Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
خوێندنەویەك بۆ كتێبی: تاقانەكانی جینۆساید لەكوردستان
تاقانەكانی جینۆساید، بێنازنین!
ناوی کتێب:
نوسەر:
زمان:
بابەت:
ژمارەی لاپەرە:
جۆری فایل:
سالی دەرچوون:
دابەزاندن
دەربارە

خوێندنەویەك بۆ كتێبی: تاقانەكانی جینۆساید لەكوردستان
تاقانەكانی جینۆساید، بێنازنین!
راڤەكردن و خوێندنەوەی: ئەسعەد جەباری

“تاقانەكانی جینۆساید لە كوردستان”
نووسین و ئامادەكردنی: ئیسماعیل هەنارەیی
بابەت: ئامار،چیرۆك، ژیاننامە، دیكۆمێنتاریی تایبەت بەئەنفال وكیمیاباران
دیزاینی ناوەوە: ڕەوشت محەمەد
دیزاینی بەرگ: ئارام عەلی
تایپ: دلێر ڕەفیق
فۆتۆ: عەدنان ئەحمەد ڕەسوڵ
تیراژ: 1000 دانە
نرخ: 14000 دینار
چاپی یەكەم: چاپخانەی (سەردەم) ساڵی 2016 كوردستان، سلێمانی
لەبەڕێوەبەرایەتیی گشتیی كتێبخانە ‌گشتییەكان ژمارە(1238)ی ساڵی 2016ی پێ دراوە

ئاسان نیە دەستبردن بۆ رووداوگەلێك كەویژدانی هەموو مرۆڤایەتی هەژاندبێ، ئەو رووداوەی كە نەك بەكتێبێك یان دوو بگرە بەسەدان و هەزارانیتر ناتوانێ برینەكان سارێژبكات، ئەوی رۆژێ كەس بیری بۆئەوە نەدەچوو كە لەپای كۆشش و خزمەتی نیشتمان و گەمەی نێو كۆڵانەكانی گوند و شارو شارۆچكەكان باجی شوناسی نەتەوەیی خۆت بدەی ئیدی یان خۆت یاخود كەسوكارت یان بنەماڵەو باوك و دایك و خوشك و برات ببن بەسووتەمەنی رووداوێك كە بەنێوی ئەنفال یان كیمیاباران یاخود قڕكردن ناودەبرێ!.
سەردەمێكی زۆر بێ رەحم و بێ بەزەیی لەئاست هەر دەنگ هەڵبڕینێكدا تۆ ناچاری خۆت بەختبكەی تەنانەت بەجەستە شەكەتەكەی خۆیشت كە نازانی موڵكی كێیە!، لەپێناو بەردەوام بوونی ژیان و كۆڵنەدانت دەبرێیت بۆ زیندان یان راپێچدەدرێی بەزۆرەملێ بۆ سەربازگەی ئەوقدراو بەیاساوڵ، تۆش كزو مەلوول لەوەی دەست بەدوعاو پاڕانەوە بۆ یەزدان هیچ دەسەڵاتێكت نیە لەوێندەر، ئەم دیمەنە جەرگبڕە مەگەر هەر لەمێژووە پڕ تراژیدیایەكەی دوای بەهاری ساڵی 1988 تا كۆتایی ئەو ساڵە لەنێو تەمومژی مان و نەماندا گەلێك لەچاوەڕوانی مەرگدابێت!، ژیان یەك پارچە رەش بوو بۆ نەتەوەكەم، لەلایەك ئاگرو ئاسن، لەلایەكی دی جینۆساید بۆ هەڵواسینی تاك بەتاكی كورد كرابووە لیستێك كە دەبوو قۆناغ لەدوای قۆناغدا پەرەبسێنێ!.
چی نەما نەتەوەكەم بەچاوی خۆی نەیبینیبێ، خاكی پیرۆزی كوردستان بووبە تاقیگەیەك بۆ هەموو لەشكرە زەبلاحەكانی ناوچەكە، سەراپای سەدەی بیستەمی زایینی بۆ كورد چەند فەسڵێكی تراژیدیا ئامێزبووە لەشانۆ پڕ زەحمەتەكەی ژیان، كام لاپەڕەی مێژووی هاوچەرخ هەڵدەینەوە برینێكە هەرگیز ساڕێژنابن.
