Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2017/05/18 17:48
نوسەر: جینۆساید كورد

لەئەنفالەوە بۆشەنگال لەبەعسیزمەوە بۆداعشیزم!

لەئەنفالەوە بۆشەنگال
لەبەعسیزمەوە بۆداعشیزم!
ئەم بابەتەی نووسەرو رووناكبیر “جەمال حوسێن” پێشووتر لە ماڵپەڕی جینۆساید كورد بڵاوكراوەتەوە، بەڵام ئەمساڵ 2017 جارێكی ترو لەسەر داوای ئێمە پێداچوونەوەی بۆ بابەتەكەكردو كۆمەڵێك ئیزافەی بۆكردو لە پاشكۆیەكی تایبەتی دەزگای لێكۆڵینەوە بۆ جینۆسایدو ئەنفال و كوردستانی نوێ‌ بڵاوكرایەوە. ئێمەش دووبارە لە بەر گرنگی بابەتەكە لێرەدا بڵاوی دەكەینەوە.
ماڵپەڕی جینۆساید كورد
جەمال حسێن‌

تراژیدیای شەنگال، ئەگەر وەكو ژمارەش بارتەقای ئەنفال گەورەنەبێت، بەڵام لەزۆر رووی ترەوە لەو دڕندانەترو بەربەری ترە، بێ شەرمانەترو ئاشكراترە، بێ ویژدانانەترو فاشیانەترە. ئەگەر ئەنفال دەستكەوتی ناسیۆنالیزمی توندڕەو ‌و فیكری فاشیانەی بەعس بێت، ئەوا جینۆسایدی ئێزدییەكانی شەنگال‌و مەسیحیەكانی دەشتی موسڵ، راستەوخۆ بەرهەمی فیكری ئایینی دەشتەكی‌و پەرگیری عەرەبییە، لێكەوتەی ئەو گوتارە سەلەفیە جیهادیە دۆزەخیەیە كە ڕەگەكانی ساڵانێكی زۆرە لەڕێگای سەدان‌و هەزاران كەناڵی جیاوازەوە ئاودەدرێ.
قسەیەكی بەربڵاو هەیە دەڵێت» تیرۆر بە فیكر دەست پێدەكات»، واتە سەرەتا فیكرێكی توندڕەو هەیە، ئەوجار توندڕەوی وەكو دیاردەیەكی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی روو دەدات. سەرەتا وێنەیەكی ناشیرین‌و قێزەون لەسەر پێكهاتەو لایەنێك هەیە، ئەوجار هێزێك دێت پەلاماری دەدات، سەرەتا لەشەستەكانەوە، سەید قوتب تیۆریزەی تیرۆر دەكات، رەوایەتی بونی ئەوی جیاواز بەناوی موقەدەسی دینی رەشدەكاتەوە، كۆمەڵگا بەگشتی تەكفیردەكا، دوای ئەو گرووپە تیرۆریستەكان دەردەكەون، یەكەمجار گوتارێكی مەرگدۆست‌و سامناك هەیە، دوای ئەوە رووداوی وەكو ئەنفال‌و شەنگال. پێش ئەوەی نازیەكان دەست بكەن بەجینۆسایدی جولەكە، لەئاستی فیكردا نازیزم ئەوەی یەكلاكردبۆوە كە جولەكە دوژمنەو مەترسیە بۆسەر رەگەزی ئاری‌و شەیتانی وێنە بەهەشتیەكانی ئەوانن، پێش ئەوەی بەعسیش پەلاماری كوردستان بداو ئەنفالمان بكات، لەسەر ئاستی تیۆرییەوە وێنەی دوژمنی بەكورد بەخشیبوو، ئێمە ئەوسا لەدنیابینی بەعس‌و ناسیۆنالیزمی عەرەبی بەگشتی، بەكرێگیراوی ئیمپریالیزم‌و هێزی دەرەكی بووین، پێكهاتەیەكی شەڕانگێزو مەترسی بووین بۆسەر ئەوەی لەئەدەبیاتی بەعسیدا بەیەكێتی ئومەی عەرەبی‌و عیراق ناسرابوو. بگرە هەرلەسەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقەوە، لەبیرەوەریەكانی مەلیك فەیسەڵی یەكەمەوە، ئێمەو وێنەی كەسانێكی نەزان و دواكەوتوین كەپێویستە لەرێی پرۆسەیەكی نەژاردی عەربیەوە بەنیشتیمانی بكرێین، بەگەورەبونی ئەو