Naxsh Bannar Ad

جینۆساید كورد
2017/05/24 17:46
نوسەر: جینۆساید كورد

ژن وەك قوربانی و خاوەن قوربانی لە شاڵاوەكانی تاوانی ئەنفالدا …

ژن وەك قوربانی و خاوەن قوربانی
لە شاڵاوەكانی تاوانی ئەنفالدا …
ئا: جەلال هۆرێنی
تابان گەرمیانی: ژن بوون، پێش هەر شتێك، بۆ خۆی سەختە، خۆ ئەگەر بكەویتە وڵاتێكی ڕۆژهەڵاتی و لە نەتەوەی كورد بیت و بۆ چەندین جاریش روبەرووی جینۆسایدكردن ببیتەوە،ئەوە سەختر، ژنی كوردیش ئەزموونی هەموو توندوتێژێكی كردەوە، هەر لەتوندتیژی خێزانی و رەگەزی و نەتەوەییەوە تا دەگاتە توندوتیژی ئاینی و یاسایی و كۆمەڵایەتی هتد …هەر بۆیە لە سەرجەم شۆڕش و بزوتنەوەكانی كوردستاندا، ژن ئەگەر لە جەنگ و سەنگەریشدالەبەرانبەر دووژمن، راستەوخۆ، لە پێشەوە نەبووبێت، ئەوە قوربانی و قوربانی دەری دووهەمی جەنگەكان بووە وناڕاستە خۆ و تا ئەوپەری و بێ‌ بەزەییانە مامەڵەی زاڵمانەی بەرانبەر كراوە، زۆرجاریش وەك بارمتە بەكار هاتووە لەلایەن دووژمنانی گەلەكەمانەوەو لە هەموو پارچەكانی كوردستان، ئەمەش بەڕێژەو شێوازی جیاواز بەرجەستە كراوە،بۆیە ئێمە لێرەدا باسی جینۆسایدی كورد و ژن لە باشوری كوردستان دەكەین لە ژێر ناوی تەعریب و راگواستن و ئەنفال وئاوارەبوون و كیمیاباران، كە ڕژێمی بەعس لە عێراقدا لە ژێر ناوی ئایەتێكی قورئانی پێرۆزدا،لەم بەشەی كوردستانداو بەچڕی و بە دەڕندانەترین شێوە پیادەیكردووە.
بۆچی بەعس بە ناوی ئەنفالەوە
پرۆسەی قركردنی كوردی دەستپێكرد ؟
یەكەم : بۆ وەڵامی ئەمە، ئەڵێین، بۆ ئەوەبووبڕوا بە وڵاتانی عەرەبی بهێنێت،كەكورد موسڵمان نیە و دەبێت ئەو بڕگانەی لە ئایەتی ئەنفالدا هاتووە، هەمووی بەسەر كورددا جێبەحێ‌ بكرێن، لە كوشتنی بەكۆمەڵ و زیندانكردن و ئەتككردنی ژن و كچان و توندوتیژی دەروونی و ڕاگواستن و ڕوخاندنی ماڵ و بردنی چەك و سامانیان و وشككردنی سەرچاوەی بژێویی ژیانیان. بەعس ئەم تاوانانەی بەكردەوەو بەزیادیشەوە لەباشوری كوردستان و لەشاڵاوەكانی ئەنفالدا ئەنجامدا، هەرواش بوو،وڵاتانی عەرەبیش بڕوایان بەو سیاسەتەی بەعس هێناو بەشێكی زۆری تاوانیئەنفالی لە زیندانی كردن و زیندە بەچاڵكردن و فرۆشتن و كڕینی ژنان و كچانی كورد، لە ناو دڵی سنورەكانی عەرەبدائەنجامدا،وەك سنورەكانی نێوان سوریا و ئوردن و كوێت كە هاوسنوری دەوڵەتی عێراقن. ئەو وڵاتانە چاویان لە ئاست ئەو كارە نامرۆڤانەی بەعسدا نوقاند كە بەرامبەر بە نەتەوەی كورد كردی، بەڵام ئەگەرچاوێكیش بە قورئانی پێرۆزدا بخشێنینەوە، بەتایبەتی سورەتی ئەنفال كە هەشتەم سورەتی قورئانی پیرۆزە، دەبینین كە ئەم سورە پەیوەندیی بە كاتی شەڕی بەدری گەورەوەهەبووە، كاتێك شەڕ لەنێوان موسڵمانان و بێ‌ باوەڕاندا بووەو موسڵمانان سەركەوتوون، پێغەمبەر (د.خ) بینی هاوەڵەكانی لە سەركەوپەلی بە جێماوی بێ‌ باوەڕان كێشە كەوتووەتە نێوانیانەوە، هەر لەوكاتەدا بووە كە سورەتی ئەنفال هاتووە، ئەمەش بۆ دابەشكردنی كەل پەلی شەڕو ماڵ وخواردن بووە، نەك مرۆڤەكان، چونكە هەر لە قورئاندا ئایەت لەسەر ریزگرتنی دیلی شەڕەكان هاتووەو دەفەرمێت، ڕێز لە دیلەكان بگیرێت و ئازار نەدرێن و هەموو توندوتیژییەكی دەرهەق بەدیل حەرام كراوە،بۆیە صدام بە شاڵاوەكانی ئەنفال تاوانیشی بەرامبەر بە قورئان و ئایەتەكانی خوای گەورەیش كردووە، رژێمی بەعس هەموو جەنگەكانیشی لە دژی ئێران و كوێت و كورد هەروا بووە،شاڵاو و شەڕەكانی و مووشكە دوور هاوێژەكانی هەر بە ناوو رەمزە ئاینییەكان و ناوی خواو پێغەمبەران و ئایتەكانی قورئان و جەنگەكانی سەرەتای ئیسلامەوەەوە ئەنجامداوەو ناو ناوە.