وەلێ ئەوەندە هەیە نەوە لەدوای نەوە قوربانیەكان لەئاستی شۆڕش و راپەڕینەكان بڵنترو گەورەتربووە، ئەگەر بەدرێژایی هەموو ساڵەكانی بەرلەئەنفال شۆڕشەكانی كوردستانی باشوور قوربانیان بەخشی بێت تاساڵی 1988 قوربانیەكان لەوساڵەدا سەد یان هەزار ئەوەندەبووە بەبەراورد لەوەوپێش!، ئێمە نەك هەر لەوساڵەدا 182000 هەزار مرۆڤی كورد ئەنفال دەكرێن تەنانەت زیندوەكانی سەرزەویش لەكوردستان ئامادەكرابوون بەقۆناغ لەناوببرێن بەڵام بەخت یاوەریان بوو لەو رەشەبای ژەهرو پڕ تاوانە قوتاریان بوو.
دۆكۆمێنتكردن و نووسینەوەی ئەو هەموو تراژیدیایانەی ساڵانی دوای ئەنفال و كۆكردنەوەیان لەدەیان بەڵگەنامەو چیرۆك و توێژینەوەو تەوزیفكردنیان لەهونەرو وێژەی كوردی ئەركێكی نیشتمانی و نەتەوەییە بۆ ئێستا و پاشەڕۆژمان بەتایبەتی بۆ ئەو نەوەیەی كە لەگەڵ تراژیدیایەكەدا نەژیاون و ئاگایان لەو مێژووە رەشە نیە كە دووژمنانی نەتەوەكەمان چیان بەسەر نەتەوەكەماندا هێناوە، پشكنین و گەڕان بەدوای ووردو درشتی ئەو تاوانە ئەركی سەرشانی خەمخۆرانێتی بەتایبەتی دامودەزگاكانی دەوڵەت یاخود سەندیكاو رێكخراوەكان!، بەڵام ئەوەندەی كە ئەرشیفی جینۆساید هەڵدەدەینەوە دەبینین كارەكان لەسەر ئاستی تاكە كەسە بەزۆری لەبری ئەوەی كە خەمەكە هی دامەزراوەكانی دەوڵەت بێت!.
كتێبێكی ناوازەو گەورەو گرانی پڕ پڕ لەزانیاری كە شاسیتەی هەموو رێزو پێزانینێكەو تایبەتە بە”تاقانەكانی جینۆساید لەكوردستان” ئەو هەوڵو ماندووبوون و شەونوخونیەی هەوڵەكانی نوسەر “ئیسماعیل هەنارەیی” بۆ ئێستاو هەتا هەتایە مایەی رێزو پێزانینە، كتێبێك بەقەبارەی 695 لاپەڕەی A4 لەدووتوێی كۆكردنەوەی سەدان بەڵگەنامەو دەیان چاوپێكەوتنی راستەوخۆ تایبەت بەیەك ژانری جینۆساید لەگەڵ كەسوكاری جێماوەكانی پرۆسەی ئەنفالدا بەتایبەت تاقانەكانیان كارێكی قورس و ئاڵۆزو پڕزەحمەتە، مەگەر نووسەری ئەم كتێبە خۆی كە ئەویش دیسانەوە قوربانی ئەو رووداوەكانی جینۆسایدی كوردستانە پەی بەئازارەكان و مەینەتیەكانی نێو چیرۆكەكانی ئەو خەمەبێت كە چۆن بێ دایكی و باوكی، بێ براو خووشك چ ئازارێكە لەهەناوی ئەودا كە هانیدابێ بۆ پشكنین و ساغكردنەوەی رووداوە جەرگبڕەكانی نێو دووتوێیی ئەم كتێبەدا چ ئازارو خەمێكی چەشتبێ، كاتێك لەزاری خۆیەوە بیستم كە راستەوخۆ بۆ هەر چاوپێكەوتنێك سەدان كیلۆمەتری بڕیوە بێ بەرامبەر بۆئەوەی ئەم بەرهەمە گەورەیە پێشكەش بكات بەنەتەوەكەی.