ئەوعەقڵیەتەو قەبەبونی دەسەڵاتەكانی، كەبێگومان بەعس لوتكەیەتی، ئیدی ئەنفال دەرەنجامێكی لۆژیكیە، رێك وەكو دەرەنجامی هەرهاوكێشەیەكی ماتماتیكی. (ئەوانەی ناكەونە ژێرباری نەژاردی باڵاوە، كەعەرەبی سونەیە، دەبێ لەناوبرێن.) بەهەمان شێوە داعشیش بەر لەوەی ژنانی ئێزیدی بەكۆیلە بكات‌و پیاوانیان سەربڕێ، پێش ئەوەی هەمو پیًكهاتەكانی تری جیاواز بەخۆی بەمەنجەنیق بسوتێنێ، دەمێكە لەو گەناوە ئاو دەخواتەوە كەئەمانە كافرن، شەیتان پەرست‌و دوژمنی ئەوخوایە موقەدەسەن كەئەوان وێنایان بۆكردوە. (ئەوانەی ناكەونە ژێرباری بیروباوەری باڵاوە، كەسەلەفیەتی جیهادیە، دەبێ لەناوببرێن.) بەم شێوەیە مەسیحیەكان و كاكەی و شەبەك و هەمو پێكهاتەكانی تر، لەخەیاڵی كوشندەی ئەو گوتارەوە، دوژمن و بەكرێگیراون.
تێڕوانینی بەعسیانە بۆ كورد‌و ناوچە كوردستانییەكان، پاشخانێكی فیكری دورو درێژو پشتیوانییەكی فراوانی هەبوو لەهەمو ئاستێكدا. دەیان ناوەندی هەمە جۆری جیهانی عەرەبی لەپشت ئەم گوتارەی بەعسەوە وەستابوون، ئەقڵیەتێكی بەهێزترو بونیادێكی عەقڵی گەورەتر لەخودی بەعس كاری بۆئەم دۆزەخە دەكرد، كە دواتر بەعسیەكان بۆ كوردیان ئەفراند، بەواتایەكی تر بەعس هێزێكی بێ مێژوو نەبووە، دیاردەیەك نەبوە لەدەرەوی مێژو، شتێك نەبوە سودفە، ریزپەڕ، نەشاز، بەكۆی ئەوژێرخانە فكریەی سەدساڵ زیاترە بەناوی عروبەو دروشمی ( امە عربیە واحدە، ژات رسالە خالدە) بەسەدان شێوە بینادەكرا. بەهەمان شێوە داعشیش. ئەوەی لەشەنگالیش روویدا، رووداوێكی راگوزەرنییە، شتێك نییە لەبۆشاییەوە هاتبێ، كارەساتێك نییە پەیوەندی بەتوندڕەوەی چەند كەسێك‌و گومڕایی بزووتنەوەیەك‌و پەرگیری هێزێكەوە هەبێ بەتەنها، پیلانێكی هەرێمی، یان نێودەوڵەتی نیە و بەس، بەڵكو درێژكراوەیەكی راستەوخۆی كەلتوورێكی مەرگدۆست‌و تەكفیریە، دەرەنجامی ئەقڵیەتێكی ئاینییە كە رەگوڕیشەكەی بۆهەزارساڵ زیاتر دەگەڕێتەوە. كە لەسایەی جەنگ‌و ململانێی سیاسی مەزهەبی‌و ستەمكاری لەم ناوچەیە ساڵانێكە ئەم قوتابخانە ئایینیە قوڵپەدات‌و لەسەر ئەو ئاگرە دەكوڵێت. ئەوانەی داعش بەهێزێكی بێ باوكی فیكری دەبینن، ئەوانەی دەیانەوێ واوێنای كارەساتی شەنگال بكەن، وەك ئەوەی پەیوەندی بەئەقڵیەتێك‌و گوتارێك‌و فیكرێكەوە نییە، ئەوانەی دەیانەوێ بڵێن داعش تەنها نوێنەرایەتی خۆی دەكات، یان ناوێرن‌و غیرەتی ئەوەیان نییە خۆیان بخەنە بەرئاوێنەی حەقیقەت نەوەك وێنەی داعشی خۆیان ببینن، یان بێ ئەنداز سادە‌و ساكارن، بەجۆرێك كەمایەی غەمباریەكی زۆرن، لەوانەن كەپێیان وایە بەعس و كەلتورەكەی، بەشەمەندەفەری بیانی بۆخاكی عێراق هێنراون. ئەوگوتارەی داعش بەبیدعەو لقێكی بێ ڕەگ وێنادەكەن، وەكو ئەوانەوان كە تراژیدیای شەنگال بەتاقە كوشتارگەی یەزیدیان و یەكەمین روداوی جینۆساید دەبینن.
