Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2017/05/17 17:31
نوسەر: جینۆساید كورد

كتێبی جینۆسایدی هەڵەبجە لە میدیا نێودەوڵەتییەكاندا

عه‌داله‌ت عه‌بدوللا‌

بەرهەمێكی كەم وێنە..
هەر لەسەرەتاوە دەتوانرێت بە رستەیەك بوترێت كە، كتێبی(جینۆسایدی هەڵەبجە لە میدیا نێودەوڵەتییەكاندا)، لەو كتێبانەیە كە لەبواری دۆكۆمێنتكردندا، نموونەی كەمە. ئەو بەرهەمانەی كە دەربارەی كوشتنی بەكۆمەڵی كوردو بە تایبەتیش جینۆسایدی هەڵەبجە، خۆیان لەبابەتی میدیای نێودەوڵەتی دابێت و ئیشیان لەسەر ناوەڕۆكی مامەڵەی ئەم ئاستە باڵایەی میدیا كردبێت، لەخانەی نەبووندایە. واتە، لانیكەم، لەسنوری زانیاریی ئێمەدا، كە ئاگاداری بەشێكی دیاری ئەدەبیاتی تایبەت بە ئەنفال و جینۆسایدین بەگشتی، نەمانبینیوە كتێبێك هەبێت كە لەسەروەخت و گەرماوگەرمی تاوانی جینۆسایكردنی هەڵەبجەدا پشكنینی بۆ رووماڵی میدیا جیهانییەكان كردبێت، ئەمەش بایەخی ئەم كتێبە دەردەخات.

بەڵام لەگەڵ ئەوەی ئەم بەرهەمە، لەرووی چۆنایەتییەوە، كارێكی كەم وێنەیەو زانیاری وردی تێدایە كە هەندێكیان پێشتر هەر نەبیستراون، كۆمەڵێك كەموكوڕیشی تیایە كە نوسەر خۆی، پێشوەخت، هەستی بە هەندێكیان كردووە، ئێمەش دواترو لەبەشی دووەمی ئەم نووسینەدا دێینەوە سەر هەندێكی دیكەیان، بەو ئومێدەی، هەروەك برای نوسەر، خۆیشی دڵخوازێتی، بتوانرێت لەچاپی دووەمدا – كتێبەكەش شایستەی زیاتر لەچاپێكە-  چارەسەریان بكات.

دەستپێكێك لەبارەی جەنگ و تاوان
سەرەتای ئەم بەرهەمە، دەستپێكێكی دورودرێژە لەبارەی جەنگی خوێناویی 8 ساڵەی عێراق- ئێران، هۆكارەكانی هەڵگیرسانی جەنگەكە، ئامانجە سیاسی و جیوپۆلۆتیكییەكانی و، كۆی ئەو فاكتەرانەی رێخۆشكەربوون بۆ بەرپابوونی. مەبەستی نوسەر لەو سەرەتایەی كە لەسەر ئەو جەنگەی نووسیوە، بۆ دووپاتكردنەوەی سوودی رەهەندە سیاسییەكانێتی بۆ گەلی كوردو بزووتنەوە سیاسییەكەی، چونكە لەدیدی نوسەردا بوونی ناوچەیەكی ئازادكراو و لەبندەستی شۆڕشی نوێ پەیوەستە بە سەرقاڵبوونی رژێمی بەعس و(1968-2003ز) سوپاكەیەوە بەو جەنگە 8 ساڵییە خوێناوی و پڕوكێنەرەوە. دواتر تیشك دەخاتەسەر چەند پرسێك، لەوانە: باكگراوەندی چۆنیەتی ئازادكردنی شاری هەڵەبجە، نەخشەی رزگاركردنی لەرووی سەربازی و مەیدانییەوە، ئامانجی لایەنەكانی رزگاركەری شارەكە، دواتریش كاردانەوەی دڕاندانەی سوپاو فرۆكەكانی رژێمی بەعس لەئاست ئەم پەرەسەندنە سەربازییە كە بریتییە لەپاككردنەوەی شاری هەڵەبجە لەدامودەزگاكانی ئەو رژێمە.