“تاقانەكانی جینۆساید لەكوردستان” تایبەتە بەدیمانەی ئەو كەسانەی كە بەتاقی تەنیا ماون لەدوای لەناوبردنی هەموو كەسوكارەكانیان لەپرۆسەكانی ئەنفال و كیمیاباران و جینۆسایدی بارزانیەكان، ئەم كتێبە داتاو ئامار دەخاتە ڕوو زانستیانە شەنوكەوكراوە، چیرۆك و ژیاننامەی تاقانەكان دەگێڕێتەوە دیكۆمێنتەكانی رووداوەكان دەخاتە ڕوو، كچ و كوڕەكان دەدوێنێ ئەوانەی لەپرۆسەكانی ئەنفال و كیمیابارانی كوردستان و جینۆسایدی بارزانیەكان بەتەنها دەربازبوون.
نووسەر زیرەكانە پۆلێنی بابەتەكانی ئەم كتێبەی كردوەو دابەشیكردوە بەسەر چوار بەشی سەرەكی، جگە لەپێشەكیەك بۆ كتێبەكە بەپێنووسی نووسەر “تەها سڵێمان”، پێناسەیەكی بۆ تاقانەكانی جنۆساید نووسیوە، هەروەها دەقی بڕیاری ژمارە14ی ساڵی 2015 تایبەت بەیاسای ماف و ئیمتیازی تاقانەكانی جینۆساید لەهەرێمی كوردستان بڵاوكردوەتەوە وەكو سەرەتایەك بۆنێو بابەتەكە، ئەمە جگە لەشیكردنەوەی زاراوەی “جینۆساید”، هەروەها جینۆسایدو كۆمەڵكوژییەكان لەمێژوودا دیسانەوە بابەتێكی بەرایی نێو كتێبەكەیە، جینۆسایدی كورد لەباشووری كوردستان كە خۆی لەچەندین قۆناغدا دەبینێتەوە نووسەر پۆلینی كردوە بەم شێوەیەی لای خوارەوە:
1-جینۆساید شاری قەڵادزێ.
2-جینۆسایدی فەیلییەكان لەعیراق.
3-جینۆسایدی بارزانییەكان لەباشووری كوردستان.
4-جینۆسایدی هەڵەبجە.
5-ئەنفال.
6-جینۆسایدی ئێزیدییەكان.
لەچوارچێوەی ئەو پۆلێنكردنەدا نووسەر ئاماژەی بۆ رووداوەكان كردوە وەكو خۆی، مێژووی تاوانەكان، ژمارەی قوربانیەكان، شوێنی رووداوەكان، لێكەوتەی رووداوەكان، شێوازی قڕكردن و جۆری جینۆسایدەكان، هەروەها ئاماژەكردن بۆ هەڵسوڕاوی بكەری تاوانەكان، ئەمەو لەلاپەڕە “28”دا نووسەر خشتەیەكی بۆ ئەو كۆمپانیایانە داناوە كە كەرەسەی كیمیاویان بەعیراق فرۆشتوە لەكاتی خۆیدا، كە ئەویش 19 وڵاتی جیاجیان، كە هەر یەكەیان بەچەند كۆمپانیایەك بەشداریان لەوتاوانانەدا كردوە كە دەرهەق بەنەتەوەی كورد ئەنجامدراون لەلایەن حكومەتی عیراقەوە.
وڵاتەكانیش بریتین لە (ئەڵمانیا، بەریتانیا، نەمسا، ئەمریكا، بەلجیكا، فەڕەنسا، ئیتاڵیا، سویسرا، ئەرژەنتین، مۆناكۆ، بەرازیل، میسر، یۆنان، هندستان، ژاپۆن، جیرسی، پۆلًۆنیا، سوید)، نووسەر ئاماژە بۆئەوەدەكات كە ئەو وڵاتانەی كە بەشێوەیەك لەشێوەكان راستەوخۆبێت یان ناڕاستەوخۆ بەشدارن لەتاوانەكانی دژ بەكورد ئەنجامدارون چونكە جینۆسایدی هەڵەبجەو بەشێكی زۆری ناوچەكانی كوردستان بەگازی كیمیاوی ئەو وڵاتانە بەرهەمهێنراون و فرۆشتوویانە بەحكومەتی ئەوكاتی عیراق.