با لەبەراوردێكی خێرای نێوان دوو خەلیفەو دوو كەلتووری ئیسلامیەوە ئاوڕ لەو راستیەبدەینەوە كە داعش رەگ‌و ریشەی لەمێژوودا چەند قووڵ‌و پتەوە، كەئەویش پڕۆژەی مەئمون(170_218كۆچی) و متەوەكیل (205_247 كۆچی)ە. ئەم دوو دەسەڵاتدارەی مێژووی ئیسلامی، سەرباری ئەوەی هەردووكیان لەیەك بنەماڵەن‌و لەسەردەمی خەلافەتی عەباسی دوو دەسەڵاتدار بوون، بەڵام لەناوەڕۆكدا خاوەنی دوو خەیاڵدان‌و دوو دنیابینی تەواو جیاوازو ناكۆك بوون لەناو یەك فەزای ئیسلامی‌و یەك كۆمەڵگادا. یەكەمیان بایەخی بەخوێندەوارانی ئەوسەردەمە دەدا كە بە (ئەهلی كەلام ناسراون)، كاری لەسەر وەرگێڕانی ئەدەبیاتی فیكری مرۆیی كۆمەڵگاكانی ئەو سەردەمە دەكرد بۆ سەر زمانی عەرەبی لەهەموو بوارەكانی ئەدەب‌و فەلسەفەو كیمیاو فەلەكناسی‌و پزیشكی جوگرافیا، هەر لەسەردەستی ئەو گەشەبە(بیت الحكمە)ی تایبەت بەوەرگێڕان لەبەغدا درا، نوێنەری تایبەتی خۆشی بۆ یۆنانی‌و ناوچەكانی تر نارد تا لەوێوە بەرهەمە فیكریەكان كۆبكەنەوەو بیهێننەوە بۆ قەڵەمڕەوەكەی، تا پاش وەرگێڕانیان بكرێنە كەرەستەی گەشەپێدانی فیكری. بەپێچەوانە سنووری بۆ دەستتێوەردانی پیاوانی ئایینی تەقلیدی لەدەسەڵات‌و كۆمەڵگادا دانابوو، لایەنگرێكی سەرسەختی بزووتنەوەی موعتەزیلەكان بوو، كەئەمانە هەڵگری پەیامی بەئەقڵانیكردنی ئایین‌و پاككردنەوەی بوون لەخورافات.
لەسەردەمی ئەم خەلیفەیە سەدان بگرە هەزاران كتێب لەزمانە بیانیەكانەوە كران بەعەرەبی. بەمەرگی ئەو و هاتنی متەوەكیل، ئەم پڕۆژەیە هەڵگەڕایەوە، لەم كودەتا ئەبستۆلۆژییەی متەوەكیل، فەلسەفەو فەلەكناسی‌و كیمیاو وەرگێڕان قەدەغەكرا، بەپێچەوانەوە ئەم (ئیبن حەنبەل)ی لەزیندان دەرهێناو ئەویش فەتوای كافربوونی موعتەزیلەی دەركرد‌و زانستی كەلامی قەدەغەكرد، هەر لەوسەردەمە جارێكی تر لەقەڵەمڕەوی ئەمەویدا پەلاماری شیعەكان درایەوەو باقی ئاینزاو ئایینەكانی جیاواز بەبیروباوەڕی حەنبەلی قەدەغەكرا، مەرقەدەكانی شیعە رووخێنران، مەسیحیەكان باجی قورس‌و یاسای توندیان بۆدەركرا، سەرجەم ئەو كەسانەی لەپۆست‌و دەسەڵاتەكانیان دوورخستەوە كە موسڵمان نەبوون، یەكەمین خەلیفەش بوو بڕیاریدا كە هەركەس موسڵمان نییە دەبێ جلێك لەبەربكات كە بەهی موسڵمانان نەچێ، تا دیاربن‌و بەئاسانی كۆنترۆڵبكرێن، بۆ جێبەجێكردنی ئەم بڕیارەش یەكەمین خەلیفەبوو هێزێكی تایبەتی دروستكرد بۆ چاودێریكردنی ئەوانەی موسڵمان نین، تا بەتوندترین شێوە بچەوسێنرێنەوە. هەر لەسەردەمی ئەو پڕۆژەی كۆكردنەوەی فەرمودەش دەستی پێكرد وەكو بەرفراوانترین پڕۆژەی ئەبستمۆلۆژی، كە جۆرج تەرابیشی ناوی لەم پڕۆسەیەناوە(بەفەرموودەكردنی قورئان) واتە مەعریفەی ئایینی لەئیسلامدا، لەمەعریفەیەكی قورئانییەوە گۆردرا بۆ مەعریفەیەكی فەرموودەیی، كەئەمە ناوەڕۆكی كتێبە قەبەو قووڵەكەیەتی وەكو هەر لەناونیشانەكەیەوە دیارە ( من اسلام القران الی اسلام الحدیپ).