ژنی كورد لە پێش شاڵاوەكانی ئەنفال
تاوانی ئەنفال كاریگەریی زۆری مرۆیی و ئابوری و سیاسی و كۆمەڵایەتی هتد.. بەجێهشتوە، ژنان لەم تاوانەدا پشكی زیاتری نەهامەتییان بەركەوت،لەدەستگیركردنیان لە زیندانەكانی تۆپزاوەو نوگرەسەلمان و سەماوە و پرۆسەكانی جیاكردنەوەی هاوسەر و كوڕو براو باوك، هەروەها زیندە بەچاڵكردنی منداڵ و ئازیزانیان بە بەرچاویانەوەو دەستدەرێژی بۆ سەر ناموس وبرسی كردنیان و دواتر توندكردنیان لەئۆردەگاندا، هەموو ئەمانە كاریگەرییان كردۆتە سەر لایەنی دەروونی و تۆماركردنی بیرەوەری تاڵ لە ژیانیاندا، ئەمانە زۆر سەحستن لە ژیانی ژنانێكدا كە بەرلە شاڵاوەكانی تاوانی ئەنفال لەگونددەكانی خۆیاندا ژیاون وسەرقاڵی ژیانی ئاسایی ڕۆژانەی خۆیان بوون وەك كشتوكاڵی و ئاژڵداری و بەخێو كردنی منداڵ و ماڵداری.
ژنان بەر لە ئەنفال و لەناو ئەو فەزا كۆمەڵاتییەئارامەدا، رێزلێگێراو پارێزراو بوون، ئەمەش بەهۆی ئەو دابونەریتەی كۆمەڵگای كوردەواری و لەچوارچێوەی بنەمای ئاین و بنەماڵەو خێزانەكانیاندا، بەڵام وەك پێگەی پیاوو لەڕووی ئازادیی كار و بریاردەری خێزان و لە ڕادەربڕین و و كۆمەڵی مافی یاسایی و كۆمەڵایەتی و ئابوریی تر، پیاو بووە كە سەرۆك خێزان و نان پەیداكەرو خاوەنی دەستەڵاتی ڕەهای خێزاندا بووە، بەڵام دەبینین لە شاڵاوی ئەنفالدا، ئەم سیستەمە خێزانییە كۆمەڵاتییە، لە ماوەیەكی زەمەنیی كورت و نەخواستراودادوور لە نشونمای سروشتی كۆمەڵگا،گۆڕانكاریی زۆر ناسروشتیانەی بە سەردا دێت و یەك بە یەكی ئەو دابونەریتانەی هەڵوەشاندەوە، كە مێژوویەك كۆمەڵگای كوردەواری لەژیانی خێزانیداپەیڕەوی كردووە.
