی‌ هۆڵۆكۆست‌و جینۆسایدی‌ ئەرمەن‌و كەمبۆدیاو روانداو دارفۆرو باشووری‌ سودان‌و كۆسۆڤۆو هەر شوێنێكی‌ تر بكەیت كە قەتڵوعام و جینۆسایدی‌ تێدا كراوە، دەبینی‌ پێگەی‌ ئەنفال‌و جینۆسایدی‌ كورد چەند لاوازو كەم بابەتە ئەگەر بەراوردی‌ بكەیت بەوان، ئەڵبەتە هەمان شت راستە لە بواری‌ كتێب‌و نووسین‌و بەڵگەنامە‌و پەیكەرو فیلمسازی‌‌و .. تاد.
ئێستا وەك تەنها نموونە هێنانەوەیەكی‌ كورت دێمە سەر ئەو كەمە بەدواداچوونە بە نێو سایتە ئەلیكترۆنییەكانی‌ جینۆسایدی‌ گەلان‌و سەردانی‌ هەندێك لەو مۆزەخانانەی‌ لە چەند وڵاتێك بینیومە، لەگەڵ‌ چەند شوێنێكی‌ یادەوەری‌‌و سەنتەرو كەمپی‌ بەندكردن‌و لەناوبردن، كەوا سەرجەمیان بۆ بەرزڕاگرتنی‌ یادەوەریی‌ قوربانیان‌و شكۆو شانازیی‌ میللەتەكانیانە هێشتنەوەی‌ یادیانە بە زیندوویی‌ لای‌ نەوەكانی‌ ئێستاو دواڕۆژیان لەلایەك‌و ئیلهام بەخشینی‌ گیانی‌ بەرگری‌‌و وڵاتپەروەریشە لای‌ نەوەكانیان، بۆ ئەوەی‌ چیتر رێگە نەدەن لە پاشەڕۆژیاندا هەمان مەرگەساتیان بەسەر بێتەوەو لە هەمان كاتیشدا هێڵی‌ سوور بێت بۆیان لە هەر ناكۆكی‌و ململانێیەكی‌ ناوخۆیاندا چیدەكەن بیكەن، بەڵام ئەو هێڵە نەبەزێنن.
*جینۆسایدی‌ ئەرمەن: ئەرمەن وەك كورد گەلێكی‌ غەدر لێكراوی‌ مێژووەو ئیمپراتۆریەتی‌ عوسمانی‌‌و بە تایبەتی‌ لە سەردەمی‌ سوڵتان عەبدولحەمیددا سیاسەتی‌ لەناوبردن‌و قڕكردنی‌ دەرهەق پەیڕەو كردو دوای‌ ئەویش حكومەتی‌ توركە لاوەكانی‌ سەر بە «جەمعییەتی‌ ئیتیحادو تەرەقی‌»، كە لە ساڵی‌ 1908 ەوە بە كردەیی‌ دەسەڵاتیان گرتبووە دەست، درێغیی‌ لە كوشتن‌و ئاوارەكردنیان نەكردو جێی‌ داخیشە كورد لە رووی‌ ئاڵۆزیی‌ باری‌ سیاسیی‌ ئەو سەردەمەو بە فیتی‌ ئیتیحادییەكان‌و پێشتریش سوڵتانی‌ عوسمانی‌، چ بە تاك و چ بە گروپ وەك خێڵ‌و جەندرمەی‌ عوسمانی‌‌و سوارەی‌ حەمیدی‌ رۆڵێكی خراپیان بینی‌ لەو كوشتارەداو تێكڕا نزیكەی‌ ملیۆن‌و نیوێكیان لێ كوژراو دەربەدەری‌ وڵاتان كران. ئێستا بەشێكی‌ ئەو گەلە لە كۆماری‌ ئەرمینیاو زۆرێكیشیان وەك دیاسپۆرا بەسەر وڵاتانی‌ جیهاندا بڵاوبوونەتەوە. ئەم دژایەتی‌‌و قڕكردنە لە چارەكی‌ دوایی‌ سەدەی‌ نۆزدەهەمەوە دەستیپێكردو لە ساڵی‌ 1915دا گەیشتە ترۆپك‌و لە رۆژی‌ 24 ی‌ نیسانی‌ 1915 لە ئەستەنبوڵی‌ پایتەختدا زیاد لە 300 كەسی‌ دەسڕۆو ناوداری‌ ئەرمەنی‌ رەشبگیر كردو هەمان شتی‌ لە شارە گەورەكانی‌ تریشدا ئەنجامداو پاشان كوشتنیان، بێ ئەوەی‌ هیچ تاوانێكیان كردبێت لە ئەرمەن بوون بەولاوە، لەمە بەدوا شاڵاوی‌ كوشتاری‌ ئەرمەن بە شێوەیەكی‌ بەربڵاوتر لە ساڵانی‌ پێشوو دەستیپێكردو سەدان هەزار كوژران‌و ماڵ‌و حاڵیان تاڵان كراو بە پیادەڕۆیی‌ بەرەو بیابانەكانی‌ سوریاو میزۆپۆتامیا راگوێزران‌و بە هۆی‌ گەرماو سەرماو برسێتی‌‌و نەخۆشییەوە سەدان هەزاریان لێ فەوتاو سەرباری‌ ئەوەش دەستی‌ جەندرمەی‌ دەوڵەت‌و دزو جەردەی‌ خێڵەكانیان تێبەردراو لە رێگای‌ راگواستنیاندا ڕووت دەكرانەوەو بە شێوەیەكی‌ زۆر نامرۆڤانە دەكوژران.
ئێستا ئەوەی‌ ماوەتەوە لە گەلی‌ ئەرمەن نەوە لەدوای‌ نەوەیان لە ئەرمینیای‌ نیشتمانی‌ خۆیان‌و وڵاتانی‌ دیاسپۆرا بە شێوەیەك مامەڵە لەگەڵ‌ ئەم جینۆسایدەیان دەكەن، وەك ئەوەی‌ دوێنێ‌ روویدابێت‌و تا ئێستا هەزاران بەڵگەو دۆكیۆمێنتیان پاراستووەو سەدان فیلم‌و كتێب‌و شیكارییان لەسەر ئەنجامداوەو سەرباری‌ فشاری‌ توندی‌ توركیا، كە تا ئێستاش دان بەو جینۆسایدەدا نانێ‌‌و سەرباری‌ بەرژەوەندیی‌ هەلپەرستانەی‌ ئەمریكاو وڵاتە زلهێزەكانی‌ تر، بەڵام ئەوان لۆبییەكی‌ كاریگەریان دروستكردووەو تا ئەمڕۆ توانیویانە نەتەوە یەكگرتووەكان‌و حكومەت‌و پەرلەمانی‌ زیاد لە 25 وڵات‌و 40 ویلایەت لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی‌ ئەمریكا قەناعەت پێبكەن، كە دان بەم جینۆسایدەیاندا بنێ‌‌و ئەمڕۆ ساڵانە لە 24 ی‌ نیساندا دەیان دەوڵەت‌و میللەت‌و رێكخراوی‌ جیهانی‌‌و مرۆڤدۆست، لەگەڵ گەلی‌ ئەرمەندا یادی‌ ئەو مەرگەساتە دەكەنەوە لە زۆرێك لە وڵاتانی‌ دنیادا.