ئەم لایەنەی كتێبەكە، لەدیدی ئێمەدا، سەرەڕای ئەوەی زانیاریی زۆرو پێشتر نەزانراوی لەخۆگرتووە، لانیكەم، نەزانراو بۆ نەوەی نوێ و دوای راپەڕین، بەڵام سەرنجی رەخنەگرانەش هەڵدەگرێت كە دواتر روونی دەكەینەوە. لەكتێبەكەدا، نوسەر بەشێوازی راپۆرت و بە زمانی زانیاری و ژمارەو داتاو دیاریكردنی مێژوو، رووماڵێكی رۆژنامەوانیی پوختمان پێشكەش دەكات لەسەر چۆنیەتی ئەنجامدانی تاوانی كیمیابارانكردنی هەڵەبجە، بۆ پشتڕاستكردنەوەو جەختكردنەوەش لەسەر ئەو راستییە بەڵگەنەویستەی كە، ئەوەی رژێمی بەعس لەو پرۆسە سەربازییە قڕكەرانەدا دەرهەق بە گەلی ئێمەی ئەنجام داوە، تاوانی كوشتنی بەكۆمەڵن، بەتایبەتیش تاوانی كیمیابانكردنی هەڵەبجە، بەندو ماددەی پەیوەندیداری لەجاڕنامەی جیهانی مافەكانی مرۆڤدا بە نموونە هێناوەتەوە، بەكورتیش پێناسەگەلێكی بۆ چەمكی لەناوبردنی بەكۆمەڵ–ی (Genocide) بیرخستۆتەوە كە هەندێكیان دەگەڕێتەوە بۆ پەیماننامەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان (UN) خۆی كە تایبەتە بە قەدەغەكردنی جینۆسایدو سزادانی تاوانبارانی. بەپێی هەموو پێناسەو چەمكەكانی جینۆسایدیش، ئەوەی بەڵگاندووە كە تاوانی كیمیابارانی هەڵەبجە دەچێتە خانەی جینۆسایدەوە.

جیهان دەهێننە هەڵەبجە!
كاری گرنگی نوسەر لەم كتێبەدا كە ماندووبوونی زۆری پێوە دیارە، دانانی كۆپیی ئەو لاپەڕە پەیوەندیدارانەیە لەرۆژنامەگەریی نێودەوڵەتیدا كە تایبەت بوون بە رووماڵكردنی مەرگەساتی هەڵەبجە. دەستڕاگەیشتنی ماسمیدیای نێودەوڵەتی، بەتایبەتیش رۆژنامەگەریی چاپكراو، بە وردەكارییەكانی ئەو تاوانەو چیرۆك و بەسەرهات و دیمەنە تراژیدییەكانی، گرنگترین رووداو بووە لەكاتی خۆیدا بۆ دەنگدانەوەی تاوانەكانی رژێمی بەعس لەدەرەوەو ناوخۆی وڵاتەكەی و تەنانەت وڵاتێكی دراوسێی وەكو ئێرانیش. فەزڵی ئەم دەستڕاگەیشتنە، بەئاشكرا، دەگەڕێتەوە بۆ كۆماری ئیسلامیی ئێران، تەنانەت ئەگەر ئەم هەڵوێستە مێژوییە، وەك مافێكی سروشتی، بەرژەوەندیی سیاسیی ئەو وڵاتەشی تێدا بووبێت.

ئێرانییەكان، لەگەڵ گەرمەی تاوانی كیمیابارانكردنی هەڵەبجەدا، دەرگایان بە رووی چەندین تیمی رۆژنامەوانی رۆژئاوایی و جیهانیدا واڵا كردووە بۆ ئەوەی بێن و لەنزیكەوەو بە چاوی خۆیان ببینن كە چۆن رژێمی سەدام، بێ بەزەییانەو بێ هیچ حسابردنێك بۆ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و رێكەوتنامە نێودەوڵەتییەكان، دەستی چۆتە تاوانی كوشتنی بەكۆمەڵی تەنانەت هاووڵاتیانی سڤیلی وڵاتەكەی خۆیشی و برینداركردن و ئاوارەكردنی دەیان هەزاری تریان.