مێژووی ئەنجامدانی شاڵاوەكانی ئەنفال”جینۆساید” ئەویش سەرگوزشتەیەكیتری هەر هەشت قۆناغەكەی ئەنفالە كە نووسەر بەكورتی ئاماژەی بۆكردوون لەپاڵ دانانی داتایەكی ئەو گوندانەی كە لەباشووری كوردستان خاپوركراون سەر بەپارێزگاكانی كەركوك و سلێمانی و هەولێرو دهۆك و ناوچەكانی گەرمیان، هەروەها نووسەر چەندین گوندی بەنموونە هێناوەتەوە كە بەچەكی قەدەغەكراوی كیمیاوی یان ناپاڵم لێیاندراوە لەپرۆسەی ئەنفالدا، لەوانە گوندو ناوچەكانی(بالیسان، گۆپتەپە، سێوسێنان، سەید سادق، سۆریا، ئەشكەوتی دەكان، زیوێ).
وەكو لەسەرەتادا ئاماژەمپێكرد ئەم كتێبە دابەشكراوە بەسەر چوار بەشدا، بەمشێوەیە:
بەشی یەكەم: تاقانەكانی ئەنفال، تاقانەكانی قۆناغی (1)ی ئەنفال.
-ئەنفالی دۆڵی جافایەتی.
لەم قۆناغەدا دیدار لەگەڵ شەش تاقانەی جیاجیا كراوە، كە یەكێكیان ژنە، نووسەر لەكۆتایی باسەكانیدا خشتەیەكی كردوە تایبەتە بە ساڵی لەدایكبوون و پیشەو شوێنی دانیشتنی كۆن و شوێنی دانیشتنی ئێستاو ژمارەی ئەنفالكراو لەخێزانەكانیان و زنجیرەی مووچەی ئەنفال تا ژمارەی خێزانی تاقانەكان لەئێستادا، ئەم خشتەیە دواتر بۆ هەموو بەشەكان زۆر بەڕێكوپێكی پۆلێنكراون وەكو داتایەكی ئامادەكراو بۆ هەر بەشێك بەئاسانی خوێنەر ئەتوانێ سەرنج بداتە ئامارەكان.
تاقانەكانی قۆناغی (2)ی ئەنفال
-ئەنفالی قەرەداغ
لەم قۆناغەدا تەنها یەك تاقانە ماوەتەوە بەناوی(ئاری كاكەبرا)، خەڵكی گوندی سێوسێنانە لەناوچەی قەرەداغ كەسوكارەكەی ئەنفالكراون.
هەر لەگوندی سێوسێنان دیدار لەگەڵ دوو تاقانەی كیمیاباران سازدراوە، بەناوەكانی (محەمەد مەهدی هادی و ئاڵا حەمە فەریق سەعید).
تاقانەكانی قۆناغی (3)ی ئەنفال
-ئەنفالی گەرمیان
لەم قۆناغەو ئەنفالی گەرمیان زۆرترین تاقانە بەرچاو دەكەون لەم كتێبەدا، خۆیان لە (62) كەس دەبیننەوە لەكوڕو كچی تاقانەی ئەنفال، بۆ هەر یەكێكیان چیرۆكێكی پڕ لەئازار دەخوێنیتەوە كە مرۆڤ لەئاستیدا خۆی ناگرێ، بەجۆرێك زۆربەی ئەوەی كە دەگێڕنەوە ئەو تاقانانە پاش ئەوەی سەرجەم ئەندامانی خێزانەكانیان لەدەست دەدەن ئەوەی ئەو تاقانانە دەگرێتەخۆ ماڵە باوان یان داپیرەی تاقانەكانە كە ئەركی بەخێوكردن و پەرەوەردەی تاقانەكانی لەئەستۆگرتوە وەكو سەرپەرشتیاری بەخێوكەر، یان ئەوەی كە باس دەكرێ رزگاربوونی خودی تاقانەكانە خۆیان لەكاتێكدا بەرێكەوت ئەوانیش لەپرۆسەی جینۆسایدكردنی كوردستان رزگاریان بووە، ئیتر یان لەگوندەكانیان نەبوون، یاخود لای مەڕوماڵات و ئاژەڵداری، بەخت و قەدەری ئەوان وابووە كە لەساتەوەختی ئەنفالدا لەنێو ئاوایی یان گوند نەبوون دەنا ئەوانیش چارەنووسیان هیچی كەمتر نەدەبوو لەخێزانەكانیان.