كۆتای هاتنی پڕۆسەی وەرگێڕان‌و نووسینی فیكری لەبواری زانستە دنیاییەكاندا، بەپێچەوانەوە دەستپێكردنی زاڵبوونی پیاوانی ئایینی بەسەر دینداری میلیدا، تەنها رووداوێكی سیاسی نەبووە‌ بەپشتوانی دەسەڵات، بەڵكو كۆتای هاتنیش بووە بەپڕۆژەی كرانەوەی ئاینی‌و لێبووردەیی‌و بەیەكەوە ژیان، ئەو دەرگایەی بەقفڵی موقەدەسی ئایینی داخست، كە ئەگەری ئەوەی لێدەكرا تەكانی گەورە بەكۆمەڵگای ئیسلامی بدا. لایەنگری متەوەكیل بۆ توندڕەوی ئایینی، گەیشتە ئاستێك كە ئەو یەكەمین خەلیفەیە لەسەر مەزهەبێكی فیقهی ئایینی ساغ ببێتەوە، كە ئەویش مەزهەبی شافعیە، كەهێشتا حەنبەلی نەببو بەمەزهەبێكی فیقهی‌و بگرە ئەو بۆچوونەكانی خۆی لەڕاستیدا وەكو مەزهەبێك لەمەزهەبەكان‌و رایەك لەڕاكان نەدەخستەڕوو، بەڵكو وەكو حەقیقەتی خودی ئایینی‌و تاكە رێگای چوونە بەهەشت‌و گرووپی رزگاربوو لەدۆزەخ دەناساند، ئەوەی لەكەلەپووری ئیسلامیدا بە(الفرقە الناجیە) ناسێنراوە. بەڵام لەقۆناغەكانی دواترداو بەتایبەت لەسەر دەستی كوڕەكەی، كرا بەدواین مەزهەب، لەكاتێكدا كە مەزهەبی حەنبەلی كە لەهەمانكاتدا توندڕەوترین‌و پەرگیرترینیانە، یەكەمین مەزهەبیشە بیروباوەڕی ئایینی‌و فەرموودەی كردبێتە چەقی كارەكانی، بەتایبەت بەبەراورد بەمەزهەبی حەنەفی. كە كار گەیشتە ئەوەی لەسەر هەمان رێڕەو ئەبو خەتیبی بەغدادی كە حەنبەلیەكی كۆنە، هات‌و مەزهەبی ئەبو حەنیفەی تەكفیر كردو مەزهەبەكەشی بەمەزهەبی ئەهلی زەندەقە ناوبرد. ئەمەش پەیوەندیەكی راستەوخۆی بەو ناكۆكیە قووڵەوە هەیە كە لەنێوان ئەبستمۆلۆژیای ئایینی نێوانی ئەم دوو مەزهەبەوە هەیە، یەكەمیان لەفەلەكی قورئاندا دەسوڕێتەوەو دووەمیشیان لەفەلەكی فەرموودە، بەم شێوەیە كەلەناوەرۆكدا پرۆسەیەكی مێژویی ئاڵۆزو فرەرەهەندە و لێرە تەنها ئاماژەمان پێكردوە، سەرەتای گوتاری توندرەوی ئیسلامی لەفۆرمە هەرە زبرو دۆزەخیەكەیدا دامەزرا، كەدواتر بەرەوتی سەلەفی ناسرا.