بەبێ ئەم هاوكارییەی ئێرانییەكان بۆ میدیای جیهانی لەرووماڵكردنی تاوانەكەدا، زۆر ئەستەم دەبوو كە گۆڕانكارییەك لە رای گشتیی جیهانیداو لەدژی رژێمی عێراق رووبدات، یان دەستپێكێك لەتووڕەیی و ناڕەزایەتیی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەرامبەر بە دڕندەیی ئەو رژێمە دەستپێبكات. لە زۆر راپۆرتی میدیا نێودەوڵەتییەكاندا كە لەم كتێبەدا لەبارەی ئەو كۆمەڵكوژییە بەرچاومان دەكەون، ئەوە دووپاتكراوەتەوە كە ئەم تاوانەی دەوڵەتی عێراق لەبەرامبەر هاووڵاتییەكانی، بریتییە لەتاوانی دژ بە مرۆڤایەتی، یەكسانە بە تاوانی جینۆسایدیش، یان پێشێلكردنی ئاشكراو چەندیجارەی پرۆتۆكۆلی ژنێڤ-ی ساڵی (1925ز) كە تیادا بەكارهێنانی چەكی كیمیایی و میكرۆبی قەدەغە كراوە هەروەك رۆژنامەی (تایمز)ی بەریتانی لە 1ی نیسانی 1988دا بە راپۆرتە هەواڵێك لەژێرناونیشانی (ئەم كوشتارە كیمیاییە رابگرن)، بڵاوی كردۆتەوە. بەهەمان شێوە هەفتەنامەی پۆلیتس (Politis)ی چەپڕەوەكانی فەرەنسا-یش كە لەراپۆرتێكی خۆیدا لە 31ی ئازای 1988، لەژێر ناونیشانی(كوردستان هێرۆشیمایە)، تاوانی كیمیابارانكردنی هەڵەبجە دەباتە ئاستی تاوانی شاری هێروشیما-ی ژاپۆنی كە بە چەكی ناوكی لەلایەن وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاوەو لەسەردەمی ئیمپراتۆرییەتی ژاپۆنی و لەكۆتاییەكانی جەنگی جیهانی دووەمدا، لەمانگی 8ی ساڵی (1945ز)دا، بومباران كراو، تیایدا تەنها لەو شارە، جگە لە ناكازاكی، نزیكەی 140000 سەدوچل هەزار كەس بوونە قوربانی.

هاوشانكردنی تاوان بە تاوانەكانی تری جیهان
جگە لەوە، ئەوەی ئەم بەرهەمە بخوێنێتەوە، دەبینێت كە لەزیاتر لەهەواڵ و راپۆرتێكی میدیا نێودەوڵەتییەكاندا، تاوانەكە بە تاوانی نازییەكانیش دەچوێنرێت كە لەجەنگی جیهانی دووەمدا دەرهەق بە جولەكەكانیان ئەنجام داوە، یان هەندێ تاوانی تری هەمەجییانە كە لەجیهاندا روویانداوەو خەڵكی سڤیلیان كردۆتە ئامانج. رۆژنامەی ژۆن ئەفریك-ی فەرەنسی، نموونەیەكی جوانە. ئەم رۆژنامەیە تاوانەكە دەباتە هاوشانی رەشەكوژیی نازییەكان لە(لیدز)ی چیكۆسلۆڤاكیاو، كوشتوبڕی ئەمریكییەكان لە گوندی (مای لای)ی ڤێتنام و، دڕندەیی سۆڤێتییەكان لە ئەفغانستان.

بێگومان ئەو تایتڵ و گوزارشتانە لەناو میدیا جیهانییەكاندا، یان ئاماژەكردنەكانیان – تەنانەت بەهەواڵێكیش بێ- بەوەی كە بەعس چەكی كۆمەڵكوژی دژ بە كوردەكان بەكارهێناوە، بایەخی یەكجار گەورەیان هەیە. میدیای جیهانی كە لەپەیوەندیدا بە رووماڵكردنی جینۆسایدی هەڵەبجەوە، میدیای وڵاتانی رۆژئاوا بەگشتی، ئاسیا، هەندێ وڵاتی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست (وڵاتە عەرەبییەكانی لێ بەدەر بێت)، ئەفریقیا، چەندین وڵاتی تر دەگرێتەوە، بەو رووماڵانە، هەر خۆیان، وەك ئامرازگەلێكی دۆكۆمێنتاركردنی ئەو تاوانانە، دەبنە دۆكۆمێنتی گەورەو گرنگ بۆ بەڵگاندنی تاوانەكان كە بەشبەحاڵی خۆم نازانم تاچەند سوودیان لێ وەرگیراوە؟!، چونكە ماسمیدیا جیهانییەكان كە وێنەی زیندوو و واقعیی ئەو رووداوە تراژیدییەیان گواستۆتەوە، چ رۆژنامەكان بن، یان ئاژانسەكانی دەنگوباس، یان رادیۆ وتەلەفزیۆنەكان، زۆربەیان لەرێی نێردراوی تایبەتیی خۆیانەوەو لەناو جەرگەی رووداوەكانەوە تاوانەكان و دەرەنجامە كوشندەو وێرانكەرەكانیانیان رووماڵكردووە، ئەوان بە چاوی خۆیان دیمەنی تراژیدیاو مەرگەسات و كوشتنی بەكۆمەڵ و مەینتەیی هاووڵاتییە سڤیلەكانیان بینیوە، خەڵكە قوربانییە دەربازبووەكان، بریندارەكان، جوگرافیای تاوانەكان، گیاندارو خاك و سروشتە سوتێنراوەكان و، بگرە زۆر لایەنی ژەهرباركردنی شارەكەیان تۆماركردووە، بەجۆرێك كە، سبەی رۆژ، كەناڵەكان، بەتایبەتی نێردراو و تیم و رۆژنامەوانەكانیان، بتوانن ببنە گەورەترین گروپی شایەتحاڵ لەبەردەم دادگایەكی نێودەوڵەتیداو شایەت بن بەسەر سەربوردەی ئەو تاوانە نامرۆڤانانەی كە لەگەڵ كیمیابارانكردنی هەڵەبجەدا، ئەنجامدراون.