نووسەر بۆهەریەك لەتاقانەكان چەندین پرسیاری داناوە كە بەشێكی ئەو پرسیارانە دووبارەدەبنەوە بۆ سەرجەم تاقانەكان، ئەوە جگە لەبڵاوكردنەوەی وێنەو بەڵگەنامەو دۆكۆمێنتی تایبەت بەتاقانەكەو شوناسی باری شارستانی و فۆڕمی زانیاری هەر یەكێكیان كە نووسەر پێی پڕكردونەتەوە وەكو بەڵگەیەكی مێژوویی بۆ ئەم كتێبە بەپێزە.
تاقانەكانی ئەنفالی (كفری-گەرمیان).
ئەم بەشەش بریتیە لە چاوپێكەوتنی (7) تاقانە، پێنجیان كوڕو دووانیان كچ-ن، كاتێ بەنێو وەڵامی پرسیارەكانی نووسەردا گوزەردەكەی چیرۆك لەدوای چیرۆك جەرگبڕترە، یەكێك لەوانە بەناوی (رەسمیە ئەحمەد كاكی)ی تاقانە باس لەخەونێكی خۆی دەكات و ئاماژە بۆ ئەوەدەكات (دوای ئەنفالەكە لەخەونمدا باوكم بینی لەسێدارەدرا، بۆیە بۆماوەی 3مانگ زمانم بەستراو قسەم بۆنەكرا)، ئەمە ئەو چیرۆكەیە كە لەژیانی یەكێك لەقوربانیانی ئەنفالەوە وەكو تاقانەیەك باسی خۆی دەكاتـ، هەر لەشوێنێكیتردا دەڵێ(( تاقانە واتای خەم و خەفەت و بێكەسی)).
تاقانەكانی ئەنفالی گەرمیان.
-شارۆچكەی دووزو دەوروبەری
ئەم بەشە (12) تاقانە لەخۆدەگرێ، لەكۆی هەموو ئەو خێزانانەیان كە ئەنفالكراون (80)كەسن، ئەوەی سەرنجی راكێشام لەخشتەی زانیاریەكانی لاپەڕە ( 345) ژمارەی خێزانی ئێستای تاقانەكان بوو كە بریتین لە(74) كەس، ئەگەر سەرنج و تێبینی بكەین دەبینی ژمارەی قوربانیان ئەنفالی ئەو (12) تاقانەیە (80)هەشتا كەسن، بەڵام لەساتەوەختی ئێستادا تەنها ژمارەی خێزانی ئێستای تاقانەكان بریتی لە(74)حەفتاو چوار كەس، سەرنجێكی خێرا لەم ژمارەیە بدەین ئاخۆ ئەو هەشتا قوربانیەی كە بێتاوان ئەنفالكران ئەگەر بهاتباو بمانایا ئێستا ئەو هەشتا كەسە كە زۆربەیان لەهەرەتی گەنجێتی و منداڵیدابوون هاوسەرگیریان بكردبا دەبوون بەچەند كەس؟، ئەمە پرسیارێكە بۆ هەموو ئەوانیتر راستن، بۆیە تاوانەكە هەر ئەوەنیە كە ئێمە 182000 هەزار مرۆڤمان لەپرۆسەی ئەنفالدا جینۆسایدكراوە بەڵكو دەبێت وورتر ئەو بابەتە شەنوكەوبكرێ، ئاخۆ كەسوكاری ئەنفالكراو ئەگەر بهاتباو لەوماوەیەدا (1988-2017) لەژیاندابوونیا دەبوو ئێستا ژمارەی ناوبراو دە هێندەی ئەو ژمارەیەبووایا.
تاقانەكانی ئەنفالی گەرمیان.
-چەمچەماڵ و دەوروبەری
لەم بەشەدا (24) تاقانە دەبینرێن لەژنان و پیاوان، ئەوەی جێگەی سەرنجە لەدیاریكردنی پیشەكانی ئەو بەڕێزانە دەبینرێ زۆربەیان پێشمەرگەن یان كارمەندی هێزە ئەمنیەكان، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێ كە رۆڵەكانی كوردستان بەتایبەتی تاقانەكانی ئەنفال لەخەمی نیشتماندان هەروەكو چۆن لەرابردوودا قوربانیان بەخێزانەكانیانداوە ئێستا لەسەنگەری بەرگریدان بۆ نیشتمان.