لەدوای ئەم گۆڕانەوە لەفیكری ئیسلامیدا بەپشتیوانی دەسەڵاتداران‌و لەماوەیەكی دورو درێژدا، گوتاری ئیسلامی لەگوتارێكی كراوەو نەرمەوە گۆڕدرا بۆ گوتارێكی توندرەو زبر، ئیدی قۆناغی زاڵبونی فەرموودەناسەكان دەستی پێكرد، سەردەمی وەرگێڕان‌و ئەدیب‌و فەلسەفەكاری بەرەو كۆتای چوو. تاكار گەیشت بەوەی كاتێك (القادر باللە) لەسەدەی پێنجی كۆچی بوو بە خەلیفە، كە بۆماوەی چل ساڵ فەرمانڕەوایی كرد، هەر لەسەرەتاوە نووسراوێكی بڵاوكردەوە بە(العقیدە القادریە) ناسراوەو لەناوەڕۆكدا بەرگریەكی توندو بەهێزە لەبیرو باوەڕی حەنبەلی‌و پەلامارێكی سەختی بزوتنەوە عەقلانیەكانی سەدەمی خۆیدا. لەدوای ئەوەوە كتێبەكانی موعتەزیلە ئەوانەی شاردرابوەنەوەو بەنهێنی هەڵگیرابوون، هەموو یان سوتێنران، فەلسەفە بەیەكجاری قەدەغەكرا، پاشماوەكانی فەلەكناس‌و ئەهلی كەلام یان تۆبەیان پێكرا یان كوژران یان ئەتكیانكردن.
جۆرج تەرابیشی لەوتاری(من قتل الترجمە فی الاسلام)دا، ئەو راستیە یەكلادەكاتەوە كەدوای هاتنی ئەم خەلیفەیە تا سەدەی دوانزەی كۆچی، واتە زیاتر لەحەوت سەد ساڵ تەنها دوو كتێب وەرگێڕدراوە بۆسەر زمانی عەرەبی، ئەویش لەچوارچێوەی ئەدەبیاتی سیاسی دابوون. واتە لەم ماوە زۆرەدا تەنها یەك كتێب لەهیچ بوارێكی زانستە دنیاییەكانەوە وەرنەگێڕدراوەتە سەر زمانی عەرەبی، بەپێچەوانەوە لەماوەی ئەو حەوت سەدەیەدا بەهەزاران كتێبی ئایینی ئیسلامی لەلایەن پیاوانی ئایینی توندڕەوەوە نووسراوە، كەبەشی هەرەزۆری لەچوارچێوەی گوتاری فیقهی حەنبەلی توندڕەودابووە، بەتایبەت لەباسی بیروباوەڕی ئیسلامیدا، ئەمە جیا لەوەی مینبەری هەموو مزگەوتەكانی سنووری قەڵمڕەوی خەلافەت، بۆ بیروباوەڕی خەلیفە قۆرغكرابوو، كە بیروباوەڕی حەنبەلی بوو.
لەسەدەی حەوت و هەشتی كۆچی ئیبن تەیمیەو ئیبن القیم بەدوو زیندوكەرەوەی كەلتوورو قوتابخانەی حەنبەلی دادەنرێن، بەهاتنی محەمەدی كوردی عەبدالوهاب لەكەنداو لەكۆتاییەكانی سەدەی نۆزدە، جارێكی تر وزەیەكی بەهێز بەخشرایەوە بەم گوتارە، بەتایبەت دوای ئەوەی دەوڵەتی سعودیا لەئەنجامی رێكەوتنی نێوان خێڵە بەدەویەكانی حیجاز بەتایبەت ( ێ‌ل سعود) و بزووتنەوەی وەهابی دروستكرا، لەو رێكەوتنەی كە بەڕێكەوتنی (درعییە) ناسراوە لەساڵی 1744. كە بەپێی ئەم رێكەوتنە دەسەڵات‌و مافی كۆكردنەوەی خەراج‌و غەنیمە بۆ خێڵی ( ێ‌ل سعود) بەجێ دەهێڵرێ‌ و ئایینیش بۆ وەهابیەكان، دۆزینەوەی نەوت شەپۆلی ملیاران دۆلار بۆ ئەم وڵاتە، بڵاو بوونەوەی