رووداوێك، لە نكۆڵی بەدەر!
لەم بوارەدا هیچ بوارێك نییە بۆ نكۆڵیكردن و رەتكردنەوە، خودی ئەو رۆژنامانەش كە تاوانەكەیان رووماڵ كردووە هەروا دەڵێن. بۆ نموونە، رۆژنامەنووس (دانیال گۆڵدستین) راپۆرتێكی لە ژمارەی رۆژی 27ی نیسانی 1988ی گۆڤاری ژۆن ئەفریك»Jeune Afrique»ی فەرەنسیدا بڵاوكردۆتەوە، تیایدا دەڵێ:»سوپای عێراق نكۆڵی لەكیمیابارانی هەڵەبجە دەكات، بەڵام هەواڵنێرانی خۆرئاوا ئەم كوشتارە بە كۆمەڵەیان بە چاوی خۆیان بینیوە….»، هەروەها رۆژنامەی «گویونەش»ی توركی لە راپۆرتێكدا دەنووسێت:» ئەو دیمەنانەی لەساتی هەنگاونانمان بەنێو كوچەو كۆڵانەكانی ئەو شارە كوژراوەدا بینیمان، بەناوی مرۆڤایەتییەوە هەستمان بە شەرمەزاری دەكرد».. هەرچی رۆژنامەنووس «نیكۆلاس بیتسەن»ە لە رۆژنامەی «واشنتۆن پۆست» ئەویش لەراپۆرتێكدا لەژێر ناونیشانی «پەلاماردانی شارۆچكەیەكی كوردستان» نوسیویەتی:» جەعفەر مەحمود حەسەن كە یەكێكە لەئەفسەرە پلە باڵاكانی عێراق، گوتی: من بە هەردوو چاوەكانم بینیم كە فڕۆكە جەنگییەكانی عێراق هاتن بۆمبە كیمیاییەكانیان بەسەر شاری هەڵەبجەدا داباراند». تۆڕی تەلەفزیۆنی هۆڵەندا-ش لای خۆەوە لە 25ی ئازاری 1988دا ئەوەی بڵاوكردۆتەوە كە:»عێراق دیسانەوە چەكی كیمیایی بەكارهێناوە، ئەمجارە وێڕای گازی خەردەل و دەمار، سوودی لە گازی ژەهراویی سیانیۆریش دژ بە هاوڵاتیانی بێ تاوان وەرگرتووە».. هەروەها ئاژانسی بەناوبانگی رۆیتەرز-یش لە 23ی ئازاری 1988دا ئەوەی بڵاوكردۆتەوە كە:»رۆژنامەنووسان گفتوگۆیان لەگەڵ دەربازبووانی ئەو كارەساتەدا ئەنجامداوە كە كاریگەریی گازە ژەهراوییەكان بە روونی بەسەر جەستەیانەوە دەبینرێت، بە تایبەتی ئەو دەربازبووانەی جەستەیان تلۆقی كردووەو دووچاری كێشەی هەناسەدان بوونەتەوە».

شایەتحاڵیی ئەوان، گرنگە!
نموونەی ئەم جۆرە شایەتحاڵییە، بۆ دادگاییكردنی تاوانباران ناڵێم كە دیارترینیان سەدام حسێن(1937-2006ز) و عەلی حەسەن مەجید(1941-2010ز) بوون و لە سێدارە دراون، بەڵكو بۆ گەڵاڵەكردنی هەر داوەری و بڕیارێكی نێونەتەوەیی كە قەرەبووكردنەوەی هەڵەبجەییەكان بەسەر حكومەتەكانی عێراق و كۆمپانیا ژەهرفرۆشەكانی جیهاندا بسەپێنێت، سوودی یەكجار زۆری هەیە. ئەم گەواهیدانانە، یارمەتیدەر دەبێت بۆ بە جینۆساید ناساندنی مەرگەساتەكانی گەلی كوردیش لەهەر سەردەمێكدا كە دەرفەتی ئەوە بێتە گۆڕێ دادگایەكی تایبەتی نێودەوڵەتی بۆ ئەم تاوانانەی دژ بە كورد دابمەزرێت، یان رۆژێك دابێت عێراق ببێتە ئەندام لەسیستەمی دادپەروەریی نێودەوڵەتیدا كە بەمانای بە ئەندامبوونێتی لەدادگای تاوانی نێودەوڵەتیدا كە لەساڵی (2002ز)دا دامەرزراوەو تا ساڵی (2015ز) ژمارەی وڵاتانی پەسەندكاری گەیشتۆتە 123 وڵات.