هەر بیستو چوار كەسەكەش چیرۆكی خۆیان هەیە بۆ نەهامەتیەكانی پاش پرۆسەی ئەنفال و چۆنێتی بەخێوكردنیان لەلایەن كەسوكارەكانی خۆیانەوە بەتایبەتی باپیریان یان داپیرەیان یاخود مام و خاڵیان، ئەو چیرۆكانە زادەی ئەندێشەو ئازارێكی زۆر گرانە بەتایبەتی بۆئەو كەسانەی كە تاقانەن و قوربانیانداوە ئاسان نیە گێڕانەوەی چجا ووردەكاری تیابكرێ لەتۆماركردن و گێڕانەوەیدا، هەموو ئەوانە درامایەكی راستەقینەی كاركتەرێكن كە هەموو ساتێ بۆئەوان مەگەر رۆڵەكانی ئێستایان كەمێك لەئازارەكانیان كەمبكاتەوە دەنا بۆ هەتا هەتایە وەكو خەمێكی قوڵ و برینێكی بەسوێ بەجەستەیانەوە دەمێنێتەوە تائەبەد.
تاقانەكانی كۆچكردوو
نووسەر لەم بەشەدا تێبینیەكی تۆماركردوە بەم شێوەیە:
((5پێنج تاقانەی ئەنفال كۆچیی دواییانكردوە، هەموویان خەڵكی گەرمیانن و لەقۆناغی سێدان، لەبەرئەوەی 3سێ كۆچكردوویان هوسەرگیریان نەكردبوو، وە كەسی نزیكیشیان نەماوە، نەتوانرا زانیاری پێویست لەسەریان كۆبكرێتەوە)).
تاقانە كۆچكردوەكانیش بریتین لە(غازی عاسی ئەحمەد، رێبوار جەبار رەزا، عومەر ئەحمەد حەسەن، رێبوار مەجید شەریف، عومەر عەلی رەسول).
تاقانەكانی قۆناغی 4ی ئەنفال.
-ئەنفالی ناوچەی شوان و ئاغجەلەرو دەشتی كۆیە
لەم قۆناغەدا تەنها 11 تاقانەی ئەنفال ماونەتەوە، جیاواز لەقۆناغەكانیتر 7حەوت تاقانەیان كابانی ماڵەوەن لەرەگەزی مێ، هەروەكو لەخشتەی زانیاریەكانی لاپەڕە (485) دەبینرێت.
تاقانەكانی قۆناغەكانی (5-6-7)ی ئەنفال
-ئەنفالی خۆشناوەتی
تەنها یەك تاقانەی ئەو قۆناغانە تۆماركراون بەناوی (هەندرێن جەعفەر حەمەد) خەڵكی بالیسان-ی شەقڵاوە، ژمارەی خێزانی ئەنفالكراوی بریتیە لەسێ كەس، بەڵام ژمارەی خێزانی ئێستای تاقانە (هەندرێن جەعفەر) برتی لە حەوت كەس.
تاقانەی ئەنفالی شێخ وەسان
ئەویش دیسانەوە بریتی لەیەك تاقانە بەناوی (مستەفا وسو ئیسماعیل)، ئێستا خاوەنی 2خێزانە سەرجەم ئەندامانی خێزانەكەی بریتین لە10 كەس، پێشتر باوكی شەهیدبووە هەر بەمنداڵی بەتاقانەیی ماوەتەوە تا ئەنفالكردنی دایكی ئیتر بەیەكجارەكی بەتاقانەیی ماوەتەوە.
گلەیی لەبەختی خۆی و سكالاش لەزەمانە دەكات و دەڵێ: بەرامبەر بەخیانەتی جاشەكان داخ لەدڵترم، لەبەر ئەوەی باوكیشم بەدەستی ئەوان شەهید بووە.
قۆ ناغی (8)ی ئەنفال
-ئەنفالی بادینان
هەر سێ تاقانەكانی ئەم دەڤەرە كوردی مەسیحین، لەنێو خێزانەكانیاندا 26 كەسیان ئەنفالكراون، دوو كوڕ و كچێكن لەتاقانەكانی بادینان.