فیكری وەهابی بەهەموو جیهاندا، زەمینەی ئەوەی سازاند كە گوتاری وەهابی بەهەموو جیهاندا بڵاو بێتەوە، ئێستا هەزاران ناوەندی گەورە بەسەتەلایت‌و كەناڵی راگەیاندن‌و زانكۆو پەیمانگا لەخزمەتی پەخشكردنی فیكری وەهابین. فیكرێك كە بەچاوی كافرو دۆزەخی سەیری هەر ئایین‌و ئاینزایەك دەكات كە دەقاق‌و دەق بەخۆی نەچێ، فكرێك پێی وایە پردی سیرات ئەوەندە باریكە، هەركەس لەدنیا بەبچووكترین دنیابین‌و بیروباوەڕی ئەوان جیاوازبێت، دەكەوێتە خوارەوە. گوتارێكی دەشتەكی توندرەوی زبری بێ ئەنداز توندوتیژ. ئەم گوتارە بەتەواوی لەپشت قاعیدەو داعش‌و ئەو كارەساتەشەوە دەوەستێ كە لەشەنگال روویدا. كوشتنی ئێزیدی‌و بەكۆیلەكردنی ژنەكانیان‌و تاڵانكردنی سەروماڵیان، لەچوارچێوەی ئەم گوتارەدا واجبێكی ئایینی‌و حەقیەتێكی ئایینیە. بگرە مێژووی ئەم گوتارە لە ئیبن حەنبەلەوە تا ئیبن تەیمیەو تا وەهابی، هیچ نییە جگە لەسەرفكردنی توانایەكی زۆر بۆ شەرعاندنی ئەم كارەستانە، هەمو مێژوی گوتاری وەهابی، پرۆڤەكردن و خۆئامادەكردنە بۆ ئەو رۆژەی توانای ئەوەدێتە دەست دوژمنانی خوا، بكەونە ژێر قەڵەمرەوی ئەودەسەڵاتی ئەو ئایدۆلۆژیایە. مێژووی ئەم گوتارەش پڕە لەو كارەساتانەی هاوشێوەی شەنگالن. بۆیە ئەگەر ناسیۆنالیستی عەرەبی لەعێراق لەفۆرمی بەعسیدا، نوێنەرایەتی ئیلیتی تەربوش و نەوەی ئەفەندی شاری و مۆدێرنەبونی گوتاری عەرەبی بێت، ئەوا داعش راستەوخۆ نوێنەری گوتاری دەشتەكی و خێڵەكی دواكەوتوی نیوە دورگەی عەرەبیە لەفۆری وەهابیدا. بەهەمان شێوە، ئەنفال بەكارهێنانی هەمو تەكنیكە مۆدێرنەكانی بەردەست دەوڵەتە بۆ جینۆساید كردنی نەتەوەیەك كە وێنەی دوژمنی یەكێتی نەتەوەی خاوەن پەیامی نەمرو بەرزو باڵایە، كارەستای شەنگالیش بەكارهێنانی هەمو توانایەكی خێڵەكی و دەشتەكیانەیە بۆ جینۆسایدكردنی پێكهاتەیەك كەوێنەی دوژمنی موقەدەسی ئاینی و گروپەخواییەكەیە (الفرقە الناجیە). بەم شێوەیە بەعس كەگوندو شارو ئاوەدانەیكانی كوردستانی كاولدەكرد، نوێنەرایەتی هەمو ناسیۆنالیزمی عەرەبی دەكردو ئەم بەوەكالەت ئەو ئەركە ئەتنیكیەی ئەنجام دەدا، لەبەرامبەردا، داعشیش رەوتی جێبەجێكردنی گوتاری سەلەفیەتی جیهادی بو لەشەنگال، ئەوان هیچان نەكرد، كەناكۆك بێت بەگوتاری سەلەفی دەشتەكی خێڵەكی جیهادی. بەواتایەكی تر داعش ئەنجامدانی خراپەیە بەدەست، لەكاتێكدا ئەوانی تر تەنها بەزمان كاری بۆدەكەن ، ئەوەش بەپێی ئەو ئەقڵیەتەی كەیەزیدی بون، بەخراپەكاری دەناسێنێ.