دیارترین میدیا نێودەوڵەتییەكان
گرنگییەكی تری ئەم كتێبە كە تاوانی كیمیابارانكردنی هەڵەبجەی لە میدیا نێوەوڵەتییەكاندا وەرگرتووە، لەوەدایە كە نوسەر، بە حوكمی ئەوەی خۆیشی میدیاكارەو ئەكادیمییەو نێوبانگی میدیا جیهانییەكان دەزانێت، هاتووە نموونەی رووماڵی دیارترین ئەو رۆژنامەو گۆڤارانەی خستووینەتە بەردەست كە بەشێكی بەرچاویان لەسەر ئاستی جیهان ناسراون و هەندێكیشیان میدیای چاپكراوی نمرەی یەكی وڵاتە زلهێزەكانن.

بۆ نموونە، لەرۆژنامەو بڵاوكراوە گەورەو بەناوبانگەكانی بەریتانیادا نموونەی وەك گاردیان، تایمز، سەندەی تایمز، ئۆبزێرڤەر، دەیلی تەلیگراف، فاینەنشیاڵ تایمز، نیو ستاتیسمان و گۆڤاری (ئەفریكا ئێڤێنتز) هەیە. لەرۆژنامە ناودارە فەرەنسییەكاندا، راپۆرت و نووسینی لۆڤیگارۆ، لۆمۆند، لیماتین، ئەكسلیسۆر، ئۆنیۆن و، گۆڤارەكانی وەك پۆلیتس و لی ڤیف و ژۆن ئەفریك-ی وەرگرتووە، لەرۆژنامە ئەمریكییە پڕ فرۆشەكانیشدا، نموونەی رووماڵی وەك واشنگتۆن پۆست، نیویۆرك تایمز، USA نیوز، هیراڵد تریبۆن و، هەفتەنامەی نیوزویك و گۆڤاری تایم-ی هێناوتەوە. ئەمە جگە لە دەیان رۆژنامەو گۆڤاری تری بەناوبانگ كە هی وڵاتانی ئەوروپی و رۆژئاوایی و ئاسیایی و میدل ئیستین و هەموویان بە ژانرەكانی راپۆرت، یان هەواڵ، یان بەدواداچوون، یان دیدار، یان رێپۆرتی وێنەیی، یان وتارو سەروتار، لەسەر تاوانی كیمیابارانكردنی هەڵەبجەیان نووسیوەو زانیارییان لەبارەی دیمەنە سامناك و ویژدان هەژێنەكانی تاوانەكەوە گواستۆتەوە.

لەلایەكی تر، جگە لە رۆژنامەو گۆڤارەكان، ناوی ژمارەیەك لە نموونەی میدیای بینراو و بیستراو و ئاژانسەكانی جیهانیش لەم كتێبەدا هاتوون كە لای خۆیانەوە رووماڵی تاوانی هەڵەبجەیان كردووە، یان زانیارییان لەبارەیەوە بڵاوكردۆتەوە، لەوانە: ئاژانسی بەناوبانگی BBC، ئاژانسی رۆیتەرز، ئاژانسی فەرەنسا، رادیۆی بەلژیكا، رادیۆی ئوسترالیا، رادیۆی كۆڵن لەئەڵمانیا، تەلەفزیۆنی فنلەند، تەلەفزیۆنی سویسرا، تۆڕی تەلەفزیۆنی هۆڵەندا.

هەر لەم بەرهەمەدا، نووسەر بە كورتی ئاماژەی بە رووماڵی تەواوی ئەم كەناڵانە كردووە بۆ تاوانەكە، رۆژو مانگ و ساڵی رووماڵەكانیشیانی دیاریكردووە كە زۆربەیان لەهەمان ماوەی تاوانەكەدایە، جا بە هەفتەیەك دواتر بێت، یان دوو هەفتە و یان زیاتر.