لە شاری‌ یەریڤانی‌ پایتەختی‌ دەوڵەتی‌ ئەرمینیاش، لەسەر بەرزاییەكی‌ ناوەڕاستی‌ ئەو شارەدا مۆزەخانەو ئینستووتێكی‌ شایستەی‌ یادەوەری‌‌و لێكۆڵینەوەی‌ جینۆسایدی‌ ئەرمەن دروستكراوەو سەدان بەڵگەو وێنەی‌ ئەو كارەساتەی‌ تێدا پارێزراوەو مۆنۆمێنتێكی‌ بەرز لە سەر گردەكە دروستكراوەو لە هەموو شوێنێكی‌ شارەكەوە دیارەو بێجگە لەوەش مەشخەڵێكی‌ ئاگری‌ هەتاهەتایی‌ بەردەوام كڵپەی‌ دێت‌و هەر میوانێكی‌ رەسمی‌‌و نارەسمی‌ دەچێتە یەریڤان، سەردانی‌ ئەو مۆزەخانەیەو مۆنۆمێنتە دەكات‌و گوڵ‌ دادەنێ‌ بۆ بەرز راگرتنی‌ یادو گیانی‌ قوربانیانی‌ ئەرمەن. ئێمە لە هاوینی‌ 2015دا دەستەیەكی‌ كورد بەشداری‌ كۆنفرانسێكی‌ جیهانیی‌ لێكۆڵەرانی‌ جینۆسایدمان كرد لە ئەرمینیاو سەردانی‌ ئەو مۆزەخانەو مۆنۆمێنتەمان كردو هەریەكەمان لە مێشكی‌ خۆیدا بەراوردێكی‌ پڕ خەم‌و ئازاری‌ دەكرد، كەوا ئەوان چییان كردووەو ئێمەش چی‌!
شیاوی‌ وتنە ئەرمینیا وڵاتێكی‌ كەم داهاتە‌و نزیكەی‌ سێ‌ ملیۆن كەسی‌ تێدا دەژی‌‌و دوای‌ ئەوە گەلی‌ ئەرمەن لە رووسیاو ئەمریكاو فەرەنساو وڵاتانی‌ تری‌ ئەوروپاو رۆژهەڵاتی‌ ناوەڕاستدا دەژین.
ئەڵبەتە بێجگە لەم مۆزەخانەیە چەندینی‌ تریش لە شوێن‌و پەیكەرو مۆنۆمێنتی‌ یادەوەریی‌ ئەو جینۆسایدە لە ئەرمینیاو وڵاتانی‌ تریش چێكراون‌و بایەخێكی‌ گەورەی‌ پێدراوە لە پرۆگرامی‌ خوێندنی‌ قوتابخانەو زانكۆكانداو چەندین سەنتەری‌ لێكۆڵینەوەی‌ ئەو بوارە لە ئەرمینیاو وڵاتانی‌ تریشدا كاری‌ زانستیی‌ ورد ئەنجام دەدەن.
* هۆڵۆكۆست وەك نموونەیەكی‌ بەرچاو لە بەرزڕاگرتنی‌ جینۆسایدی‌ جوولەكەدا، نازییەكانی‌ ئەڵمانیا لە سەرەتای‌ حوكم گرتنەدەستیانەوە لە ساڵی‌ 1933 وە جوولەكەیان كردە ئامانجی‌ سەرەكیی‌ خۆیان بۆ لەناوبردن‌و ریشەكێش كردنیان‌و بۆ ئەم مەبەستە كەوتنە پلان بۆدانانی‌ قۆناغ بەقۆناغ بۆ پاكتاوكردنیان، بەتایبەت تریش ساڵانی‌ 1941 ـــ 1945 بە شێوەیەكی‌ سیستەماتیك كەوتنە قڕكردنی‌ جوولەكە‌و گروپی‌ تریش چەشنی‌ قەرەج، پۆڵۆنی‌، كۆمۆنیستەكان، هاوڕەگەزبازەكان، كەمئەندامانی‌ جەستەو مێشك‌و دیلی‌ جەنگی‌ سۆڤێت‌و تێكڕا نزیكەی‌ 11 ملیۆن كەسیان لەناوبرد، كە نزیكەی‌ شەش ملیۆنیان جوولەكە بوون‌و سەرتاپا رژێمی‌ ئەڵمانیای‌ رایخی‌ سێیەمیان كردە رژێمێكی‌ جینۆسایدی‌.
ئەم كردەیە دواتر لەلایەن جوولەكەو سەرتاپا جیهانەوە ناونرا «هۆڵۆكۆست» كە لە تێكڕای‌ نۆ ملیۆن جوولەكەی‌ نیشتەجێی‌ ئەڵمانیاو ئەوروپا لە پێش ئەو پرۆسەیەدا، دوو لەسەر سێیان كوژران. نازییەكان بۆ ئەنجامدانی‌ ئەم پرۆسە سامناكەی‌ جینۆساید تۆڕێك كەرەستەو هۆكاری‌ كۆكردنەوەو بەندكردن‌و كوشتنیان لە ئەڵمانیاو ئەو وڵاتانەی‌ داگیری‌ كردبوون بەكاردەهێنا، كە خۆی‌ دابوو لە نزیكەی‌ 42 هەزار‌و 500 هۆكاری‌ ئاسانكاری‌ بۆ كوشتنی‌ جوولەكەو قوربانیانی‌ ترو لە ناو ئەو ئاسانكارییانەدا 47 دانەیان كەمپی‌ زۆر ترسناكی‌ كۆكردنەوەو بەندكردن‌و كوشتنی‌ قوربانیانی‌ هۆڵۆكۆست بوو لە ناو ئەڵمانیاو ئەو وڵاتانەی‌ داگیری‌ كردبوون.
لەم پرۆسەیەدا لە نێوان 100 هەزار بۆ 500 هەزار كەس راستەوخۆ بەشداربوون لە پلاندانان‌و جێبەجێكردنی‌ هۆڵۆكۆستدا.
تا ئێستا بۆ بەرزڕاگرتنی‌ هۆڵۆكۆست‌و لەبیرنەكردنی‌ لە یادەوەریی‌ مرۆڤایەتیدا، زیاد لە 100 مۆزەخانەی‌ هۆڵۆكۆست دروستكراون لە پتر لە 60 وڵاتی‌ ئەوروپاو ئەمریكاو كەنەداو ئەمریكای‌ لاتینیداو زۆربەی‌ كەمپەكانی‌ كۆكردنەوەو بەندكردن‌و كوشتنی‌ جوولەكەو غەیرە جوولەكەش، چەشنی‌ ئاوشڤیتز، ساكسنهاوزن، داخاو، بۆخنڤاڵد.. تاد، لە ئەڵمانیاو پۆڵەنداو وڵاتانی‌ تری‌ ئەوروپادا كراون بە مۆزەخانەو تیایاندا پاشماوەی‌ ئەو كەرەستەو ئامێرو ئاسانكارییە راستەقینانە پیشان دەدرێن، كە یان لە قوربانیان بەجێماون یان پێی‌ لەناوبراون. ئەمڕۆ ئیسرائیل‌و ئەو وڵاتانەی‌ تر كە ئاماژەم پێدان، دەیان مۆزەخانەو سەنتەری‌ لێكۆڵینەوەو تاوتوێ كردنی‌ بەڵگەنامە كۆكراوەو پارێزراوەكانی‌ هۆڵۆكۆست‌و مۆنۆمێنت‌و پەیكەرو خانەو باخچەی‌ یادەوەریی‌ هۆڵۆكۆست چێكراون، كە بۆ هەتاهەتایە كەرەستەی‌ هۆشداری‌‌و بیرخستنەوە بۆ پشتاوپشتی‌ گەلی‌ جوولەكەو قوربانیانی‌ دنیاو سەرتاپا مرۆڤایەتی‌ تا هەوڵ‌و خەباتیان بەردەوام جۆش بدات، بۆ بەربەست دانان‌و رێگری كردن لە دووبارەبوونەوەی‌ كارەساتی‌ هاوشێوە لە دنیادا، چونكە بەردەوام گیانی‌ داگیركاری‌‌و دژە مرۆڤایەتی‌‌و فاشیستی‌ لە سیستەمی‌ سەرمایەداریی‌ جیهانی‌‌و حزب‌و گروپی‌ ئایینی‌‌و نەتەوەپەرستی‌ توندڕەوو دكتاتۆرییە ملهوڕەكانی‌ دنیادا لەسەر پێیە، بۆ ئەنجامدانی‌ جینۆسایدو وێرانكاری‌‌و نموونەی‌ زیندووش لەبەردەستدایە، كە لە دوای‌ جەنگی‌ جیهانی‌ دووەم‌و هۆڵۆكۆستەوە بەرپاكراوە، سەرباری‌ یاسا نێودەوڵەتییەكانی‌ قەدەغەكردنی‌ جینۆسایدو لەم رووەوە جینۆسایدە بەرپاكراوەكان لە ڤێتنام‌و كەمبۆدیا‌و كوردستان‌و روانداو دارفۆرو باشووری‌ سوودان‌و كۆسۆڤۆو چەندین وڵات‌و شوێنی‌ ترو بەم دواییەش ئێزدییەكانی‌ كوردستان لەسەر دەستی‌ داعش.