هەرەوەندە بەسەر لێرەدا سەرنجی خوێنەر بۆتەنها كتێبێكی ئەم كەلتوورە رابكێشم، كە كتێبی (أحكام أهل الژمە) ی ئیبن القیمە، بەهای ئەم كتێبە لەگوتاری سەلەفیەتی ئیسلامیدا، تەنها بۆ نوسەرەكەی ناگەرێتەوە كەكەسایەتیەكی گەورو پركاریگەری ئەو كلتورەیەو گەورەترین و دیارترین قوتابی ئیبن تەیمیەشە، بەڵكو لەوەش زیاتر لەوەیە كەبەمیتۆدێكی سەلەفی روت نوسراوەو دەرخەری حوكمی فقهی و ئاینی سەلەفیە بەرامبەر ئاینەكانی تری و ئەوانەی موسڵمان نین. ئەم كتێبە لەسەرەتاوە تاكۆتای كاركردنە لەسەر سوكایەتی‌و رەوایەتیدان بەكوشتنی پیاوانی ئەوانەی موسڵمان نین‌و بەكۆیلەكردنی ژنەكانیان. تەنها ئەم كتێبە سەدان جار چاپكراوەتەوەو لەبەشێكی زۆری ئەو ناوەندانەی وەهابی وەكو مەرجەعێكی گرنگی ئەوەی خۆیان پێی دەڵێن زانستە شەرعیەكان دەخوێنرێ. ئەم كتێبە دۆزەخیەی سەدەی هەشتی كۆچی، ئاگربارانكردنی هەمو ئاینە ناموسڵمانەكان و گروپە ئیسلامیە ناسەلەفیەكانە. بیرۆكەی سەنتراڵی گشتی ئەم كتێبە، ئەوەیە كەهەركەس موسڵمان نەبێ، دەبێ تائەوپەڕی سنور سوكایەت پێبكرێ، بكوژرێ، بكرێ بەكۆیلەو لەناو ببرێ، ژنەكانیشیان لەبازاری (النخاسین) كرین و فرۆشتنی پێوەبكرێ. دیسان لەم كتێبەدا، متەوەكیلی خەلیفە دەبێتەوە نمونەی ئەو دەسەڵاتدارانەی كەدەبێ موسڵمانان شوێنی بكەون لەسیاسەتی جینۆسایدو هەڵتەكاندنی هەمو بەهایەكی مرۆیی. بیریشمان نەچی، ئەمە تەنها كتێبێك نیە، بەڵكو كۆكەرەوەی فەتواو ئەحكامەكانی شەریعەتی ئاینیە لەناو كە لتوری سەلەفیدا.
لێرەوە تراژیدیای شەنگال دەستكردی گرووپێك نییە بەتەنها، بەڵكو دەرەنجامی كەلتوورێك‌و گوتارێكی بەهێزە. ئەگەر جەنگیش لەگەڵ داعش بەچەك‌و فرۆكەبێت، ئەوا جەنگ لەگەڵ كەلتووری داعشیزم لەمێژوودا بەفیكرو بەئەقڵ دەكرێ، كەئەمە بەپلەی یەكەم ئەركی ئاینناس‌و پیاوانی ئایینی ژیان دۆست‌و مرۆڤ دۆستە. كە ئەم كارە لەكەلتووری خۆرئاوایدا بە(ریفۆرماسیۆن)ناسراوە، واتە چاكسازی ئایینی. كە لەجەوهەردا رزگاركردنی دەقی پیرۆزە لەتەفسیری ناپیرۆز، جیاكردنەوەی پێدراوی خواییە لەلێكدانەوەی مرۆیی، دورخستنەوەی ئایینە لەوەی بكرێتە ئایدۆلۆژیایەك بەدەست پیاوانی ئایینیەوە، رێگەنەدانە بەوەی ئایین بكرێتە گوتارێك، لەبری موژدەی بەهەشت، مەترسی دروستكردنی دۆزەخ بەرهەم بێنێ. توندرەوی و رەچاونەكردنی هیچ مۆڕاڵ و بەهایەكی مرۆیی لەمامەڵە كردن لەگەڵ كەسانێك كەهاو بروانین، لەناو مێژوی ئیسلامیدا، كەلتورێكی سەلەفیە بەپلەی نایاب، بەپێچەوانەوە یەكتر قبوڵكردن و میانرەوی و جۆرێك لەمرۆڤ دۆستی، كەلتورێكی روحانی و عیرفانیە، كەلەجەوهەردا لەهیچ رویەكەوە ناچیتەوە سەر كەلتوری فقهی سەلەفی. ئیبن عەرەبی و جەلالەدینی رومی لوتكەی ئەو خواناسیەن كەتیایدا حەقیقەتی خوایی لەوە گەورەترو فراوانترن كەتەنها یەك تێگەشتن، یەك ئاین لەخۆی بگرێ، لەكاتێكدا بەپێچەوانەوە لەگوتاری ئەرسەدۆكسی ئیسلامی