سەرنجی رەخنەگرانە
لێرەدا، لەپێناوی ئەوەی چاپی داهاتووی ئەم كتێبە، لەرووی ناوەڕۆك و فۆرمیشەوە، شیاوترو باشتربێت و لەئاست پیرۆزی و گرنگیی ئەو دۆزەدا بێت كە نوسەر ئیشی لەسەر كردووەو پێشتریش هەر خۆی بەرهەمی تری لەنووسین و وەرگێڕانی لەبارەوە نووسیوە كە مەبەستمان لەدۆزی جینۆسایدە، دەبێ كۆمەڵێك سەرنجی رەخنەگرانە لەبارەی كتێبەكەوە بخەینەڕوو. ئەمە دەڵێین بەبێ ئەوەی ئەم سەرنجانە بەمانای كەمكردنەوە بن لەبایەخی كتێبەكە هەروەك لەم بۆنەیەدا وردمان كردۆتەوە. دیارترین ئەو خاڵانەش كە لە هەردوو باری ناوەڕۆك و فۆرمەوە بوونەتە جێی سەرنجی رەخنەییمان ئەمانەی لای خوارەوەن:-

وێناكردنێكی سیاسیی هەڵە ..
یەكەم: نوسەر، بەبێ ئەوەی لەرەهەندە سیاسییەكانی پێشەكییەكەی خۆی وردببێتەوە سەبارەت بە چۆنیەتی ئازادكردنی شاری هەڵەبجە، ناڕستەوخۆ، وەهای وێناكردووە كە ئازادكردنی ئەو شارە بەشێك بێت لەجەنگی عێراق-ئێران و رۆڵی ئێرانییەكانیشی زەقكردۆتەوە!. ئەم وێناكردنە (كە رەنگە پەیوەندیی بە وەرگرتنی تەنها سەرچاوە ئێرانییەكانەوە هەبێت وەك دۆكۆمێنت)، لەوەدا هەڵەیە كە، زانیاریی لەبارەی ئەو ئەدەبیاتە سیاسی و میدیاییەوە نییە كە رژێمی بەعس بۆ پاساودانی كیمیابارانكردنی هەڵەبجە هەیبووەو بازاڕی سیاسیی بۆ دۆزیوەتەوە.

ئەگەر نووسەر بیزانیبایە كە بەعس هەڵەبجەی وەك شارێكی داگیركراو لەلایەن ئێرانییەكانەوە بە جیهان ناساندووەو ئەمەشی كردۆتە بیانوویەكی بێ بنەما بۆ ئەوەی بەدڕندانەترین شێوەو بە چەكی كۆكوژ لەو شارە بدات، ئەوا ئەو لایەنەی نەدەوروژاند، بەتایبەتی كە هەموو بەڵگەنامەكان – نەك تەنها دۆكومێنتی ئێرانییەكان- ئەوە دەسەلمێنن كە هێزی پێشمەرگەی كوردستان بووە ئەو شارەی رزگار كردووە نەك ئێرانییەكان راستەوخۆ ئەو كارەیان كردبێت.

لێرەدا، بەڵگەی گرنگ، پێش هەر شتێك، ناسنامەی قوربانییانە لەو شارەدا كە پتر بریتییە لەهاووڵاتیانی سڤیلی خەڵكی هەڵەبجە خۆی و رێكخستنەكان و ژمارەیەك پێشمەرگە نەك سەربازانی ئێرانی، ئەم راستییە تەنانەت رۆژنامەی (ئەكسلیسوری)ی فەرەنسیش لەهەواڵێكی لاپەڕە یەكی خۆیدا لە24ی ئازایری 1988، دەیسەلمێنێت و هەمان شت دەڵێت.

بەڵگە، لەدوو توێی بەرهەمەكە خۆیەوە !
بەڵگەیەكی تر، خودی هەندێ لەو راپۆرتانەی ناو كتێبەكە خۆیەتی كە بەشێك لەمیدیا نێودەوڵەتییەكان، بە پێچەوانەی هەندێكی تریان، لەبارەی هۆكاری تاوانەكەوە بڵاویان كردۆتەوە. ئەوان ئەو تاوانەی بەعس وەك كاردانەوەیەك بەرامبەر بە سەركەوتنەكانی پێشمەرگەو یاخیبووانی كوردو راپەڕینی پێشووتری خەڵكی شارەكە لێكدەدەنەوە، یان وەك بەشێك لەدڕندەیی و هەمەجییەتی بەعس خۆی كە پێشتر لەلایەن هێزە كوردییەكانەوە دنیای دەرەوەی لێ ئاگادار كراوەتەوە.
یەكێك لەو راپۆرتانە، وەك نموونە، راپۆرتێكی رۆژنامەی «دەیلی تەلەگراف»ی بریتانییە لە رۆژی 23ی ئازای 1988، واتە دروست هەفتەیەك دوای تاوانەكە.. ئەو رۆژنامەیە باس لەوە دەكات كە لەسەردانەكانیاندا بۆ ناو جەرگەی رووداوەكە دەرفەتی ئەوەیان بۆ رەخساوە كە راستی و دروستی قسەی لایەنە كوردییەكان بسەلمێنرێت كە پێشتر چەندینجار بانگەشەی ئەوەیان كردووە كە هێزە عێراقییەكان لەپەلامارە دڕندەو بەردەوامەكانی خۆیاندا بۆ دەستبەسەراگرتنی كوردستان، بەمادەی كوشندەی كیمیایی، بۆردومانی هاووڵاتیانیان كردووە. جگە لەوە، رۆژنامەی (La SUISSE)ی سویسری-یش هەمان شت دەڵێت، ئەو تەنانەت پێشنەی بەكارهێنانی چەكی كیمیایی لەلایەن بەعسەوە دەگێڕێتەوە بۆ ساڵی (1984ز)و لەراپۆرتە هەواڵێكیدا كە لە14ی نیسانی 1988دا بڵاوبۆتەوە، دەنووسێت: «عێراق لەساڵی (1984ز)ەوە بۆ فشار خستنە سەر كوردەكان، بۆمبی كیمیایی بەكارهێناوە، لە ساڵی (1987ز)دا ئەم جۆرە چەكەی دژ بە (28) گوند بەكارهێنا، لەیەكێك لەگوندەكان و لەم كارەساتە غەمگینەدا (121)ی هاووڵاتی گیانی خۆیان لەدەستدا».