من لێرەداو لە بواری‌ بەرزڕاگرتنی‌ یادەوەریی‌ هۆڵۆكۆستدا، یەك دوو نموونە لەو دەیان مۆزەخانەو كەمپی‌ كۆكردنەوەو كوشتن‌و سەنتەرانە دەهێنمەوە كە یان بە شەخسی‌ بینیومن یان بەدواداچوونم بۆ كردوون، تەنها وەك بیرخستنەوەو دەرزیئاژنی‌ خەمی‌ خۆمان كە بۆچی‌ ئێمە هێند كەمتەرخەمین لە ئاست كۆست‌و كارەساتی‌ نیشتمانی‌‌و نەتەوییمان‌و چۆن دەبێت مەنهەجییانەو زانستیانە كار بكەین‌و بەشێك لە ئەزموونی‌ خەڵكی‌ تر بگوێزینەوەو چاوی‌ لێ بكەین:
(1) مۆزەخانەو دەزگای‌ یاد ڤاشیم لە ئۆرشەلیم (قودس)، دەزگایەكی‌ رەسمیی‌ دەوڵەتی‌ ئیسرائیلە بۆ بەرزڕاگرتنی‌ یادی‌ لەناوچوونی‌ نزیكەی‌ شەش ملیۆن جوولەكەیە لە پرۆسەی‌ هۆڵۆكۆستداو لە ساڵی‌ 1953 بەپێی بڕیارێكی‌ پەرلەمانی‌ ئیسرائیلی‌ (كنێست) لەسەر گردی‌ هێرتزل لە شاری‌ قودس دروستكراوە. ئەم دەزگایە بریتییە لە زنجیرەیەك مۆزەخانە، پێشانگە، ئینستیتووتی‌ خوێندنی‌ هۆڵۆكۆست، سەنتەری‌ لێكۆڵینەوەی‌ هۆڵۆكۆست، مۆنۆمێنت‌و پەیكەری‌ یادەوەریی‌و بەشەكانی‌ بریتین لە مۆزەخانەی‌ خستنەڕووی‌ رووداوەكانی‌ هۆڵۆكۆست، دیارترین بەڵگەنامەو وێنە مێژووییەكان، فیلمەكانی‌ پیشاندانی‌ شایەتحاڵەكان، ئەرشیفێك كە 68 ملیۆن بەڵگەنامەی‌ مێژوویی‌ لەخۆدەگرێت‌و 300 هەزار وێنەی‌ پەیوەندیدار بە هۆڵۆكۆستەوە، كە لەلایەن ئەم دەزگایەوە كۆكراوەتەوە، كتێبخانەیەك كە 112 هەزار كتێب‌و گۆڤاری‌ تێدایە بە زمانی‌ جۆراوجۆر، خوێندنگەیەكی‌ تایبەت بە رووداوەكانی‌ هۆڵۆكۆست‌و هۆكارەكانیەوە، ئینستیتووتێكی‌ نێودەوڵەتی‌ بۆ لێكۆڵینەوە، خانەیەكی‌ بڵاوكردنەوەی‌ تایبەت بە توێژینەوەی‌ هۆڵۆكۆست، ئەو كۆمەڵگە جوولەكانەی‌ قڕكراون، یادەوەریی‌ هاوكارانی‌ گەلی‌ جوولەكە لە خەڵكانی‌ غەیرە جوولەكەو لە پرۆسەی‌ هۆڵۆكۆستدا ژیانی‌ خۆیان خستۆتە مەترسییەوەو رزگاریان كردوون.
ساڵی‌ 2005 ئەم دامەزراوەیە نوێكراوەتەوەو 10 هۆڵی‌ تایبەتی‌ دروستكراوە كە هەریەكەیان تەرخانە بۆ بەشێكی‌ هۆڵۆكۆست‌و لە كاتی‌ كردنەوەیدا 40 سەرۆكی‌ دەوڵەت‌و ئەمینداری‌ گشتیی‌ نەتەوە یەكگرتووەكان بەشدارییان تێدا كردووە.
دامەزراوەكە بایەخێكی‌ زۆر گەورەی‌ داوە بە پرۆگرامی‌ خوێندنی‌ هۆڵۆكۆست‌و خوێندنگەكەی‌ تاكە لە جیهاندا، كە 17 هۆڵی‌ موحازەراتی‌ تێدایەو 100 مامۆستای‌ پسپۆڕی‌ ئەم بوارە دەرسی‌ تێدا دەڵێنەوەو ساڵانە لە خولەكانی‌ ئەم خوێندنگەیەدا زیاد لە 187 هەزار خوێندكاری‌ مەكتەب‌و زانكۆكان بەشدار دەبن، بێجگە لە 50 هەزار سەربازو هەزاران مامۆستاو پەروەردەكار لە ئیسرائیل‌و تێكڕای‌ وڵاتانی‌ جیهانەوەو بە هەشت زمان جگە لە عیبری‌ دەرسی‌ تێدا دەخوێنرێت‌و بێجگە لەوەش مامۆستایانی‌ پسپۆڕی‌ ئەم خوێندنگایە دەنێردرێنە دەرەوە، بۆئەوەی‌ موحازەرات بڵێنەوە بەو كۆمەڵگە جوولەكانەی‌ نیشتەجێی‌ ئەو وڵاتانەن، هەروەها تیمێكی‌ پسپۆڕانی‌ خوێندنگەكە بەردەوام پەرە بە پرۆگرامی‌ پەروەردەو خوێندنی‌ هۆڵۆكۆست دەدەن بۆ قوتابخانەكانی‌ ئەو وڵاتە، لەم دامەزراوەیەدا ناوی‌ سێ‌ ملیۆن‌و 800 هەزار قوربانی‌ پارێزراوە، لەگەڵ‌ 130 ملیۆن لاپەڕەی‌ بەڵگەنامەی‌ پەیوەندیدار بە هۆڵۆكۆست‌و زیاد لە 385 هەزار وێنەو دوو ملیۆن‌و 100 هەزار لاپەڕەی‌ شایەتیی‌ دەربازبووانی‌ شایەتحاڵی‌ هۆڵۆكۆست كە دەكاتە 101 هەزار كاسێتی‌ ڤیدیۆو دەنگ.