ناوەكانیان بریتی لە (هێلین ئیسماعیل ئەیوب خان، شێبە مربینا داود، مەنسور وردە مخو)
بەشی دووەم: تاقانەكانی كیمیاباران و ئەنفالی هەڵەبجە
بەئاراس عابد ئەكرەم-ی تاقانە دەست پێدەكات و بەفەریدە حەمەسەعید محەمەد كۆتایی پێدێت، سەرجەم تاقانەكانی كیمیابارنی هەڵەبجە بریتین لە( 28) تاقانە، چیرۆكی دژوارو پڕ جەنجاڵی كەسوكاری تاقانەكانی كیمیابارانی هەڵەبجە لەگێڕانەوەیدا جیاوازترە لەتاقانەكانی پرۆسەی ئەنفال، ئەمان وەكو ئاوارەو دەربەدەردەبن لەهەمانكاتدا بەشێكیان بەرێكەوت لەماڵی خزمانیان دەبن لەدەوروپشتی هەڵەبجە یان لەسلێمانی.
ئەوەی لەم بەشەدا دەبینرێ چیرۆكێكی تەواو جیاوازتر دەخوێنینەوە، كاتێ یەكێك لەتاقانەكان لەدوای ئاوارەبوونیان بۆ ئێران بەخاوخێزانەوە، ئەو تەمەنی تەنها 11یانزە مانگ دەبێت، لەیەكێك لەخانەكانی بێسەرپەرشتیارانی شاری “سنە”ی كوردستانی رۆژهەلاِت، كەسێك بەناوی محەمەد باقر دەچێتە ئەوێ و “ئالان تۆفیق حەمەعەلی” دەگرێتەخۆی وەكو منداڵێكی خۆی تەنانەت شوناسی بۆ دەردەكات بەناوی بەرزان محەمەد باقر(بەرزان جەعفەری)و ئیتر دەبێتە یەكێك لەڕۆڵەكانی ئەو بنەماڵە كوردەی شاری سنەی كوردستانی رۆژهەڵات، چیرۆكی ئەم تاقانەیە زۆر جەرگبڕە بەشیوەیەك كە گێڕانەوەی بۆخی درامایەكی پڕ لەتراژیدیایە بۆ “ئالان”، بڕوانە لاپەڕەی 544-547).
تاقانەكانی ئەنفالی هەڵەبجە
تاوانی كیمیابارانی هەڵەبجە رووداوێكە لەسەر ئاستی جیهاندا دەنگیدایەوە لەلایەن سوپای عیراقەوە بەرپاكرا، بەڵام لەنێو ئەو رووداوەشدا هاوزەمان لەسەروبەندی ئەو رووداوە بەشێك لەو خەڵكەی بەرێكەوت دەرباز دەبن لەنێوان سنووری عیراق-ئێران دواتر دەكەونە بۆسەی سەربازەگانی رژێمی عیراقەوەو لەپرۆسەی ئەنفالدا سەرەونوگم دەكرێن.
ئەو تاقانانەی كە بەرێكەوت دەربازبوون لەپرۆسەی ئەنفالی هەڵەبجەو دەوروبەری 3سێ تاقانەن، چیرۆكی خۆیان دەگێڕنەوە كەچۆن خێزانەكانیان دەكەونە بۆسەو پەلاماری سەربازی عیراقەوەو دواتر دەستگیردەكرێن.
هەرسێ تاقانەكانی هەڵەبجەی شەهید بەناوەكانی (محەمەد عەلی محەمەدئەمن، عومەر سلێمان قادر، فەرید عەبدوڵڵا عەزیز)ن، كۆی گشتی ئەو خێزانانەی ئەنفال دەكرێن هی هەرسێكیان بریتی لە25كەس.
بەشی سێیەم
تاقانەكانی جینۆسایدی بارزانییەكان
نووسەر لەم بەشەدا گرنگیداوە بەسەربووردەی جیۆمێژوویی ناوچەی بارزان و جوگرافیای ناوچەكە دەخاتەڕوو، ئەگەرچی ئەم بایەخدانەی بۆناوچەی بارزان قورسایی خۆی هەیە بەڵام دەكرا بۆ بەشەكانیتریش باسێكی تێروتەسەلی ئەو ناوچانەی بكردبا كە دووچاری ئەنفال و كیمیابان بوونەوە، بەتایبەتی هەڵەبجە!.