تاوانی پێش كیمیاباران..
واتە لەكاتێكدا بەشێك لەمیدیا جیهانییەكان خۆیان دەزانن كە بەكارهێنانی چەكی كیمیایی لەبەرامبەر هەڵەبجەدا پەیوەندیی بە رەفتاری تاوانكاری و ئایدیۆلۆژیای بەعس خۆیەوە هەیە، نوسەر، ناڕاستەوخۆ، تاوانەكەی گێڕاوەتەوە بۆ كۆنتێكستی جەنگی عێراق- ئێران و پێشەكیی كتێبەشی هەروا دەستپێكردووە، ئەمەش هەڵەیەكی سیاسیی نوسەرەو دەبوایە خۆی لێ بپاراستایە، لانیكەم بیربكەوتبیاتەوە كە كۆمەڵكوژییەكانی بەعس لەعێراقداو بەكارهێنانی چەكی قورس و كوشندە، یان بۆمبارانی وەحشیگەرانە پێش هەڵەبجەش بەكارهێنراوە(بۆ نموونە دەرهەق بەشاری قەڵادزی لە ساڵی 1974ز كە مەنزڵگەی برای نوسەر خۆیەتی)، ئەمە جگە لەبەكارهێنانی چەكی كیمیایی لەبەرامبەر هێزی پێشمەرگەو هەندێ لەناوچە ئازادكراوەكان كە بەسەدان كیلۆمەتر لەسنوورەكانی جەنگی عێراق – ئێرانەوە، دوورن.

بۆشایی پەراوێزو دەرچوون لەچوارچێوە
دووەم: هەندێ لەو راپۆرتانەی كە لەمیدیا نێودەوڵەتییەكاندا بڵاوكراونەتەوە، قسەو رەخنە هەڵدەگرن، چونكە لەهەندێ راپۆرتدا زانیاریی هەڵەی تیایە. ئەركێكی نوسەر كە ئەنجامی نەداوە ئەوەیە كە لەپەراوێزی لاپەڕەكانی ناو كتێبەكەدا سەرنج و بەشداریی خۆی هەبووایە نەك بێ هیچ كۆمێنتێك بڵاویان بكاتەوە، یان هەندێ لە راپۆرتەكان لەچەند بڕگەیەكی كورت پێكدێن و نووسەری پێی نەوتووین بەشەكانی تری راپۆرتەكە، یان نووسین و وتارەكان باسی چیتریان كردووە(؟!)، بەتایبەتی كە ناونیشانەكانیان تایبەت بووە بە خودی تاوانەكە خۆی هەروەك لە كۆپی بڵاوكراوەی رووكاری رۆژنامەكاندا خستوویەتییە بەردەستمان.

سێیەم: بۆچوون و سەرنجی هەندێ گروپ یان كەسایەتی، یان پرۆفیسۆرەكانی بواری پزیشكی و تاوانناسی و ژەهرناسی، ناچنە چوارچێوەی رووماڵی میدیا جیهانییەكانەوە بۆ تاوانی كیمیابارانكردنی هەڵەبجە. لێرەدا، بۆ نووسەر، دەكرا وەك وتارێكی سەربەخۆ لەدەرەوەی كتێبەكە ئاماژەی پێ بكردبایە، یان لانیكەم، كۆی ئەو بۆچوون و سەرنجانەی لەچوارچێوەی ئەو سەرچاوە میدیاییانەدا بناساندایە كە بەشێكن لەمیدیای رووماڵكردنی تاوانەكە. واتە ناو و رۆژ و مانگ و ساڵی ئەو سەرچاوە میدیاییانەی دەستنیشان بكردایە كە ئەو بۆچوون و سەرنجانەی لێوە وەرگرتوون، چونكە ئەو دەستنیشانكردنە بەشێكی گرنگ دەبێت لەپرۆژەی دۆكومێنتكردنی تاوانەكەو بە زانستیكردنی خودی پرۆژەكەش.
رەخنە لە هەندێ لایەنی شێوەیی Form