هەروەها لێرەوە رێزلێنانی‌ تایبەت دەكرێت بۆ ئەو كەسانەی‌ لە كاتی‌ هۆڵۆكۆستدا ژیانی‌ خۆیان خستۆتە مەترسییەوەو جوولەكەیان رزگار كردووەو تا ئێستا ژمارەیان نزیكەی‌ 25 هەزار كەسەو لە یاد ڤاشیمدا باخچەیەكیان بۆ تەرخانكراوەو هەریەكەیان دارێك دەنێژێ‌‌و بە ناویەوە دەمێنێتەوە، بێجگە لە پێدانی‌ كۆمەڵێك ماف‌و ئیمتیازو ئەگەر خۆشیان نەمابن بە نەوەكانیان دەدرێت‌و ئەگەریش بیانەوێت، لەو وڵاتە شوێنی‌ نیشتەجێبوونیان بۆ دابین دەكرێت.
(2) كەمپی‌ ئاوشڤیتز: كەمپی‌ كۆكردنەوەو لەناوبردنی‌ قوربانیانی‌ هۆڵۆكۆست یەكێكە لە گەورەترین كەمپی‌ نازییەكان بۆ قڕكردنی‌ جوولەكەو قوربانیانی‌ ترو دەكەوێتە نزیك شاری‌ كراكۆڤ لە باشووری‌ پۆڵەنداو بەدناوترینی‌ ئەو 47 كەمپە سەرەكییەی‌ نازییەكانی‌ ئەڵمانیایە بۆ ئەنجامدانی‌ جینۆساید. من لە مارتی‌ 2015 دا، لەگەڵ‌ هاوڕێیەكم ماوەی‌ دوو رۆژی‌ سەرومڕو بە هاوڕێیەتی‌ رێنومای‌ پسپۆر سەردانی‌ ئەم كەمپەمان كردووەو بە وردی‌ سەرجەم بەش‌و هۆڵەكانیمان بەسەر كردۆتەوە، كە ئەمڕۆ پێموایە گەورەترین مۆزەخانەی‌ یادەوەریی‌ هۆڵۆكۆستە لە جیهانداو رووبەری‌ 200 هێكتار زەوی‌ دەگرێتەوەو بریتییە لە دوو بەشی‌ سەرەكی‌، ئاوشڤیتز یەك و ئاوشڤیتز ــ بیركێناو دوو. ئێمە لەو دوو رۆژەدا (6 و 7ی‌ مارتی‌ 2015) لەگەڵ‌ سەدان كەسدا بە گروپ‌و لەگەڵ‌ رێنومادا سەردانی‌ مۆزەخانەو ئاسەواری‌ ئەشكەنجەو لەناوبردنی‌ قوربانییانمان كردو لەبەرئەوەی‌ میوانی‌ تایبەتی‌ ئەو شوێنە بووین، بە هەردووكمان رێنومایەكیان تەرخان كردبوو، كە خانم دۆرۆسی‌ جێگری‌ دكتۆر پیۆتری‌ سەرۆكی‌ بەشی‌ لێكۆڵینەوەی‌ ئاوشڤیتز بوو. ئەم خانمە پۆڵۆنی‌ بوو و دوو خاڵۆشی‌ كە لە پارتیزانەكانی‌ بەرگریی‌ پۆڵۆنیادا خەباتیان لە دژی‌ نازییەكان كردووە، لەوێ‌ ئیعدام كرابوون‌و 186 هەزار پۆڵۆنی‌ لێرە لەناوبران.
ئێمە پاش نۆرە گرتنێكی‌ دوورو درێژ لە دەروازەی‌ سەرەكیی‌ كەمپە مۆزەخانەی‌ ئاوشڤیتز یەك ئاودیو بووین بە ژێر ئەو كەوانە گەورەیەدا تێپەڕین كە بە ئەڵمانی‌ لێی‌ نوسرابوو (Arbeit Macht Frie)، واتە بە كاركردن خۆت رزگار دەكەیت‌و ئەمە دروشمی‌ نازییەكان بوو، كە زۆربەی‌ قوربانییان بە كاركردنی‌ بەردەوام دەپساندو زۆرێكیان لە ژێر باری‌ كاری‌ قورس‌و تاقەت پڕووكێنداو بە برسێتی‌‌و تینوێتی‌‌و نەخۆشی‌ گیانیان دەسپاردو ئەوانەشیان كە بەخۆوە بوون‌و بەرگریی‌ ئەو بارە سەخت‌و نالەبارەیان دەكرد، لە دواییدا دەیانكوشتن‌و لە كوورەو ژووری‌ گازدا دەیانسووتاندن‌و دەیانكردن بە خۆڵەمێش‌و منداڵەكان هەر زوو دەمردن‌و بەرگەی‌ ئەو ژینگە سەختەی‌ زیندانیان نەدەگرت.
لە ئاوشڤیتز یەك-دا زیاد لە 20 هۆڵ‌ یان قاوشی‌ گەورە مابوونەوەو كرابوون بە مۆزەخانەو كەرەستەو پاشماوەیەكی‌ زۆر كە لە قوربانیان بەجێمابوون، چەشنی‌ كاسەو كەویل، ئامێری‌ مۆسیقا، كەرەستەی‌ بەكارهێنانی‌ رۆژانەی‌ وەك تاقمی‌ تەراش‌و شانەو ئاوێنەو پێڵاوی‌ گەورەو مناڵ‌‌و جلوبەرگ‌و جانتای‌ سەفەرو جزدان‌و خشڵ‌‌و كەرەستەی‌ ئارایشت‌و قوتووی‌ بۆیاخی‌ پێڵاو، فڵچەو قەڵەم‌و وێنەو نیگاری‌ دەستكردی‌ قوربانیان‌و كەرەستەی‌ چنین‌و دەرزی‌‌و درومان‌و هەر شتێك كە لە ژیانی‌ زینداندا بەكاریانهێنابوو لە هۆڵەكاندا بە شێوەیەكی‌ زانستی‌ رێكخرابوون‌و بە بایەخێكی‌ سەیرەوە پارێزگاری‌ لێدەكرا.
لێرە زیندانییەكی‌ زۆری‌ جوولەكەو قوربانیانی‌ تر هونەرمەندو موزیكژەن‌و نیگاركێش‌و نووسەری‌ ناوداریان تێدابووە، كە لە تاڵترین بارودۆخی‌ زینداندا لە چالاكیی‌ ئەو بوارانە نەكەوتوون‌و نازییەكان بەكاریانهێناون بۆ ئاهەنگی‌ موزیك سازدان، بۆ ئەو بەندییانەی‌ رۆژانە بردوویانن بۆ ئیشی‌ قورس‌و ئێوارە كە گەڕاونەتەوە ئاهەنگیان بۆ سازداون. هۆڵەكان تەواوی‌ چیرۆكی‌ ئەوانە دەگێڕنەوە كە لێرە بەندیان كردوون‌و پاشان لە ژێر باری‌ قورسی‌ ئیشداو یان بە برسێتی‌‌و نەخۆشی‌ مردوون. هەر قاوشێك نزیكەی‌ 500 كەسی‌ گرتووە، بەڵام زیاد لە هەزار زیندانی‌ تێكراوەو لە ماوەی‌ پێنج ساڵی‌ ئەو كەمپەدا كە لە ساڵی‌ 1940 ــ 1945ی‌ خایاندووە، ملیۆنان كەسی‌ تێدا بەندكراوەو پاشان لێرەوە گوێزراونەتەوە بۆ كەمپە بەندینخانەكانی‌ تر، یان هەر لێرە كوژراون‌و پاشان لە كوورەی‌ سووتاندندا سووتێنراون‌و كراون بە خۆڵەمێش‌و دراوە بە دەم ئاوی‌ رووبارێكی‌ نزیك لە كەمپەكەوە. ئەوەی‌ كە زۆر سەرنجی‌ ئێمەی‌ راكێشا، هۆڵێكی‌ پڕ لە قژە سەرو پەلكی‌ ژنان بوو، كە نزیكەی‌ دوو تۆن بوو لە هەموو رەنگێك‌و رێنوماكەمان پێیوتین ئەمە تەنها نموونەیەكە لە سەدان تۆن تووكەسەری‌ قوربانیان لە پێش كوشتن‌و سووتاندنیان سەریان تاشیون‌و ئەم قژو تووكانە نێردراون بۆ كارگەی‌ تایبەتی‌ رستن‌و چنین‌و لەوێ‌ كراون بە رایەخ‌و بەتانی‌‌و دابەشكراوە بەسەر كەمپە بەندیخانەكانی‌ كۆكردنەوەو قڕكردندا.