بچوكترین جیاوازی لەناو خودی ئیسلامیشدا، بیدعەو كوفرو شیركە. ئەم گوتارە زبرە لەسەردەمی تازەدا، لانی كەم بەهاتنی (جەمالەدینی ئەفغانی) و بانگەشەی پشت بەستن بەتەكنیكی مۆدێرن و بۆ روبەروبونەوەی كۆلۆنیالیزم و بەدیهاتنی یەكێتی گەلانی موسڵمان و ئامادەكاری بۆجەنگی خۆرئاوا، هەمو ئەوانە لەگەڵ لەدایك بونی گوتاری ناسیۆنالیزمی عەرەبی و تێكەڵ بونەوەی جارێكیتری توێكڵی مۆدێرن بەگوتاری ئاینی سەدەكانی ناوەراست لەشێوە هەرە پەرگیرەكەی، وزەیەكی تەواو ترسناكی خستە بەردەم ئەو گوتارە لەدروستكردنی خەیاڵی هاوبەش و خەونی گەراندنەوەی خەلافەت، خەلافەتێك كەتاروخا مۆتەكەبو بەسەر گەلانی ژێردەسەڵاتی خۆی. هاتنی مۆدێرنە بۆ جیهانی ئیسلامی بەشێوەی تەكنیكێكی خالی لەهەمو گوتارێكی مۆدێرن، وەكو قالبێكی بەتاڵ لەناوەرۆك، ئەو واقیعە زەمینەی ئەوەی رەخساند كەگوتاری ئیسلامی سیاسی بتوانێ ئەو بۆشاییە پربكاتەوەو ببێتەوە فریادرەس و خۆی وا وێنابكات كە شكستی ناسیۆنالیزم، شكستی بەخۆرئاوایی بونە، وەكو چۆن ئەفغانی جەنگ لەگەڵ كۆلۆنیالیزمی بەجەنگ لەگەڵ خودی خۆرئاوا وێنادەكرد. بەواتایەكی تر گوتاری ئاینی توندرەو، كاتێك دێت و بەزمانێكی ئاینی تەكفیرو تەبدیع و تەحریمی كەلتوری خۆرئاوایی دەكات، دیموكراسیەت بەشیرك و ئازادی بەبەرەڵای دەچوێنێ، پێكانی لەسەر ئەو زەویە وەستاندوە كەناسیۆنالیزم تیایدا تۆی ئەوەی چاند، بەناوی سكۆلاریزمەوە ستەمكاری بەرهەم هێناو بەناوی بەرگری نەتەوەییەوە حیزبی موقەدەس كردو لەژێر درۆی بەرژەوەندی باڵای نیشتمانەوە، بەرژەوەندی گروپێكی بچوكی پاراست. بەم شێوەیە كەوتنی ناسیۆنالیزم، لەفۆرمی بەعسیدا بێت یان ناسری، لە شێوە دەشتەكیەكەی لیبیای قەزافی بێت یان لە مۆدێلە مۆدێرنەكەی تونس، یەكسانە بەگەورەبون و قەبەبونی گوتاری مەزهەبی و گەرانەوە بۆ سەردەمانی كۆن، بەڵام بەتەكنیكێكی تازە. لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا سلوكی وەحشیانەی داعش و درندایەتی و بێ بەزەییە بێ وێنەكەی بەرامبەر خەڵكی سڤیل و بێ تاوان، ئایا بەدیوار كێشانی هەمو بەها مرۆییەكان و لەژێر پێكردنی سادەترین بەهای ئەخلاقی، كە درندەترین ئاژەل نایكات، ئایا هەمو ئەوانە هێشتا توانای ئەوەیان نیە شۆكێك دروست بكەن بۆ بەخۆداچونەوەو جارێكی تر بیركردنەوەی رەخنەییانە لەو گوتارە مێژوییەی داعش لێیەوە هاتوە؟ ئایا كوشتارە دڕندەییەكانی داعش، ئەتك كردنی مرۆڤایەتی و سوكایەتی بەهەمو بەهایەكی مرۆیی بەناوی جیهاد لەپێناوی خوادا، بای ئەوەنیە كە ئەو گوتارە درۆزن و قێزەونە بخرێتە ناو بازنەی رەخنەكاریەكی بەردەوام و هەمیشەییەوە؟ خوێنی رژاوی جەستەی سەدان كچی یەزیدی و مەسیحی، دیلە پێشمەرگە سەربراوەكانی كوردو وێرانكاریە بێ وێنەكانی داعش، هێشتا ناتوانن ویژدانی ئەوانە بجوڵێنێ كەبەناوی هەمان گوتارەوە رۆژانە قیرەقیری ئەخلاقیانە بەسەر كۆمەڵگاوە؟

بۆچوون