چوارەم: لەباری فۆرمەوە، هەندێ رەخنەی ترمان لەسەر كتێبەكە، بەم جۆرەیە:-
– دەبوایە ئەم بەرهەمە بەنرخە بێ پێرست نەبوایەو دیاریكردنی ناوەڕۆكی بەرهەمەكە لەسەرەتاوە، ئاسانكارییەك دەبوو بۆ خوێنەر و مۆركێكی زانستی تریشی دەدایە دیزاین و رێكخستنی بەشەكانی كتێبەكە.
– دەبوایە بەر لەنووسینی وتارێكی دورودرێژی خۆی كە كەوتۆتە پێش خستنەڕووی میدیاكان، پێشەكییەكی كورتی لەبارەی بەرهەمەكەوە بنووسیبایە نەك لەكۆتایی وتارەكەیدا هەندێ روونكردنەوە بدات كە دەكرا لەچوارچێوەی پێشەكییەكدا چارەسەری بكردایە.
– جوانتر وابوو كە كتێبەكە بەسەر چەند تەوەرێكی جیاجیادا دابەش بكرایە، بۆ نموونە، تەوەرێكی تایبەت بوایە بە نووسینەكەی نووسەر خۆی، تەوەرێك لەبارەی رووماڵی میدیا چاپكراوەكان بۆ تاوانەكە، تەوەرێك لەسەر رادیۆ و ئاژانسەكان و تەلەفزیۆنەكان، تەوەرێكیش بۆ گفتوگۆكان.
– باشتر وابوو كە لەناو تەوەری گریمانەكراو بۆ رۆژنامەو گۆڤارە جیهانییەكاندا، پۆلێنكارییەك بۆ وڵاتەكان بكرایە، لە گرنگترینەوە دەستپێ بكرایە كە وڵاتانی زلهێزی وەك ئەمریكاو فەرەنساو بەرتانیان بۆ ئەودوای وڵاتانی تر.
– دەبوایە ئەو سەرچاوانەی كە بۆ ئامادەكردنی ئەم بەرهەمە پشتی پێبەستوون لەكۆتایی كتێبەكەدا دابنرایە نەك لەكۆتایی نووسینی نووسەردا كە وەك پێشەكییەكی دوورودرێژ دەركەوتووە بۆ كتێبەكە، سەرچاوەكانیش بەشێوەیەكی زانستی ریزبەند بكرایەو بەپێی نەریتی پەیڕەوكراو لەكتێب و توێژینەوە زانستییەكان.
– دەبوایە هەندێ لەوێنەو نەخشەكان رەنگاورەنگ بوونایە نەك رەشوسپی، وەك پاشكۆیەكیش لەكۆتایی كتێبەدا دابنرایە، نەك لە سەرەتاوە، ئەو كۆپییانەی رۆژنامەو گۆڤارەكانیش كە هیچ كۆمێنت و روونكردنەوەیەكی لەبارەوە نەنوسیون و هەڵنەهێنجاوە، بخستبایەتە ئەو پاشكۆ پێشنیاركراوەوە.
– مێژووی هەندێ لە دۆكۆمێنتەكان كە بە كۆپی لەكتێبەكەدا دانراون، دیار نییە، نازانرێت ئەو بابەتەی كە لەسەر تاوانەكە بڵاوكراوەتەوە لەچ رۆژ و مانگ و ساڵێكدایە، ئەمەش لەپرۆژەی دۆكۆمێنتكردندا بەكەموكورتی دەژمێردرێت و دەبێ مێژووی دۆكۆمێنت روون و دیاریكراو بێت.
بەكورتی، ئەم رەخنانە بۆ ئەوەن كە برای نووسەر بۆ داهاتوو و لەچاپی نوێدا سوودیان لێ وەربگرێت، وەك كۆمەكێكیشە بۆ ئەوەی ئەم بەرهەمە بەنرخەی بە باشترین شێوە بخاتە بەردەستی خوێنەران و وەك كتێبێكی دۆكۆمێتارییش بمێنێتەوە، بگرە ببێتە سەرچاوەیەك بۆ توێژەران و نووسەرانی بواری جینۆساید.

بۆچوون