هەموو ئەم كەرەستە بەجێماوانەی‌ قوربانیان لە كەوچكە چاو پیاڵەو دەرزییەكەوە بگرە تا جانتاو قژە سەرو دەست ‌و قاچی‌ دەستكردو تاقمی‌ ددان‌و چاویلكە، دەیان‌و سەدان شتی‌ تر هەموو لە ژێر پلەیەكی‌ گەرمای‌ دیاریكراودا پارێزراون‌و تەنانەت ئەو حاڵەتەش رەچاوكراوە كە ئەگەر ئاگرێك كەوتەوە لە بینایەكیان، دەستبەجێ‌ كۆنترۆڵی‌ ئۆتۆماتیكی‌ بكرێت‌و نەهێڵن كەرەستە بە نرخەكانیان لەناوبچێت.
ئەڵبەتە پێویستە ئەوەش بگوترێ‌ كە ئەمە هێشتا بەشێكی‌ كەمی‌ ئەو كەرەستانەیە كە نازییەكان پاش داخستنی‌ كەمپەكەو هەڵاتنیان، ساڵی‌ 1945 لەبەر پێشڕەویی‌ هێزەكانی‌ سۆڤێت‌و هاوپەیمانان‌و بۆردمانی‌ خەستی‌ كەمپەكە، هەرچییان پێكرا لە بەڵگەنامەو كەرەستە سووتاندیان‌و وێرانیان كرد، بۆئەوەی‌ نەكەوێتە دەست دوژمنەكانیان‌و ئەو زیندانیانەش كە تا ئەو كاتە نەكوژرابوون، گواستنیانەوە بۆ شوێنی‌ ترو لەوێ‌ لەناوبران‌و بەشێكی‌ كەمیشیان دەربازبوون.
یەك لە ئاسەوارە سامناكەكانی‌ ئاوشڤیتز یەك كە سەردانمان كرد، كوورەی‌ سووتاندن بوو كە نیوەی‌ لە ژێر زەویدا بوو، لێرە پۆل پۆل زیندانەكانیان رووت دەكردەوە‌و سەریان دەتاشین، گوایە دەیاننێرنە ژوورەوە بۆ حەمام كردن، بەڵام لە دووشەكانی‌ بنمیچی‌ هۆڵەكەوە گازی‌ (زیكلۆن بی‌ Zyklon B) یان بەسەریاندا دەڕژاندن‌و پاشان بە مردوویی‌ یان بێهۆشی‌ بە پۆلێكی‌ تر بەندییەكان دەیانكردنە كوورەی‌ سووتاندنەكەداو دەبوون بە خۆڵەمێش‌و دواتر ئەوانیشیان بە پۆلێكی‌ تری‌ قوربانی‌ بەهەمان دەرد دەبردو وەك باسیان دەكرد، ناڵەو نركەی‌ قوربانیان لەو كاتەدا دەگەیشتە بەرگوێی‌ تەواوی‌ بەندییەكانی‌ كەمپەكە.
ئێمە لەبەر دەركی‌ كوورەكەدا چاومان چەقییە سەر كۆڵەكەی‌ سێدارەیەك‌و رێنوماكەمان وتی‌ ئەمە كۆڵەكەی‌ لە سێدارەدانی‌ رۆدۆڵف هیوسە، كە ماوەی‌ چەند ساڵ‌ فەرماندەی‌ بەرپرسی‌ كەمپەكە بووەو سەرپەرشتیی‌ ئەم ئۆپەراسیۆنی‌ سووتاندنەی‌ كردووەو لە ساڵی‌ 1947 دا پاش دادگایی‌ كردنی‌ لێرەدا هەڵواسراوە، وەك هێمایەك بۆ فەرامۆش نەكردنی‌ سزای‌ شایستەی‌ تاوانباران‌و ئاسوودە كردنی‌ گیانی‌ قوربانیان‌و كەسوكاریان.
مەودای‌ دووریی‌ نێوان كەمپی‌ ئاوشڤیتز یەك‌و ئاوشڤیتز دوو ـ بیركێناو، نزیكەی‌ دوو سێ‌ كیلۆمەترێكەو ئێمەیان بە پاسی‌ تایبەتی‌ دەزگاكە بردو لەوێ‌ تەماشامان كرد تا چاو بڕ بكات هۆڵی‌ دارینە یان پاشماوەی‌ رووخاوی‌ ئەو هۆڵ‌‌و قاوشە زۆرو زەبەندانەیە كە بە هەزاران خەڵكی‌ دەستبەسەری‌ جوولەكەو غەیرە جوولەكەیان لە پۆڵەنداو ئەڵمانیاو هەنگاریاو وڵاتانی‌ تری‌ ژێردەستی‌ نازییەكان بە شەمەندەفەر بۆ هێنراوەو لە خراپترین دۆخی‌ نامرۆڤانەدا لێرە بەندكراون. هێڵی‌ ئاسن تا ناوەڕاستی‌ كەمپەكەو بەردەركی‌ چوار كوورەی‌ سووتاندنی‌ گەورە هاتبوو، كەوا زۆربەی‌ قوربانیان لەم چوار كوورەیەدا بە درێژایی‌ پێنج ساڵی‌ بەردەوامی ئەو كەمپە پۆل پۆل بە گازی‌ ژەهراوی‌ خنكێنراون‌و پاشان لە كوورەكاندا سووتێنراون‌و كراون بە خۆڵەمێش‌و دراون بە دەم ئاوەوە. لێرەدا حەز دەكەم نموونەیەكی‌ سامناكیی‌ ئەم كەمپە لە كتێبێكی‌ دكتۆر پێوتری‌ بەرپرسی‌ سەنتەری‌ لێكۆڵینەوەی‌ ئاوشڤیتز بگوێزمەوە، كە ئاماژە بەوە دەكات كە لە راپۆرتێكی‌ رۆژی‌ 28 ی‌ حوزەیرانی‌ 1943دا، بیشۆفی‌ سەرۆكی‌ بیرۆی‌ بیناسازی‌ ئاشڤیتزدا هاتووە كەوا توانای‌ هەر پێنج كوورەكەی‌ ئاوشڤیتز یەك‌و ئاوشڤیتز بیركێناو سووتاندنی‌ چوار هەزار‌و 765 تەرمە لە رۆژێكداو بەردەوامیش ماوەی‌ پێنج ساڵ‌ ئەم كوورانە لەكاردا بوون. ئەڵبەتە هەر چوار كوورەكەی‌ بیركێناو لە ئەنجامی‌ بۆردمانی‌ فڕۆكەكانی‌ هاوپەیمانان لە ساڵی‌ 1945 رووخابوون‌و بووبوون بە كەلاوەو هەر بەو شێوەیەش هێشتوویانەتەوە، بەڵام تاقە كوورەكەی‌ ئاوشڤیتز یەك نەڕووخابوو و وەك خۆی‌ مابووەوە.