تاقانەكانی ئەو دەڤەرە بریتین لە3سێ كەس، هەرسێكیان خەڵكی ناوچەی “مێرگەسۆرن” لەدەڤەری “بارزان”، بەناوەكانی (سادق ئەبابەكر ئیبراهیم، رەبیعە مستەفا شەریف، مستەفا پیرجب شەریف).
كەسوكاری ئەو تاقانانەی دەڤەری بارزان لەپرۆسەی جینۆسایدكردنی بارزانیەكان ساڵی 1983 بوو، كاتێ كە سوپای عیراق لەپەلامارێكی دڕندانەدا دەكەوێتە وێزەی خەڵكی سڤیلی مەدەنی لەقوشتەپەی نزیك شاری هەولێر كە بارزانیەكانی تیانیشتەجێ ببوون، ئیتر خەڵكێكی زۆر لەرەشبگیریەدا بەرەو باشووری عیراق دەبرێن و سەرەونگووم دەكرێن كە مەزەندە دەكرێن بە8000هەشت هەزار بارزانی.
بەشی چوارەم
بەڵگەنامەو وێنەكانی ئەنفال و كیمیاباران و جینۆسایدی بارزانییەكان
لەم بەشەدا لەدووتوێی 14لاپەڕەدا چەندین بەڵگەنامەو وێنەی جیاجیا دەبینرێن تایبەت بەبەڵگەكانی تاوانی جینۆسایدی كورد، ئەو دۆكۆمێنتانە شایەتن لەبەردەم رایگشتی و نێودەوڵەتی كە كورد لەرابردوو چۆن قڕكراوەو بەچ ئامڕازێك جینۆسایدكراوە، بەڵگەكانی ئەم كتێبەو هەموو بەڵگەو دۆكۆمینتەكانیتر بەسن بۆ تاوانی گەورەی ئەنفال كە سوپای عیراقی لەرابردوودا پێی هەڵساوە.
لەكۆتاییدا نووسەر دەرئەنجاممان پێشكەش دەكات، خۆی لەدوو خشتەدا دەبینێتەوە تایبەتە بەكۆی هەموو دیدارەكان و تەواوی ئەو چالاكیەی پێی هەڵساوە لەم كتێبەدا، لەدواهەمین خشتەدا ئاماژە بۆ ئەوەدەكات كە كۆی سەرجەم تاقانەكانی جینۆساید لەكوردستان بریتین لە169كەس.

جێگەی خۆیەتی ئەم بەرهەمە بەرزبنرخێنرێت بەتایبەتی بۆ ئەرشیفكردنی ئەو بابەتانەی تایبەتن بەجینۆسایدی گەلی كورد لەباشووری كوردستان، ئەم هەنگاوەی “ئیسماعیل هەنارەیی” هەنگاوێكی مەزنە بۆبەدۆكۆمێنتكردنی سەرجەم ئەو بابەتانەی كە دەرهەق بەنەتەوەكەمان كراوە لەپرۆسەی ئەنفال یان كیمیابارانی هەڵەبجەی شەهید، ئەو بابەتانە ئاسان نین دەستبۆبردنی، خەمی نووسەر بەجۆرێكە زیاتر لە2دوو ساڵ سەرقاڵی كاركردن بووە بۆ ئامادەكردنی ئەم كتێبە، جێگەی خۆیەتی دەستخۆشی لێبكرێ، ئێستا ئێمە ئەتوانین بڵێن خاوەنی ئەرشیفێكی دەوڵەمەندین لەخزمەتكردنی دۆكۆمێنت و بەڵگەو بەئەرشیفكردنی تاوانەكانی دەرهەق بەنەتەوەكەمانكراوە، ئەوانەش بەڵگەن بۆ ئێستاو داهاتووی نەتەوەكەمان، ئەم هەنگاوەو سەرجەم هەنگاوەكانیتری نووسەر بەرزدەنرخێنم، هیوای سەركەوتنی بۆ دەخوازم.

بۆچوون