لەپاش پرۆسەی تاوانی ئەنفال، ژن بووە سەرۆكی خێزانێك،بەڵام بەبێ‌ جێمانی هیچ میراتێكلە پیاوەكەیەوەو، لەسەر پارچە زەوییەك دوور لە هەموو خزمەتگوزارییەك و بە كۆڵێك خەم حەسرەتەوە. ژنانی لەوێوەو لەخاڵی سفرەوە دەستیان بە ژیانكردن كردەوە، ئەمیش بەسەختترین قۆناغەكانی ژیانی ژنانی كارەستباری ئەنفال دێتە ژمار، چونكە كەوتە ژێر باری سێ‌ ئابڵوقەی ئابورییەوە، ئابڵوقەی نەتەوەیەكگرتووكان لەسەرعێراق، ئابڵوقەی عێراق لە سەر هەرێمی كوردستان و، بە هۆی شەڕی ناوخۆییشەوە ئابڵوقەی هەولێر لە سەر ئیداری سلێمانی و گەرمیان. بەم شێوەیە ژنان ناچاربوون شانیان دایە بەر كاركردن لە دەرەوەی ماڵ،بەمەش ژنانی كەسوكاری ئەنفال دوو ڕۆڵیان دەبینی، هەم ڕۆڵی داێك و هەم ڕۆڵی باوك بۆ منداڵەكانیان.
تێڕوانینە كۆمەڵاتیەكان
هەڵبەتە ئەوەیلەو ساڵە پڕ لە ناهەمەتییانەدا ژنانی كارەستباری ئەنفالی تەواو شەكەت كرد، تێڕوانینە ناهۆشیارەكانی كۆمەڵگا بووبۆ ئەو ژنانە. جارێ یەكێك لە دەرەنجامە شومەكانی تاوانەكە ئەوە بوو كە ئەو خەڵكە، كە تاك و تەراو بەهەر شێوەیەك بووە لەشاڵاوی ئەنفال ڕزگار بوو بوون، بە ئێستایشەوەلەچاوەروانیدا هێشتەوە، واتە تا كەسوكارە ئەنفالكراوەكانیان نەگەڕێنەوە هیچ پرۆسەیەكی هاوسەرگیری ئەنجام نەدرێت، ئەمەیش وەك ڕێز و پابەندبوونی ژنانی بەجێماوی ئەنفال بە بەها كۆمەڵایەتی و شەرعییەكانەوە. بابەتەكە بۆ پیاوانی بەجێماوی ئەنفال وانەبوو، ئەوان هەر زوو ژیانی نوێیان دروستكردو بوونە خاوەنی هاوسەر و ماڵومنداڵ، بەڵام بۆ ژنانی هاوسەر ئەنفالكراو و كچان ئەم پرۆسەیە وەستاو بەشێكی زۆر لە كچان و ژنان بەو هۆیەوەهەتا ئێستایش بێ‌ هاوسەرماونەتەوە، بۆیە ئەم ژنانە،ژیانیان سەختتر بوو، ئەوان بە ڕۆژ بەدوای كارەوە بوون و بۆ چەندین كاتژمێر، بەبێ‌ چاودێریكردن منداڵە ساواكانیان بەجێ‌ دەهێشتو بە شەویش وەك كابانی ماڵ وئەركی دایكایەتی منداڵە كانیان لە ئامێز دەگرت،سەڕەرای چاوی كۆمەڵگاو تێڕوانینی نێرسالارییانەو مامەڵەكردن لەگەڵیانداوەك (بێوەژن) و دوور لە تێڕوانینی مرۆڤانەو هۆشیاری سیاسی ئەوتۆ كە بیریان بكەوێتەوە سیاسەت بوو بووە هۆكار بۆ بێوەژنبوونی ئەوان، واتە ژیانی سەختی ئەوان ڕەهەندێكی سیاسی و نەتەوەیی هەیە، ئەو ژنانە بە دژوارترین شێوەو بێ‌ رەحمانەترین قسەو قسەڵۆكی كۆمەڵگادا دەرێژەیان بە ژیاندا.
جگە لەوە ژنانی بەجێماوی ئەنفاللە دەرەوەی ماڵیش و لەو شوێنانەی كە وەك كرێكار كاریان تێدا دەكرد، لەلایەن خاوەن كارەوە زیاتر لەكاتی خۆی كاریان پێدەكراو و كرێ‌ كاریشیان لە پیاوانی كرێكاركەمتر بوو، لەكاتێكدا زۆر كاری قورسیان وەك پیاوایان دەكرد، بەو هۆیەشەوە ئەو ژنانە، لەپاش چەند ساڵێك، توشی چەندین نەخۆشی جەستەیی دەبوونەوە.