تێكڕا لە هەردوو ئاوشڤیتزدا ژمارەی‌ قوربانیانی‌ كوژراوو سووتێنراو بە ملیۆنێك و 100 هەزار كەس دەخەمڵێنرێت‌و ملیۆنێكیان جوولەكە بوون، بەڵام هەر كەسێك سامناكیی‌ ئەو كەمپە ببینێت، هەمیشە بیری‌ بەلای‌ ئەوەدا دەچێت كە ژمارەكە زۆر لەوە زیاترە، چونكە هەندێك خەمڵ‌‌و بۆچوون بە زیاد لە دوو ملیۆن لە قەڵەم دەدا، ئەم دەزگا گەورەیە ئێستا 150 بینای‌ تێدایە لەگەڵ‌ نزیكەی‌ 300 كەلاوەو پاشماوەی‌ بینای‌ كەمپەكە بە كەلاوەی‌ چوار بینای‌ ژووری‌ گازو سووتاندن لە ئاوشڤیتز بیركێناو، بەڵام بینای‌ كوورەكەی‌ ئاوشڤیتز یەك وەك خۆی‌ ماوەتەوە، لەگەڵ‌ 13 كیلۆمەتر پەرژینی‌ دڕكاوی‌ كە لە كاتی‌ خۆیدا كارەبای‌ هایتێنشنی‌ لەسەر بووەو هیچ بەندییەك نەیتوانیوە لێی‌ نزیك ببێتەوە بە مەبەستی‌ هەڵاتن، مەگەر خۆی‌ پێ‌ كوشتبێت، كە ئەو حاڵەتانە زۆربوون. لەم شوێنەدا هەموو شتێك وەك یادەوەری‌ لە شوێنی‌ خۆیدا هێڵراوەتەوەو كەرەستەكانیشی‌ لە هۆڵەكاندا وەك خۆیان پارێزراون‌و ئەوانەی‌ لە دەست فەوتاندنی‌ نازییەكان دەربازبوون ئەمانەن:
ــ 110 هەزار پێڵاوی‌ گەورەو بچووك.
ــ سێ هەزار‌و 800 جانتا كە دوو هەزار‌و سەد جانتایان ناوو ناونیشانی‌ خاوەنەكانیانی لەسەرە.
ــ زیاد لە 12 هەزار مەنجەڵ‌‌و قابلەمەو تاوە.
ــ نزیكەی‌ 470 ئامێری‌ جەڕو مەنگەنە.
ــ 379 پۆشاكی‌ خەتخەتی‌ زیندانیان.
ــ چوار هەزار‌و 500 شمەكی‌ كاری‌ دەستی‌
ــ سەدان‌و بگرە هەزاران دەست‌و قاچی‌ دەستكرد.
ــ سەدان‌و بگرە هەزاران عەینەك‌و قەڵەم‌و فڵچەی‌ ددان‌و تاقم تەراش‌و .. تاد.
ــ نزیكەی‌ دوو تۆن (هەزار‌و 950 كیلۆ) قژە سەرو پەلكی‌ ژنان.
هەروەها لە ئەرشیفدا بە هەزاران كەرەستەی‌ كۆكراوە پۆلێن كراون:
ــ نزیكەی‌ 39 هەزار نێگەتیڤی‌ وێنەی‌ بەندییە تازە گەیشتووەكان (عەكس).
ــ كۆپی‌ نزیكەی‌ 200 فۆتۆ كە لەلایەن گێستابۆوە گیراوە لە كاتی‌ راگواستنی‌ جوولەكەكانی‌ هەنگاریادا ساڵی‌ 1944 كە ژمارەیان 400 هەزار بووە.
ــ ئەو وێنانەی‌ بە نایاسایی‌ گیراون كە بە هەزارانن، بێجگە لە دوو هەزار‌و 500 وێنەی‌ خێزانی‌ كە راگوێزراوان‌و لەگەڵ‌ خۆیاندا هێناویانە.
ــ 48 بەرگ كە تێكڕا بڕوانامەی‌ مردنی‌ نزیكەی‌ 70 هەزار بەندییە، كە لە كەمپی‌ ئاوشڤیتزدا مردوون.
ــ 248 بەرگی‌ تۆماری‌ ئۆفیسی‌ بیناسازی‌‌و پۆلیسی‌ كەمپەكە.
ــ 64 بەرگ بەڵگەنامەی‌ گێستابۆ ئێس ئێس.
ــ 16 فایلی‌ شەخسی‌ لەسەر بەندییەكان.
ــ 12 هەزار نامەو پۆستكارد كە بە رێگەی‌ پۆستە لەلایەن بەندییەكانەوە رەوانە كراوە.
ــ نزیكەی‌ 800 هەزار تۆمارو بەڵگە لەسەر مایكرۆفیلم لەسەر كاروباری‌ كەمپەكە.
ــ زیاد لە دوو هەزار تۆمارو بیرەوەریی‌ زیندانیانی‌ دەربازبوو.
ــ زیاد لە 100 ڤیدیۆ كاسێت.
ــ 130 بەكرەی‌ فیلمی‌ دۆكیۆمێنتاری‌ لەسەر جەنگ‌و كەمپەكە.
ــ 166 بەرگ گێڕانەوەی‌ بەندییە دەربازبووەكانی‌ كەمپەكە، كە هی‌ زیاد لە سێ هەزار‌و 500 كەسەو تێكڕا زیاد لە 30 هەزار لاپەڕەیە.
ــ 280 بەرگ یاداشتی‌ زیاد لە هەزار‌و 400 گیراوی‌ كەمپەكەیە، كە تێكڕا زیاد لە 45 هەزار لاپەڕەیە.
ــ 78 بەرگی‌ بەڵگەنامەی‌ دادگایی‌ كردنی‌ رۆدۆڵف هیوس فەرماندەی‌ كەمپەكەو دەستەو تاقمی‌ پاسەوانی، كە تێكڕا زیاد لە 16 هەزار لاپەڕەیە.
ــ 196 بەرگ یاداشت‌و خولیاو بۆچوونی‌ بەندییە رزگاربووەكانە، كە پرسیارو وەڵامیان لەگەڵ‌ سازكراوەو نزیكەی‌ 20 هەزار لاپەڕەیە.
ــ 27 بەرگ راپرسییە كە دراوەتە بەندییە دەربازبووەكان پڕیبكەونەوەو نزیكەی‌ هەشت هەزار لاپەڕەیە.
ــ حەوت بەرگ تۆماری‌ گێڕانەوەی‌ ئەو بەندییە رزگاربووانەیە لە كاتی‌ چۆڵكردن‌و راگواستنیان لە كەمپی‌ ئاوشڤیتز ساڵی‌ 1945، كە زیاد لە هەزار لاپەڕەیە.
بەپێی‌ قسەی‌ بەشی‌ لێكۆڵینەوەی‌ ئەم كەمپە، تا ئێستاش ساڵانە نزیكەی‌ هەشت هەزار بەڵگەنامەیان دەست دەكەوێت لە رێگەی‌ كڕین‌و بەخشین‌و پەیداكردنی‌ ترەوە، لەبارەی‌ ئەم كەمپەوەو بۆیە حاڵی‌ حازر بووە بە مۆزەخانەو شوێنێكی‌ یادەوەریی‌ زۆر گەورە، وەك دێڤید كامیرۆنی‌ سەرۆك وەزیرانی‌ بەریتانیا لە ساڵی‌ 2014 دا لە سەردانێكیدا بۆ ئەم كەمپە دەنووسێت «من ویستم بە چاوی‌ خۆم ئەم شوێنە ببینم كە رەشترین لاپەڕەی‌ مێژووی‌ مرۆڤایەتی‌ تێدا تۆماركراوەو وشە ناتوانێت باس لەو سامناكییە بكات كە لەم شوێنەدا روویداوەو لە هەمووی‌ گرنگتر ئەوەیە كە نابێت هەرگیز لەبیری‌ بكەین». لەخۆڕاییش نییە كە ساڵانە سەدان هەزار كەس سەردانی‌ دەكەن، بۆ نموونە لە ساڵی‌ 2014 دا زیاد لە ملیۆن‌و نیوێك كەس لە جیهانەوە سەردانیان كردووە.
* ژمارەیەك مۆزەخانەو كەمپی‌ لەناوبردنی‌ دیكەی‌ جوولەكەو گەلانی‌ تر هەن، كە من سەردانم كردوون‌و دەكرێ‌ سوودێكی‌ باشیان لێببینرێت بۆ دروستكردنی‌ مۆزەخانەو مۆنۆمێنت‌و شوێنی‌ یادەوەریی‌ جینۆسایدی‌ كورد، لەوانە:
ـــ كەمپی‌ كۆكردنەوەو بەندكردن‌و كوشتنی‌ ساكسنهاوزن كە دەكەوێتە دووری 35 كیلۆمەتر لە باكووری‌ رۆژهەڵاتی‌ بەرلینەوەو نازییەكان لە ساڵی‌ 1936 دا بۆ بەندكردن‌و لەناوبردنی‌ نەیارە سیاسییەكانیان دروستیان كردبوو و پاشان جوولەكەو خەڵكی‌ تریشیان تێبرد. ئەم كەمپە تا مایسی‌ ساڵی‌ 1945، كە كۆتایی‌ بە جەنگی‌ جیهانی‌ دووەم‌و نازییەكانی‌ ئەڵمانیا هات، نزیكەی‌ 200 هەزار كەسی‌ تێدا بەندكرابوو، كە بەشێكی‌ زۆریان كوژران‌و كران بە كوورەی‌ گازدا. ئێستا ئەم كەمپە مۆزەخانەو شوێنی‌ یادەوەرییەو ساڵانە دەیان هەزار كەس سەردانی‌ دەكەن‌و لێرەش چەشنی‌ ئاوشڤیتز، بەڵام لە ئاستێكی‌ بچووكتردا، تاوانی‌ هێجگار سامناكی‌ تێدا ئەنجامدراوە لەلایەن نازییەكانەوە.
ـــ مۆزەخانەو یادەوەریی‌ قڕكردنی‌ جوولەكە (هۆڵۆكۆست)، كە دەكەوێتە ناوەڕاستی‌ شاری‌ بەرلینی‌ پایتەختی‌ ئەڵمانیاو لەسەر رووبەری‌ 19 هەزار مەتر چوارگۆشە، دوو هەزار‌و 711 پەیكەری‌ لاكێشەیی‌ كۆنكریت، كە لەسەر شێوەی‌ گۆڕە، دروستكراوە بە قەبارەی‌ گەورەو بچووك، وەك هێمایەك بۆ قوربانیانی‌ جوولەكە لە هۆڵۆكۆستدا. بەشی‌ زۆری‌ ئەو گۆڕەپانە كە لە ژێر زەویدا كراوە بە مۆزەخانەیەكی‌ گەورەو شایستە، بەو سەدان هەزار جوولەكەیەی‌ لە ئەڵمانیاو وڵاتانی‌ ئەوروپای‌ ژێر دەستی‌ ئەڵمانیای‌ نازی‌ راگوێزرابوون بۆ كەمپەكانی‌ كۆكردنەوەو لەناوبردن. لێرە بە فیلم‌و وێنەو بەڵگەو بە چەندین زمانی‌ دنیا كارەساتەكە بە بەرجەستەیی‌‌و بە چاوی‌ خۆت دەبینی‌. ئەم یادەوەری‌‌و مۆزەخانەیە رۆژانە لە بەیانییەوە بۆ ئێوارە كراوەیەو بەردەوام خەڵكێكی‌ زۆر لە هەموو لایەكی‌ دنیاوە سەردانی‌ دەكەن.
ـــ مۆزەخانەی‌ مێژوویی‌ جوولەكەكانی‌ ئەڵمانیا لە بەرلین، ئەمیش بە هەمان شێوەی‌ یادەوەریی‌ مۆزەخانەكانی‌ هۆڵۆكۆست لە جیهاندا مێژووی‌ جوولەكەی‌ ئەڵمانیا دەگێڕێتەوەو بەشی‌ هەرە گەورەی‌ تەرخان كراوە بۆ راگواستن‌و قەتڵوعامی‌ جوولەكە لە هۆڵۆكۆستداو دیزاین‌و نەخشەسازیی‌ پانۆرامای‌ كارەساتەكە دەتباتەوە بۆ ئەو رۆژگارەی‌ كە ئەو تاوانە سامناكانەی‌ تێدا ئەنجامدراوە.
ـــ مۆزەخانەی‌ مێژوویی‌ جوولەكەكانی‌ ئەمستردام لە هۆڵەندا، بینایەكی‌ چەند نهۆمییەو لە ساڵانی‌ 1600 كانەوە بە وێنەو بەڵگەو دۆكیۆمێنتی‌ جۆراوجۆرەوە مێژووی‌ ژیانی‌ كۆمەڵگەی‌ جوولەكە دەگێڕێتەوە لەو شارەدا، لە هەموو بوارەكانی‌ ژیاندا.
ـــ ماڵی‌ ئانا فرانك‌و خانەوادەكەی‌، كەوا لە هۆڵۆكۆستدا بوون بە قوربانی‌. ئانا فرانك كیژۆڵەیەكی‌ جوولەكەی‌ تەمەن 14 ــ 15 ساڵ‌ بووە كە لە ترسی‌ ئەڵمانە نازییەكان لەگەڵ‌ خانەوادەكەی‌ لەم ماڵەدا خۆیان شاردۆتەوەو رۆژانە یاداشتی‌ بەسەرهاتی‌ ئەم خۆحەشاردانە دەنووسێتەوەو نزیكەی‌ چوار ساڵ‌‌و نیو لەلایەن گێستابۆی‌ نازییەوە دەگیرێن‌و رەوانەی‌ یەكێك لە كەمپەكانی‌ كۆكردنەوەو لەناوبردنی‌ هۆڵۆكۆست دەكرێن‌و لەوێ‌ گیان لەدەستدەدەن، بەڵام باوكی‌ بە هەر شێوەیەك بووە دەرباز دەبێت‌و ئەم یادەوەرییە رۆژانەی‌ كچە منداڵەكەی‌ لای‌ خۆی‌ دەپارێزێت‌و پاشان بڵاویدەكاتەوەو ئێستا بووە بە بەناوبانگترین كتێبی‌ یادەوەری‌‌و وەرگێڕدراوەتە سەر زۆربەی‌ زمانەكانی‌ جیهان.