لایەنی دەروونیی ژنانی كەسوكاری ئەنفال
لەئەنجامی ئەو دیمەن و ڕووداوە تاڵ و دەڕندانانەی كە بەعس لە شاڵاوەكانی ئەنفالداو لەبەرامبەر ژناندا ئەنجامیدا، ئەوان ئێستا خاوەنی هەزاران چیرۆكی ناخ هەژێنن. ژنانی ڕزگاربوو لە ئەنفال، بوونەتە ژنانێكی دڵشكاو و ماندوو وگوێ‌ لێ‌ نەگیراو و جەستە نەخۆش و دەروونێكی بیمارو چاوەروان، هەریەكەو خاوەنی چیرۆكێكی خۆیەتی، بەشێكی زۆری ئەو چیرۆكەكاندەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی گرتن و زیندانیكردنیان لە زیندانەكانی سەماوەو نوگرەسەلمان و تۆپزاوە، چیرۆكیان چیرۆكی برسێتی و تینوێتی و دەستدرێژیكردن بۆ سەر جەستەو دەروونیان ودیمەنەكانی دابڕانی دایك و باوك لەمنداڵەكانیان و براو خوشك و هاوسەرەكان لە یەكتری و جیاكردنەوەیان و مردنی منداڵ و كەس وكارە ئازیزەكانیان بە ئازارو نەخۆشی و برسێتی و بە بەرچاویانەوە، وێڕای خەفەكردن و شەرم كردن و شاردنەوەی دەیان جۆری توندی تیژی قێزەوەنی بەعسیەكان بەرامبەریان وەك فرۆشتنی كچان و ژنە گەنجەكان بە وڵاتانی عەرەبی یان دەستدرێژی سێكسی بۆ سەریان، ئەمانەو هەزاران چیرۆك و یادو یادەوەری تری ژنانی كەسوكاری ئەنفالكراوان،ئەمەیش بەگشتی بوونەتە هۆی گرێی دەروونیی درێژ خایەن و ڕەنگدانەوەی لە كۆی لایەنەكانی ژیانی ئەو توێژە خاوەن قوربانیە.
كێشە یاسایەكانی ژنی كەسوكاری ئەنفالكراو..
قەبەیی كێشەو گرفتەكانی بەركەوتووانی شاڵاوەكانی ئەنفال، چەندین شێوازی لەخۆ گرتووە، چونكە بەپێی دابونەریت و ئاینیش ژنانی ئەنفال نەیادەتوانی بۆ چەند ساڵێكیش لەدوای شاڵاوەكانی ئەنفال، دووبارە هاوسەرگیری بكەنەوە، هیچ یاساو بڕیارێكی فەرمیش لەو ئان و ساتەدا نەبوو كێشەكانیان چارەسەر بكات بۆ ئەوەی ژیانێكی نوێ‌ و سەرلەنوێ هاوسەرگیری دروست بكەنەوە. ئەوكچانەی بەبێ‌ باوك و كەسوكارمانەوە بە هەمان شێوە نەیانتوانی ماڵ و خێزان پێكبێنن، چونكە سروشتی مەودای تاوانەكەوابوو بە ئێستایشەوە لەچاوەڕوانی گەڕانەوەی كەسوكارە ئەنفالكراوەكانیاندا بن وبیر لە هیچ پرۆسەیەكی نوێی ژیان و هاوسەرگیری نەكەنەوە تاوەكو واریسەكانیان نەگەڕێتەوە، بۆیەسەرەنجام چەندین ساڵ هاوسەگیری و پرۆسەی وەچەخستنەوەش لەناو خاوەن قوربانیانی ئەنفال ڕادەوەستێت، ئەمیش زیانێكی مرۆیی گەیاندە هەم خێزانی ئەنفالكراوان و نەتەوەكەشمان، جگە لەچەندان كێشەو بەریەكەوتن و كێشەی كۆمەڵایەتی بەهۆی موڵكو و زەوی زار و باری شارستانی ئەو منداڵانەی كەلەپاش ئەنفال ماون، واتە كێشە لەگەڵ بنەماڵەی ئەو ژنانەی كە هاوسەرو براو باوكیان ئەنفالكراوە، ئێستایشی لەگەڵ بێت دەبینین پێناسەی منداڵەكانیان بە ناوی كەسانی تری خێزانەكانیانەوە دەركراوە، ئەمەیش كێشەی كۆمەڵایەتیی تری بۆ دروستكردوون.
ئەوەی پێویستە بكرێت بۆ خاوەن قوربانیان..
بێگومان سەرچاوەی ئابووری كاریگەریی خۆی لەسەر ڕەواندنەوەی گرفتەكانی كەسوكاری ئەنفالكراوان و ژنان بەتایبەتی هەیە، پێویستە مووچە و پێشینەكان و كرێی نەخۆشخانەو خوێندنی منداڵەكانی باوك ئەنفال و پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییان بۆ مسۆگەر بكرێت،هەروەها خزمەتی تر وەك خانەی بەساڵاچووان و خوێندنگە بۆ گەورەكان و نەخۆشخانەو شوێنی نیشتەجێبوون و گرنگیدان بە كاری دەستگاو كاری دەستی بۆ ژنان و دۆزینەوەی كاریش بۆ ئەو نەوانەی كە بەهۆی كاریگەریی شاڵاوەكانەوە لەخوێندن دابڕاون،هاوكات دامەزراندنی كەسوكاری ئەنفالكراوان لەكەرتی تایبەت و گشتی، هەموو ئەمانەش بكرێنە كارنامەی سەرەكیی دەستەڵاتی سیاسی لە هەرێمی كوردستاندا.
كاركردن بۆ ناساندن و مانەوەی تاوانی ئەنفال:
1- بەپێ‌ هەموو ئەو بەڵگەنامانەی كە هەیە، دەبوایە دادگایكردنی تاوانبارانی ئەنفال و تاوانی ئەنفال، لەچوارچێوەی تاوانی جینۆساید مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت و لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی پرۆسەی دادگایی تاوانبارانی ئەنفال بەڕێوە بچووایە نەك لە دادگای عێراقی، ئەمەیش زوڵمێك بوو كە لە كەیسی ئەنفال كراو بچوكردنەوەی تاوانەكە بوو كە بەپێوەری نێودەوڵەتی قۆناغی تاوانەكانی ئەنفال جینۆسایدەو دەكرێت كار بۆ ئەوە بكرێت و رەخنە لەو دادگایە بكرێت.
2- دامەزراندنی سەنتەرێكی نێودەوڵەتیی گەورەو زانستی بۆ توێژینەوەو كۆكردنەوەی بەڵگەنامەكان، وەك تۆماركردنی ناوی ئەنجامدەرانی تاوانی ئەنفال و ناوی ئەنفالكراوان و رزگاربووانی زیندانەكانی بەعس لە شاڵاوەكانی ئەنفال و ناوی كەسوكاری ئەنفال و زیانە مادی و مرۆیی و كۆمەڵایەتیەكان و سنورەكانی جوگرافیای تاوانەكان كە ئەنفالیان تێدا ئەنجامدراوە، ئەو كتێب و توێژینەوەو بەرهەمە ئەدەبی و هونەرییانەش لەوێنەو پەیكەر و فلیمی دكۆمێنتاری كۆبكرێنەوە، لەگەڵ تۆماركردنی ئەو رووداوانە لە دەمی شایەتحاڵەكانەوە لەسەر ئەنفال و هەوڵ بدرێت وەربگێردرێتە سەر زمانە بیانیەكان، هەروەهاكۆكردنەوەی كەلوپەلی ئەنفالكراوان و پارستنیان لە مۆنۆمێنتەكانی تایبەت بە ئەنفالدا.
3- یادكرنەوەی ئەنفال بكرێتە دەرفەتێك كە هەموو ساڵێك بانگهیشتی كۆمەڵێك ڕێكخراوی جیهانی تایبەت بە پرسی جەنگ و جینۆساید بكرێت، ئەو كەسایەتی و ڕێكخراوانە ببرێنە ئەو شوێنانەی كە زۆرترین ژمارەی ئەنفالكراویان هەیە، بەتایبەتی ئۆردوگا و مەزارگەو مۆنۆمێنتەكان.
5- دروستكردنی پەیكەر بۆ ئەو كەسایەتییە سیاسی و رۆشنبیرو فەرماندانەی كە ئەنفالكراون، یان دروستكردنی پەیكەری هونەری و رەمزی لەسەر ئەو هەزاران چیرۆكانەی كە لە شاڵاوەكانی ئەنفالدا تۆمار كراون لە سەرجەم شارو شارۆچكەكان.
6- لە ڕێگای هونەرمەندانەوە هەوڵ بدرێت كە چیرۆكەكانی ناو تاوانی ئەنفال بكرێت بە فلیم و وەربگێڕدرێتە سەر زمانە بیانیەكان.
7-ساڵانە ئەو بەرهەمانەی كە پەیوەنیدارە بە كەیسی ئەنفال كۆبكرینەوەو خەڵاتی نوسەرو چالاكوانانی بواری ئەنفال بكرێت و بەرهەمەكانیان بۆ چاپ بكرێت، چاپكردن و بڵاوكردنەوەی ئەو بەرهەمانەش كە تایبەتن بە ئەنفال و جینۆساید لەلایەن حكومەتەوە بێت، ئەمەش بۆ ئەوەی هان بدرێن لەسەر نوسینی بەرهەمەكانیان لەبواری جینۆسایدو ئەنفالدا بەردەوام بن.

بۆچوون