ئەم مۆزەخانە بچووكەی‌ ئانا فرانكیش بووە بە شۆهرەتدارترین مۆزەخانەی‌ یادەوەری‌ لە دنیاداو ساڵانە هەزاران كەس لە هەموو سووچ‌و قوژبنێكی‌ جیهانەوە بۆی‌ دێن‌و بەردەوام هەر چوار وەرزی‌ ساڵ‌ ریزێكی‌ دوورو درێژی‌ خەڵك نۆرەیان گرتووە بۆ سەردانی‌ ئەم ماڵە.
من دەپرسم ئاخۆ ئێمە چەند ئانا فرانكمان هەبێت لە ئەنفال‌و جینۆسایدەكانی‌ ترمانداو تا ئێستاش كەس هیچ باسیان لێوە ناكات!
ـــ لە وڵاتی‌ روانداو لە شاری‌ كیگالیی‌ پایتەختی‌ ئەو وڵاتە ئەفریقییەدا، كەنیسەیەك‌و قوتابخانەیەك كراون بە مۆزەخانەیەكی‌ یادەوەریی‌ جینۆسایدی‌ گەلی‌ تووتسی‌ لەو وڵاتەداو تیایاندا هەزاران كاسەسەرو ئێسك‌و پروسكی‌ قوربانیانیان پارێزراوە، كە لە ماوەی‌ 100 رۆژی‌ ساڵی‌ 1994 دا لەلایەن دەسەڵاتدارانی‌ هۆتۆی‌ ئەو وڵاتەوە كوژراون‌و لە پرۆسەیەكی‌ جینۆسایدیی‌ رق ئەستووردا نزیكەی‌ 800 هەزار بۆ ملیۆنێك كوژران‌و دەیان هەزار ژن ئەتك كران‌و زۆربەی‌ قوربانیانی‌ ئەو كەنیسەو مەكتەبەی‌ خەڵكە تووتسییەكە پەنایان بۆ بردبوو، كە زیاد لە پێنج هەزار كەس دەبوون هەر بە زیندوویی‌ ئاگریان تێبەردراو سووتێنران.
هەمان مۆزەخانەی‌ كەللەسەر لە شاری‌ فنۆم پنەی‌ كەمبۆدیاش هەیە بۆ بەرزڕاگرتنی‌ یادەوەریی‌ جینۆسایدەكەی‌ پۆڵ‌ پۆت‌و خمێرە سوورەكان لەو وڵاتەدا، كە زیاد لە دوو ملیۆن كەس رەشەكوژ كران.
ـــ لە شاری‌ یەریڤان لە ئەرمینیا، لەسەر گردێكی‌ بەرز مۆنۆمێنتێكی‌ یادەوەری‌ دروستكراوە بۆ بەرگریی‌ قارەمانانەی‌ فیداییەكانی‌ ئەرمەن لەسەر چیای‌ مووساداغ لە ناوچەی‌ ئەسكەندەرونەی‌ توركیا، لە كاتی‌ جینۆساید كردنی‌ ئەرمەنەكاندا توانییان بە گیانفیدایی‌ پێشمەرگەكانی‌ ئەرمەن‌و قوربانیدان بە 18 گەنجیان، گیانی‌ چوار هەزار‌و 200 كەس لە ژن‌و منداڵ‌و پیری‌ ئەرمەن بپارێزن، تا هێزە دەریاییەكانی‌ فەرەنسا پێیانگەیشت‌و رزگاری‌ كردن، ئەوانە ماوەی‌ 53 رۆژ بەریان بە سوپای‌ تورك گرت‌و ئەمڕۆ ئەو مۆنۆمێنتە مێژوویەكی‌ پرشنگداری‌ ئەرمەنەكان دەگێڕێتەوە، كە هەرگیز لە یادەوەریی‌ نەوەكانیاندا كاڵ‌ نابێتەوە.
تۆ بڵێی‌ ئێمەش شتێك بكەین بۆ قوربانیان‌و گیانفیداكانی‌ چیای‌ شەنگال!
ـــ نموونەیەكی‌ تر لە پارێزگاری‌ كردن لە یادەوەریی‌ كارەساتە مێژووییەكانی‌ میللەتان، ئەوی‌ ستۆن ماونتێنە لە ویلایەتی‌ جۆرجیای‌ ئەمریكا، كە لە نزیك شاری‌ ئەتڵەنتای‌ پایتەختی‌ ئەو ویلایەتە چیایەكی‌ بەردین هەڵكەوتووە لە شێوەی‌ گردێكی‌ خڕی‌ زۆر زەبەلاحداو كاتی‌ خۆی‌ لە شەڕی‌ ناوخۆی‌ باكوور ــ باشووری‌ ئەو وڵاتەدا (1861 ــ 1865)، لەو شوێنەدا جەنگەكە بە شكستی‌ باشوورییەكان كۆتایی‌ هاتووەو جەنەراڵ‌ لی‌ Lee كە سەركردەی‌ باشوورییەكان بووە شكستی‌ هێناوەو خۆی‌ رادەستی‌ باكوورییەكان كردووەو سوپاكەی‌ تێكەڵ‌ كردوون، بەڵام لە جیاتی‌ سزادانی‌ كراوەتە سەركردە لە سوپای‌ ئەمریكای‌ یەكگرتووداو ئێستا ریلیفێكی‌ گەورە بۆ خۆی‌‌و هاوەڵەكانی‌ لەو چیایەدا كراوەو دەوروبەری‌ چیاكەش بووە بە ناوچەیەكی‌ گەشتیاریی‌ پڕ باخ‌و باخات‌و پانۆرامایەكی‌ شایستەی‌ ئەو شەڕی‌ ناوخۆیەی‌ تێدا دروستكراوەو هۆڵی‌ گەورەی‌ سینەمای‌ تێدایە، كە هەر نیو سەعات جارێك فیلمێك لەو بارەیەوە نمایش دەكرێت‌و مۆزەخانەیەكی‌ مێژوویی‌ بۆ بە زیندووڕاگرتنی‌ شەڕی‌ ناوخۆ سازكراوەو خەڵكی‌ زۆر سەردانی‌ دەكات.
ـــ لە شاری‌ وینیپیگی‌ كەنەدا دەزگاو مۆزەخانەیەكی‌ گەورەی‌ مافی‌ مرۆڤ دروستكراوەو زۆربەی‌ كەرەستەو دۆكیۆمێنت‌و بەڵـگەی‌ پێشێلكاریی‌ مافی‌ مرۆڤی‌ تێدا پارێزراوە، كە لە جیهاندا بەرپا كراوە، بە هەندێك لە كەرەستەو بەڵگەی‌ جینۆسادی‌ كوردیشەوە.
هەڵبژاردنی‌ ئەم شوێنەش لەو وڵاتەدا بەو بۆنەیەوەیە كە لەم هەرێمەدا زۆرترین‌و دڵ رەقترین ستەم‌و پێشێلكاریی‌ مافی‌ مرۆڤ دژ بە هیندییە سوورەكان ئەنجامدراوە لە مێژوودا، كەوا گەلی‌ رەسەنی‌ وڵاتەكە بوون‌و داگیركەرە سپی‌ پێستەكان بە دڕندانەترین شێوە قڕیان تێخستوون.
ســەرچــاوە:
ـــ بەدواداچوونی‌ مۆزەخانەو مۆنۆمێنت‌و دەزگاو دامەزراوەكانی‌ جینۆسایدی‌ میللەتان لە ژێدەرە جۆراوجۆرەكانی‌ كتێب‌و گۆڤارو سایتەكانی‌ ئینتەرنێتەوە.
ـــ سەردانی‌ زۆرێك لەو مۆزەخانەو دامەزراوانەی‌ لەم باسەدا ناویان هاتووە.

بۆچوون